Templariusze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy zakonu rycerskiego. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Templariusze
Herb zakonu
Pełna nazwa Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa Świątyni Salomona
Nazwa łacińska Fratres Militiæ Templi, Pauperes Commilitones Christi Templique Salomonis
Skrót zakonny Templariusze
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Założyciel Hugues de Payns
Data założenia ok. 1118
Data zatwierdzenia 1129
Liczba członków ok. 15 000-20 000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona (łac. Fratres Militiae Templi, Pauperes Commilitones Christi Templique Salomonis) – średniowieczny zakon rycerski, działający od XII do XIV wieku.

Początki[edytuj | edytuj kod]

Baldwin II przekazuje Świątynię Jerozolimską Hugonowi de Payens

Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona, czyli templariuszy powstał w 1118 roku (lub, jak sądzi część historyków, w 1119 lub dopiero w 1120 roku), kiedy Hugo de Payens, rycerz z Szampanii i jego towarzysze: Godfryd de Saint-Omer, Godfryd d’Eygorande, Nicolas de Neuvic, Jean d’Ussel, Jean de Meymac i Pierre d’Orlean złożyli przed Gormondem de Picquigny, patriarchą Jerozolimy śluby ubóstwa, czystości, posłuszeństwa i walki za wiarę według reguły cysterskiej (św. Bernarda z Clairvaux). Rycerze-zakonnicy zobowiązali się bronić pielgrzymów i chronić szlaki pielgrzymkowe. W 1120 roku od króla Jerozolimy, Baldwina II, otrzymali stojący na wzgórzu świątynnym, przebudowany na kościół, meczet Al-Aksa oraz część wznoszącego się w pobliżu swojego pałacu [1] , który stał się ich kwaterą. W 1125[2] do zakonu wstąpili André de Montbard (piąty wielki mistrz zakonu) i Hugo z Szampanii. Obaj ze względu na swoje powiązania - André był wujem Bernarda z Clairvaux twórcy reguły zakonu cysterskiego a Hugo przyjaźnił się z opatem klasztoru cystersów w Citeaux Étienne'em Hardingiem. Cztery lata później w 1129[3] na synodzie w Troyes, któremu przewodzili kardynał legat Mateusz d’Albano i Bernard z Clairvaux, templariusze faktycznie konstytuowali się jako zakon: otrzymali Regułę Zakonną opierająca się na regule cysterskiej. Ich sentencją stało się zdanie Memento Finis (z łac. „pamiętaj o końcu”). Reguła łacińska składała się z siedemdziesięciu dwóch artykułów, które omawiały obowiązki religijne i wojskowe braci, porządek dnia zakonnego, doczesnych własności braci, hierarchii zakonu i posłuszeństwa. W 1147 roku w czasie pontyfikatu Eugeniusza III, który uczestniczył w kapitule generalnej w Paryżu, papież nadał templariuszom godło czerwonego, ośmiokątnego krzyża, symbolu męczeństwa, które noszono na białym habicie. W tym samym czasie regułę łacińską przetłumaczono na język francuski, wprowadzając zmiany reguł, jak np. rezygnacja z zasady nowicjatu.

Nazwa zakonu pochodzi od łacińskiego słowa templum – świątynia, od ich siedziby w pobliżu dawnej świątyni Salomona w Jerozolimie. Pieczęć zakonu przedstawiała dwóch rycerzy dosiadających jednego wierzchowca, co symbolizowało pokorę i ubóstwo.

Struktura zakonu[edytuj | edytuj kod]

Na czele Zakonu stał wielki mistrz, którego większością głosów wybierało kolegium złożone z trzynastu elektorów: ośmiu rycerzy, czterech serwientów i jednego kapelana. Wielkim mistrzem mógł zostać wyłącznie brat po ślubach zakonnych.

W sprawach ważnych mistrz podejmował decyzje radząc się kapituły, w której skład wchodzili: seneszal, marszałek, szatny, komandor Królestwa Jerozolimskiego, Komandor Grodu Jeruzalem, komandor Akki, komandor Trypolisu i komandor Antiochii. Zastępcą wielkiego mistrza był seneszal, odpowiedzialny za zaopatrzenie i gospodarkę zakonu. Nad jego namiotem w obozie powiewała baussant – srebrzysto-biała chorągiew zakonu. Na czele hierarchii wojskowej stał marszałek, który dowodził hufcami w czasie wojny i był odpowiedzialny za dyscyplinę zakonników. Podczas bitwy marszałek osobiście dzierżył sztandar, najważniejszy znak dla walczących rycerzy.

Komandor Królestwa Jerozolimskiego był skarbnikiem zakonu. Komandor Grodu Jeruzalem odpowiadał za bezpieczeństwo szlaków pielgrzymkowych prowadzących nad Jordan. Komandor Jeruzalem i jego dziesięciu rycerzy miało przywilej strzec relikwii Świętego Krzyża, który stracono w czasie bitwy pod Hattin. Komandorzy, przy pomocy własnych marszałków i szatnych – sukienników, zarządzali swoimi prowincjami zakonnymi. Podlegali im kasztelani i komandorzy poszczególnych domów zakonnych.

W Europie templariusze posiadali 13 prowincji: Francja, Anglia ze Szkocją i Irlandią, Flandria, Poitou, Akwitania, Owernia, Prowansja, Sycylia, Apulia, Portugalia, Katalonia, Aragonia i Węgry. Na czele każdej stał mistrz. Najważniejszymi prowincjami, które posiadały status równy prowincjom wschodnim, były prowincje hiszpańskie, w których również walczono z niewiernymi. Pozostałe europejskie prowincje, baliwaty i komandorie pełniły funkcje gospodarcze i finansowe. Każdy klasztor miał swoją kapitułę zwykłą, zbierającą się raz w tygodniu, i kapitułę generalną, która służyła jako instancja odwoławcza.

Członkowie Zakonu dzielili się na cztery grupy: braci-rycerzy (fratres milities), braci służebnych – serwientów (fratres servientes armigerii), kapelanów (fratres capellani), oraz służby i rzemieślników (servients famuli et officii). W zakonie mogli również służyć rycerze na określony czas, po którym wracali do życia świeckiego, oraz fratres conjugati – bracia żonaci. Rycerze odbywający czasową służbę w zakonie i bracia żonaci nie mogli nosić białych habitów, lecz, podobnie jak serwienci, brązowe lub czarne. Wicemarszałek, chorąży, brat kucharz klasztoru, kowal klasztoru, komandor portu w Akce rekrutowali się spośród braci służebnych.

Motto, pieczęć i herb[edytuj | edytuj kod]

Pieczęć zakonu templariuszy
Flaga templariuszy
Krzyż zakonny (jedna z wersji)
Krzyż zakonny (jedna z wersji)
Cross-Pattee-red.svg
Knights Templar Cross.svg

Motto Templariuszy:

Non nobis Domine, non nobis, sed nomini Tuo da gloriam!
(Nie nam, Panie, nie nam, lecz Twemu imieniu daj chwałę. Psalm 115,1)

Pieczęć nosiła napis:

SIGILLUM MILITUM CHRISTI
(Pieczęć Wojowników Chrystusa)

Pieczęć pokazuje dwóch uzbrojonych rycerzy na jednym koniu. Jej znaczenie nie jest całkowicie znane. Może to wskazywać na ślub ubóstwa przy wejściu do zakonu, inni podejrzewają, że jest symbolem ducha braterstwa, według trzeciej teorii ci dwaj rycerze są jedną osobą, raz jako wojownik i raz jako mnich. W czasie aresztowań pod Filipem IV Pięknym została ona w akcie oskarżenia oceniona jako dowód praktyk homoseksualnych zakonu.

Znakiem identyfikacyjnym zakonu był początkowo tylko biały płaszcz noszony nad białym habitem. Później (z okazji II wyprawy krzyżowej 27 kwietnia 1147 roku) płaszcz ten został oznaczony czerwonym krzyżem na lewym ramieniu przez papieża Eugeniusza III. Krzyż (najpierw równoramienny) został później przekształcony w łapowy. W historii zakonu sporadycznie stosowane były również krzyże laskowane.

Flaga zakonu („Beaucéant“) jest podzielona na dwie części, jedną czarną i jedną białą (u góry i na dole – symbolizują pokój i wojnę), później wyglądała jak szachownica, a jeszcze później został dodany krzyż templariuszy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W dniu 19 marca 1128 roku templariusze otrzymali pierwsze nadanie z rąk Teresy, królowej Portugalii, która oddała im zamek w Soure nad Mondego strzegący południowej granicy królestwa przed Maurami. Także w tym roku Hugo de Payens założył prowincję angielską ze Starą Świątynią w Holborn jako ośrodkiem, a Gotfryd z Saint-Omer, syn kasztelana z Saint-Omer uzyskał darowizny na rzecz zakonu od Wilhelma Clitona, hrabiego Flandrii. W kolejnych latach templariusze pozyskali kolejnych hojnych sponsorów i współbraci. 14 lipca 1130 roku ślub zakonny złożył Rajmund Berengar III, hrabia Barcelony i Prowansji, ofiarowując templariuszom zamek Granena na granicy marchii saraceńskiej, zaś Alfons, król Portugalii obdarzył templariuszy nadaniem puszczy Cera pozostającej w rękach Saracenów; po wyzwoleniu regionu rycerze założyli Coimbrę, Ega i Rodin, które podlegały papieżowi bez pośrednictwa biskupów, a w 1131 roku podczas oblężenia Burgos Alfons I, król Aragonii pozostawił w testamencie templariuszom jedną trzecią swego królestwa. Jednak po jego śmierci w 1134 roku poddani unieważnili testament dzielący królestwo pomiędzy zakony rycerskie i przekazali królestwo don Ramirowi, bratu Alfonsa, biskupowi Burgos. W walkach o sukcesję, które wybuchły po unieważnieniu testamentu templariusze nie wzięli udziału. Kolejne nadania uzyskali w 1132 roku, uzyskując zamek Barbara od Armengola, hrabiego Urgel, a w 1134 roku twierdzę saraceńską Calatrava zdobytą przez Alfonsa, króla Kastylii i Aragonii od arcybiskupa Toledo, zaś w kwietniu tego roku hrabia Barcelony Rajmund Berengar IV przyrzekł templariuszom pomoc w obronie Graneny.

24 maja 1136 roku umarł Hugo de Payens, pierwszy mistrz templariuszy, jego następcą został wybrany Robert de Craon z Andegawenii, który uzyskał od papieży szereg bulli potwierdzających przywileje dla zakonu i stanowiących podstawę ich działalności. 29 marca 1139 roku papież Innocenty II wydał bullę Omne Datum Optimum będącą podstawą przywilejów templariuszy: wprowadził do zakonu braci kapelanów, wyłączył templariuszy spod władzy kościelnej (poza papieską) i powierzył mistrzowi oraz kapitule pełną odpowiedzialność za władzę w Zakonie, wyłączył spod opłaty dziesięcin, upoważnił do budowy kaplic i kościołów wyłączonych spod jurysdykcji biskupów. Bulla Milites Templi z 1144 roku nadała templariuszom prawo do kwestowania raz do roku w każdym kościele, nawet w okolicach obłożonych interdyktem; w tymże roku templariusze przyjęli do swego grona będącego w agonii i obłożonego klątwą Gotfryda z Mandeville, hrabiego Essex, co umożliwiło jego pochowanie w ziemi poświęconej i stanowiło wyraz ich szczególnego przywileju. W 1145 roku kolejna bulla Militia Dei powiadomiła biskupów o prawie templariuszy do budowy kaplic, a w 1147 roku papież Eugeniusz III nadał templariuszom godło czerwonego krzyża na białych habitach (miał być symbolem permanentnej krucjaty zakonu przeciw niewiernym) podczas obrad kapituły generalnej zakonu w Paryżu. Wszystkie te przywileje uszczuplające dochody duchowieństwa i wyłączające templariuszy spod jurysdykcji biskupiej spowodowały narastanie niechęci kleru do zakonu.

Nowe bractwo wypełniło lukę w wewnętrznej organizacji kolonialnego państwa Franków. Początkowo spełniało tylko rolę policji, patrolując drogi i zwalczając opór ludności miejscowej – muzułmańskiej i chrześcijańskiej. Odciążało w ten sposób szczupłe siły wojskowe królestwa od zajmowania się sprawami bezpieczeństwa wewnętrznego w okupowanym kraju. Dlatego szybko zyskało uznanie, popularność i cieszyło się poparciem króla i możnych. Również duchowieństwo przyjęło z zadowoleniem powstanie rycerskiego bractwa.

Gdy w 1291 roku upadło Królestwo Jerozolimskie, pozbawieni siedziby templariusze przenieśli się na Cypr (1291), a następnie do Francji.

Śmierć templariuszy na stosie
Spalenie templariuszy na stosie
Egzekucja mistrza zakonu Jaquesa de Molay przez spalenie na stosie w 1314

Król francuski Filip IV Piękny był zadłużony u templariuszy. Chcąc się uwolnić od zobowiązań, w piątek 13 października 1307 roku, uwięził członków zakonu we Francji, zarzucając im herezję, świętokradztwo, innowierstwo, czary, rozpustę, kult bożka Bafometa, odstępstwo od wiary i spiskowanie z Saracenami. Po długotrwałym procesie, trwającym do czerwca 1311 roku, będący pod wpływem królów Francji sobór w Vienne zdecydował o kasacie zakonu templariuszy. Jego majątki we Francji zostały skonfiskowane, wielu templariuszy poniosło śmierć przez spalenie na stosie, w tym wielki mistrz Jakub de Molay i 54 innych dostojników zakonnych. Nie wszędzie jednak likwidacja zakonu przebiegła bez problemu. Zbrojny opór stawili templariusze aragońscy i cypryjscy; templariusze niemieccy stawili się przed władzami świeckimi w pełnym rynsztunku bojowym, dzięki czemu uniknęli aresztowania.

Liczebność zakonu w różnych okresach była różna, jednak tuż przed upadkiem zakon liczył ok. 4500 ludzi, z czego 1000 to najwyżej postawieni w hierarchii bracia-rycerze, pozostali to bracia służebni, rzemieślnicy i kapelani-duchowni. Z tej liczby 2000 przebywało we Francji, a 2500 poza nią.

Upadek zakonu[edytuj | edytuj kod]

Ulegając naciskom króla Francji 3 kwietnia 1312 roku papież Klemens V na Soborze w Vienne bullą „Vox in exscelso” zawiesił zakon, ostatecznie jednak uniewinnił go z zarzutów o herezję. Po zawieszeniu zakonu templariuszy dobra jego zostały przez papieża przekazane joannitom, jednak nie wszystkie udało im się przejąć, część przejęli bowiem lokalni władcy. Templariuszom w Portugalii pozwolono natomiast na utworzenie nowego zakonu – Zakonu Rycerzy Chrystusa – który przejął posiadłości templariuszy. Stworzenie tego zakonu było możliwe dzięki wyjątkowym stosunkom templariuszy w tym kraju z jego władcami, gdyż już wcześniej zakonnicy składali tam przysięgę na wierność królowi, co ich uzależniało od władzy królewskiej, ale dzięki temu cieszyli się licznymi przywilejami i protekcją panujących. Podobnej zależności nie było w innych krajach, gdzie zakon funkcjonował. W Aragonii majątek zakonu został przekazany nowo utworzonemu Zakonowi Rycerzy z Montesy.

Wojsko[edytuj | edytuj kod]

Początkowo templariusze byli tylko strażnikami szlaków pielgrzymkowych, by następnie wraz ze swoim liczebnym wzrostem stać się jedną z ważniejszych stron militarnych w Outremer. Ten fakt był m.in. przyczyną opracowania nowej Reguły w języku francuskim, która szczegółowo omawiała również militarne aspekty życia zakonnego. Z bronią w ręku musieli służyć wszyscy bracia i serwienci. Każdy rycerz-zakonnik mógł posiadać trzy wierzchowce, a czwartego dosiadał jego giermek. Zbroja rycerza składała się z hełmu, kolczugi oraz żelaznych nogawic. Templariusz uzbrojony był w miecz, tarczę, kopię, młot turecki i puginał. Serwienci najczęściej walczyli pieszo, chociaż mogli posiadać jednego konia, i byli uzbrojeni trochę gorzej. Podstawową jednostką taktyczną był hufiec, składający się z rycerzy i ich giermków. U boku templariuszy służyli turkopole – lekka jazda syryjska. Oddziałami templariuszy w czasie marszu, postoju i w boju dowodził marszałek. Reguła zakonna wymagała bezwzględnego podporządkowania się rozkazom marszałka, a każde naruszenie reguły było karane, najsurowiej tchórzostwo i przejście na stronę wroga. Nikt nie mógł opuścić pola walki, jeżeli widoczny był czarno-biały sztandar trzymany przez marszałka, którego chroniło dziesięciu rycerzy.

Templariusze brali udział w bitwie pod Hittin (1187) podczas krucjat

Militarny charakter działalności templariuszy kazał im wznosić na Wschodzie obronne fortece, również na terenie miast, które powierzono im w obronę. Templariusze stanowili garnizon twierdz, zamków i warowni: Gazy, Tortosy, Safad, SafityChastel-Blanc, Sydonu, Arsour, Atlit, Natron, Bagras, Askalon, Toron, Beaufort, Ujun Musa, Chastellet, Chastel Rouge, Ahamant, Destroit, La Fève, Maldoim, Merla, Casal des Plaines, La Colée, Darbasak, La Roche de Roussel.

„Rycerze Świątyni” brali udział w wielu bitwach nie tylko w Ziemi Świętej, ale też poza nią:

Templariusze w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Kaplica w Chwarszczanach – część dawnej komandorii templariuszy
Kaplica w Rurce – część dawnej komandorii templariuszy

Od XIII wieku templariusze działali także na obszarze współczesnej Polski. Pierwsze nadania ziemi zawdzięczali księciu śląskiemu Henrykowi Brodatemu, który przekazał im majątki w okolicach Oławy (Oleśnica Mała) oraz Lietzen (ówczesna Leśnica). Władysław Odonic przekazał im Myślibórz, Wielką Wieś, Chwarszczany i Wałcz. Wielkopolski książę Przemysł II przekazał im Czaplinek. Zakon miał w Polsce kilkanaście komandorii, niektórzy historycy nawet doliczają się 50. Liczba templariuszy w Polsce w okresie największego rozwoju zakonu jest oceniana na 150-200, przy czym byli to rycerze z różnych krajów Europy z wyraźną przewagą templariuszy pochodzenia niemieckiego. Liczba Polaków w zakonie jest trudna do ustalenia. Po rozwiązaniu zakonu majątek przejęli joannici.

Do Polski templariusze dotarli około 1155 roku. Przywiózł ich ze sobą, wracając z krucjaty, książę Henryk Sandomierski, syn Bolesława Krzywoustego. Miał im nadać miejscowość Opatów oraz 16 przyległych wsi na ziemi sandomierskiej. Pozostałością ich klasztoru jest najprawdopodobniej kolegiata św. Marcina w Opatowie, gdzie według legendy znajdują się w podziemiach zabalsamowane ciała braci.

Na Śląsku, dzięki staraniom Henryka Brodatego, pierwsi templariusze osiedlili się w 1226 roku w Oleśnicy Małej koło Oławy, gdzie założyli pierwszą na tych ziemiach siedzibę, czyli tzw. komandorię.

Kolejna komandoria powstała, według starych kronik na przełomie XIII i XIV w., w miejscowości Obrowiec koło Krapkowic. Od wieków grodzisko to było zwane Tempelberg. Miejsce to istnieje do dnia dzisiejszego. Zakonnicy przebywali prawdopodobnie także na zamkach w Rogowie Opolskim, Krapkowicach, oraz na zamku w Otmęcie, po którym zostały tylko niewielkie ruiny. W całości zachowała się jedynie jego wieża, która obecnie jest integralną częścią kościoła parafialnego. Według legendy zamki w Rogowie i Otmęcie łączył podziemny korytarz; przypuszcza się, że połączenie miały również z Obrowcem i Krapkowicami. Ślady rycerzy wiodą także do Prudnika, gdzie mieli zbudować pierwszy drewniany zamek w tej okolicy. Książę Bolesław Wstydliwy osiedlił templariuszy w Łukowie i podjął starania o ustanowienie tam biskupstwa – wymienianym w bulli papieża Innocentego IV z 1 lutego 1257[4].

Pergamin z Chinon[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pergamin z Chinon.

Sensacyjnego odkrycia dotyczącego templariuszy w Archiwum Watykańskim dokonała włoska badaczka prof. Barbara Frale, wyniki swoich prac opublikowała w 2004 roku w „Journal of Medieval History”[5]. Podczas kwerendy natknęła się na pergamin, o którym przez ostatnie siedem wieków sądzono, że zaginął. Okazało się, iż dokument był źle skatalogowany. Kopia dokumentu, który został odnaleziony przez badaczkę, została opublikowana we włoskim czasopiśmie „Hera”. Jest to tzw. „pergamin z Chinon”, oryginał papieskiego śledztwa prowadzonego w zamku w Chinon, gdzie byli przetrzymywani wielki mistrz i jego najbliżsi współpracownicy. Proces przeciw templariuszom toczył się w 1308 roku w Poitiers we Francji, które wówczas było siedzibą papieża. Z pergaminu odnalezionego przez prof. Barbarę Frale wynika, iż templariusze nie byli heretykami[6].

Papież wiedział o różnych nadużyciach w zakonie, ale nie uważał templariuszy za odstępców od wiary. Watykan udostępnił dokumenty z procesu templariuszy w dniu 25 października 2007 roku. W tym dniu w Sali Synodalnej dokumenty zaprezentowało Tajne Archiwum Watykańskie. Sergio Pagano, prefekt tajnego archiwum watykańskiego, stwierdził, że celem przedstawienia dokumentów „nie była żadna chęć uczczenia zakonu templariuszy, a tym bardziej jego rehabilitacji. Nasza rola ogranicza się do badań historycznych”.

Templariusze a masoneria[edytuj | edytuj kod]

Niektóre z organizacji wolnomularskich uważają się za spadkobierców tradycji zakonu templariuszy. Część lóż masońskich przyjęła nazwę „Rycerzy Świątyni”, niektóre posługują się też flagami templariuszy, a podczas spotkań przebierają się za templariuszy[7].

Kultura popularna – książki[edytuj | edytuj kod]

Kultura popularna – varia[edytuj | edytuj kod]

  • Seria gier (z wyjątkiem części drugiej) przygodowych "Broken Sword" zawiera odwołania do historii zakonu, do Asasynów, jak i współczesnych wersji (istniejących w ukryciu) obu zgromadzeń.
  • Gra komputerowa „Assassin's Creed” i jej kontynuacje traktuje o wojnie Templariuszy i Asasynów.
  • Album heavy metalowej grupy Grave Digger "Knights of the Cross", opowiadający historię Zakonu Templariuszy.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Barbara Frale: Templariusze. Warszawa: Świat Książki, 2008, s. 29. ISBN 978-83-247-0190-2.
  2. Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Średniowiecze. Bizancjum - Wyprawy krzyżowe. T. 18. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2007, s. 206. ISBN 978-83-7425-698-8.
  3. Praca zbiorowa pod redakcją naukową Macieja Salamona: Wielka Historia Świata Tom 4 Kształtowanie średniowiecza. T. 4. Oficyna Wydawnicza FOGRA, 2005, s. 300. ISBN 83-85719-85-7.
  4. Pobyt templariuszy w Łukowie w połowie XIII wieku (pol.). [dostęp 2012-04-20].
  5. M. Haag, Templars. History and Myth. From Solomon’s Temple to the Freemasons, s. 232.
  6. Adriano Forgione: Templariusze: płomień niewinności.
  7. N. Wójtowicz, Masoneria. Mały słownik, Warszawa 2006.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Baigent R. Leigh, H. Lincoln, Święty Graal, Święta Krew, Książka i Wiedza, Warszawa 2004, s. 358. ISBN 83-05-13353-2.
  • M. Barber, Templariusze, PIW, Warszawa 1999, s. 367. ISBN 83-06-02716-7.
  • M. Bauer, Templariusze, mity i rzeczywistość, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2004, s. 188. ISBN 83-7384-044-3.
  • G. Bordonove, Życie codzienne Zakonu Templariuszy, Wyd. Moderski, Poznań 1998, s. 208. ISBN 83-87505-21-8.
  • Anna Borkowska, Bożek Templariuszy, Wyd. Znak, Kraków 1986, s. 148. ISBN 83-7006-106-0.
  • Annaud de la Croix, Templariusze w sercu wypraw krzyżowych, Wyd. Vesper, Poznań 2006, s. 327. Seria: Biblioteka Kacerska, ISBN 83-60159-04-1, ISBN 978-83-60159-04-0.
  • A. Demurger, Jakub de Molay. Zmierzch templariuszy, Wyd. Naukowe UMK, Toruń 2012, s. 428. ISBN 978-83-231-3031-4.
  • Jan Dobraczyński, Rozdarty Kościół.
  • Bohdan Guerquin, Zamki w Polsce, Wyd. Arkady, Warszawa 1984, s. 348. ISBN 83-213-3239-0.
  • George Hill, The history of Cyprus.
  • Tomasz Jasiński, Przerwany hejnał, Wyd. KAW, Kraków 1988, s. 80. Seria: Dzieje Narodu i Państwa Polskiego, I-5, ISBN 83-03-02041-2.
  • Jerzy Kłoczowski, Kościół w Polsce. T. 1., Wyd. Znak, Kraków. Seria: Studia nad historią Kościoła katolickiego w Polsce.
  • Jerzy Kłoczowski, Wspólnoty chrześcijańskie. Grupy życia wspólnego w chrześcijaństwie zachodnim od starożytności do XV wieku, Wyd. Znak, Kraków 1964, s. 556.
  • Wacław Korta, Najazd Mongołów na Polskę i jego legnicki epizod, Wyd. Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1983, s. 155. Seria: Śląskie Epizody Historyczne, ISBN 83-00-00646-X.
  • Jan Wierusz Kowalski, Świat mnichów i zakonów, Wyd. 3, KAW, Warszawa 1987, s. 256. Seria: Religie Świata, ISBN 83-03-01970-8.
  • Tadeusz Wojciech Lange, Szpitalnicy, Joannici, Kawalerowie Maltańscy, Wyd. Bellona, Warszawa 1999, s. 176. ISBN 83-11-08970-1.
  • Sławomir Majoch, Templariusze – historia mitu, [w:] Templariusze. Historia i mit, katalog wystawy, red. Sławomir Majoch, Muzeum Okręgowe, Toruń 2004, s. 168. ISBN 83-87083-72-0.
  • M. Małecki, Proces templariuszy we Francji (1307-1314), Wyd. Copipress, Kraków 1998, s. 183. 83-908693-0-6
  • M. Melville, Dzieje Templariuszy, PAX, Warszawa 1991, s. 340. ISBN 83-211-1159-9.
  • H. Nicholson, Rycerze templariusze, Bellona, Warszawa 2005, s. 272. ISBN 83-11-10082-9.
  • Peter Partner, Wojownicy Boga. Święte wojny chrześcijaństwa i islamu, Wyd. Bellona, Warszawa 2000, s. 352. ISBN 83-11-09057-2.
  • R. Pernoud, Templariusze, Wyd. Marabut, Gdańsk 2002, s. 152. ISBN 83-916703-4-1.
  • E. Potkowski, Rycerze w habitach, Wyd. Bellona, Warszawa 2004, s. 272. Seria: MH Miniatury Historyczne, ISBN 83-11-09764-X (także: Wyd. MON, Warszawa 1974).
  • E. Potkowski, Zakony rycerskie, Bellona, Warszawa 2005, s. 232. ISBN 83-11-10107-8.
  • Praca zbiorowa, Ziemia lubuska.
  • Jerzy Prokopiuk, Proces Templariuszy, Wyd. tCHu, Warszawa 2005, s. 160. Seria: Biblioteka Gnosis, ISBN 83-89782-13-8.
  • Zbigniew Radacki, Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, PWN, Warszawa 1976, s. 347.
  • K. Ralls, Templariusze i święty Graal, Bellona, Warszawa 2004, s. 244. ISBN 83-11-10047-0.
  • P. P. Read, Templariusze, Zysk i S-ka, Warszawa 2004, s. 384. ISBN 83-7298-418-2.
  • Steven Runciman, Pierwsza krucjata i założenie Królestwa Jerozolimskiego, Wyd. PIW, Warszawa 1987, s. 385. Seria: Dzieje wypraw krzyżowych, T. 1. ISBN 83-06-01457-X.
  • Steven Runciman, Królestwo Jerozolimskie i frankijski Wschód 1100-1187, Wyd. PIW, Warszawa 1987, s. 518. Seria: Dzieje wypraw krzyżowych, T. 2. ISBN 83-06-01457-X.
  • Steven Runciman, Królestwo Akki i późniejsze krucjaty, Wyd. PIW, Warszawa 1987, s. 570. Seria: Dzieje wypraw krzyżowych, T. 3. ISBN 83-06-01457-X.
  • Magdalena Satora, Sprawa templariuszy w dyplomacji zachodnioeuropejskiej 1307-1312, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011, s. 294. ISBN 978-83-7177-788-2.
  • D. Seward, Mnisi wojny, Zysk i S-ka, Poznań 2005.
  • Templariusze. Historia i mit, katalog wystawy, red. Sławomir Majoch, Muzeum Okręgowe, Toruń 2004, s. 168. ISBN 83-87083-72-0.
  • ks. dr Józef Umiński, Historia Kościoła. T. 1, Chrześcijańska starożytność i wieki średnie, Wyd. 3 przejrz. i popr., Wyd. św. Krzyża, Opole 1949, s. 588. Seria: Podręczna Biblioteka Naukowa, 1.
  • A. Zieliński, Tajemnice polskich templariuszy, Bellona, Warszawa 2003, s. 152. ISBN 83-11-09646-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło templariusze w Wikisłowniku
Wikimedia Commons