Theodor Oberländer

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Theodor Oberländer

Theodor Oberländer (ur. 1 maja 1905 w Meiningen, zm. 4 maja 1998 w Bonn) – profesor ekonomii na Uniwersytecie w Królewcu, oficer Abwehry, organizator Legionu Ukraińskiego, oficer łącznikowy batalionu Nachtigall, naukowiec "Ostforschung", Reichsleiter nazistowskiej organizacji w III Rzeszy Bund Deutscher Osten w latach 1933-1937, minister ds. wypędzonych, uciekinierów i poszkodowanych przez wojnę w rządzie kanclerza Konrada Adenauera (1953-1960).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem tajnego radcy Oskara Oberländera. W czasie studiów uczestniczył w listopadzie 1923 w nieudanym puczu Hitlera-Ludendorffa jako członek tzw. Czarnej Reichswehry. Doktoryzował się w roku 1929 z zagadnień ekonomiki rolnej. Współpracował z niemiecko-sowieckim przedsiębiorstwem Deutsch-russische Saatbau AG (DRUSAG) finansowanym od strony niemieckiej przez koncern Kruppa, wyjeżdżał w związku z tym do ZSRR (na Kubań i Ukrainę sowiecką)[1]. W latach 1930-1932 odbył podróże połączone z praktykami do ZSRR, Turcji, Chin,Japonii, Kanady i Stanów Zjednoczonych.

Po powrocie do Niemiec zainteresował się zagadnieniami związanymi ze wschodnią Europą, szczególnie problematyką ludnościową i rolniczą. W latach 1928/1929 w Wyższej Szkole Rolniczej w Berlinie napisał doktorat pt. "Die landwirtschaftlichen Grundlagen des Landes Litauen". Objął stanowisko kierownika pruskiej, nacjonalistycznej organizacji młodzieżowej Adler und Falken w ramach, której organizował wieczorki dyskusyjne oraz wycieczki na tereny Litwy. Zainteresowania wschodem zbliżyły go do środowiska naukowego związanego z Ostforschung. Dnia 1.05.1929 roku objął stanowisko asystenta wolontariusza w Institut fur Ostdeutche Wirtschaft w Królewcu.

Po dojściu Hitlera i NSDAP do władzy, 1 maja 1933 Oberländer wstąpił do NSDAP (nr. 2 331 552) gdzie został kierownikiem "wydziału pogranicznego" w okręgu Prusy Wschodnie. 17 grudnia 1933 habilitował się na Uniwersytecie w Królewcu i został mianowany dyrektorem Instytutu Gospodarki Wschodnioeuropejskiej (niem. Institut für Osteuropäische Wirtschaft) tego Uniwersytetu. Z racji stanowiska współpracował m.in. z Instytutem Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie (bezpośrednio z doc. Stanisławem Swianiewiczem, szefem Referatu Gospodarczego Instytutu)[2]. Opublikował wówczas (1935) pracę Przeludnienie agrarne Polski (niem. Die agrarische Überbevölkerung Polens) .

Jednocześnie objął w 1933 funkcję Reichsleitera nazistowskiej organizacji Bund Deutscher Osten zajmującej się germanizacją mniejszości polskiej w przedwojennych Niemczech. Obie funkcje sprawował do 1937, gdy został profesorem Uniwersytetu w Greifswaldzie, a następnie w roku 1938 rozpoczął pracę w Abwehrze (Wydział II) jako ekspert do spraw Europy Wschodniej.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W roku 1940 objął katedrę nauk o państwie (niem. Staatswissenschaften) na niemieckim Uniwersytecie w Pradze (wówczas Protektorat Czech i Moraw), w początkach 1941 został dziekanem wydziału prawa i nauk o państwie (niem. Rechts- und Staatswissenschaftlichen Fakultät). Od listopada 1940 służył w Abwehrstelle Krakau jako oficer odpowiedzialny za sprawy ukraińskie. Wtedy przebywał również kilkakrotnie we Lwowie w związku z repatriacją Niemców z tego miasta realizowaną w ramach akcji Heim ins Reich.

W roku 1941 był oficerem łącznikowym ukraińskiego batalionu Nachtigall. Wbrew upowszechnianej w latach 1959-89 wersji sowieckiej żołnierze batalionu nie brali udziału w nocy z 3 na 4 lipca 1941 w aresztowaniu profesorów lwowskich i w ich egzekucji[3]. Ogólne wytyczne przeprowadzania tego rodzaju akcji podjęto niewątpliwie na najwyższym szczeblu hierarchii Trzeciej Rzeszy[4][5]. Stanisław Bogaczewicz z IPN twierdził, że żołnierze Nachtigall uczestniczyli w dokonaniu aresztowań (nie zaś w egzekucji), zaś "kwestią wymagającą dalszych badań" jest udział w całej sprawie Theodora Oberländera[6]. Żołnierze Nachtigall zostali wymienieni jako sprawcy w liście Związku Potomków Lwowskich Profesorów Zamordowanych przez Gestapo w Lipcu 1941 do prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki z kwietnia 2005. Jednak śledztwo IPN w tej sprawie, prowadzone przez oddział w Rzeszowie, zostało zamknięte w czerwcu 2006 z powodu niewykrycia sprawców[7].

Następnie (koniec 1941-1942) Oberländer był organizatorem i pierwszym dowódcą Oddziału Specjalnego Bergmann. Współpracował wówczas blisko z gen. Ernstem Köstringiem. W latach 1942 i 1943 opracował dwa memoriały, w których sprzeciwiał się polityce Ericha Kocha wobec Ukraińców, prowadzonej w Reichskommissariat Ukraine. W czerwcu 1943 opracował memorandum Przymierze czy eksploatacja nt. polityki niemieckiej na Wschodzie. Heinrich Himmler chciał go postawić za to przed sądem wojennym. Uratowała go przed tym interwencja Köstringa. Oberländer musiał jednak zrzec się komendy nad Oddziałem Bergmann i został zwolniony ze służby w Wehrmachcie. Do roku 1945 pracował na uniwersytecie w Pradze. W listopadzie 1944 zgłosił się ochotniczo do Wehrmachtu i został przydzielony do sztabu łącznikowego Wehrmachtu z dowództwem ROA i gen. Andriejem Własowem[8].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Theodor Oberländer wśród członków rządu Konrada Adenauera.

W końcowych dniach wojny trafił do niewoli amerykańskiej, z której został zwolniony w 1946. Po wojnie zawodowy polityk. Początkowo FDP (1948), następnie GB/BHE (niem. Gesamtdeutscher Block/Bund der Heimatvertriebenen und Entrechteten - pol.Wszechniemiecki Blok/Związek Wypędzonych i Wywłaszczonych) - bloku ugrupowań ziomkostw[9], wreszcie (od 1956) CDU. W latach 1953-1960 minister w rządzie RFN.

Sąd Najwyższy NRD, w dniu 29 kwietnia 1960 po zaocznym procesie skazał Theodora Oberländera (ówczesnego ministra w rządzie RFN) za sprawstwo kierownicze w zbrodniach wojennych we Lwowie w lipcu 1941 na karę dożywotniego ciężkiego więzienia i utratę obywatelskich praw honorowych na zawsze. Z kolei w sprawie prowadzonej równolegle w RFN, na podstawie dokumentów przekazanych przez ZSRR, w dniu 30 marca 1961 nadprokurator przy Sądzie Krajowym w Bonn umorzył śledztwo przeciw Oberländerowi w związku z jego działalnością w batalionie "Nachtigall" z braku dowodów winy. Po wycofaniu się z życia politycznego Oberländer był doradcą koncernu Messerschmitt-Bölkow-Blohm GmbH (MBB).

28 listopada 1993 Sąd Krajowy (niem. Landgericht) w Berlinie po ponownym rozpoznaniu sprawy uchylił wyrok Sądu Najwyższego NRD z roku 1960.

W 1958 Oberländer został odznaczony Wielkim Krzyżem Zasługi z Gwiazdą i Wstęgą Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec[10].

Akcja dezinformacyjna KGB w sprawie Oberländera i Batalionu Nachtigall[edytuj | edytuj kod]

Dokument KGB dotyczący akcji dezinformacyjnej.
Dokument KGB dotyczący akcji dezinformacyjnej.

Ukraińskie stowarzyszenie "Memoriał" opublikowało na swojej stronie internetowej odtajnione przez SBU dokumenty KGB dotyczące operacji dezinformacyjnej KGB[11] w sprawie Oberländera i Batalionu Nachtigall przeprowadzonej na przełomie lat 50. i 60. XX wieku[12].

Przypisy

  1. Aleksander Drożdżyński, Jan Zaborowski, "Oberländer przez Ostforschung, wywiad i NSDAP do rządu NRF", Wydawnictwo Zachodnie, Poznań, Warszawa 1960
  2. Prof. Swianiewicz przedstawił interesującą charakterystykę Oberländera z tego okresu: Stanisław Swianiewicz W cieniu Katynia wyd. 7 Paryż 1989 Wyd. Instytut Literacki ISBN 2-7168-0027-8 s. 17-22
  3. "Łączenie Oberlandera z masakrą profesorów podyktowane było w pewnym okresie z Moskwy chęcią skompromitowania go i rządu Adenauera, którego był ministrem, dla celów czysto politycznych, i mimo skazującego, zaocznego wyroku w najwyższym trybunale Niemiec Wschodnich w roku 1960 nie ostało się, jako naciągane i nieprawdziwe." Barbara Winklowa. Boy we Lwowie, 1939-1941. str. 182
  4. "Nuncjusz papieski Orsenigo, akredytowany w Berlinie otrzymał we wrześniu 1941 polecenie wstawienia się za aresztowanymi profesorami. Z pisemnego raportu wysłanego 27 czerwca 1942 do kardynała Maglione wynika, że Orsenigo zasięgał informacji o aresztowanych profesorach u sekretarza stanu Ernsta von Weizsäckera. Z treści tego raportu wynika,że Stolica Apostolska wówczas, tj. w połowie 1942 była przekonana o tym, że aresztowani są nadal przy życiu. Weizsäcker, który wiedział o rozstrzelaniu aresztowanych profesorów, ale wiadomość tę otrzymał jako ściśle tajną z bezwzględnym zakazem przekazywania jej komukolwiek, udzielił pytającemu nuncjuszowi wymijającej odpowiedzi. Nadmienił jednak mimochodem, że decyzję w sprawie losu profesorów podejmował sam Hitler." Wacław Szulc Wyniki śledztwa w sprawie mordu profesorów lwowskich, prowadzonego przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w: Zygmunt Albert Kaźń profesorów lwowskich – lipiec 1941 / studia oraz relacje i dokumenty zebrane i oprac. przez Zygmunta Alberta Wrocław 1989, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ISBN 83-229-0351-0 s. 178-179
  5. Grzegorz Motyka, Ukraińska Partyzantka 1942-1960, Warszawa 2006, s. 95-96, Ryszard Torzecki Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993 Wyd. PWN, ISBN 83-01-11126-7, s. 118-119; Włodzimierz Bonusiak Kto zabił profesorów lwowskich, Rzeszów 1989 Wyd. Krajowa Agencja Wydawnicza, ISBN 83-03-02876-6, wersja elektroniczna rozdz.IV książki
  6. Kwestią wymagającą dalszych badań jest odpowiedzialność za tę zbrodnię Theodora Oberländera, będącego komendantem ukraińskiego batalionu Nachtigall, którego żołnierze uczestniczyli w dokonywaniu aresztowań Biuletyn IPNKaźń profesorów lwowskich w lipcu 1941 roku
  7. Śledztwo podjęte z umorzenia 25 lutego 2003 w sprawie zbrodni nazistowskiej (sygn. akt S 5/03/Zn)
  8. Hans von Herwarth Między Hitlerem a Stalinem wyd. polskie Warszawa 1992, ISBN 83-85249-11-7, ISBN 83-11-07990-0; s. 370-371 i passim
  9. Części koalicji rządowej kanlcerza Adenauera
  10. Życiorys na stronie Uniwersytetu w Greifswaldzie
  11. Fragment dokumentu : "С целью компрометации Оберлендера и украинских националистов, собранные УКГБ материалы широко использовались в местной и центральной прессе, кинохронике,а также на пресс-конференции в Москве. Кроме этого, были выявлены и соответственно подготовлены свидетели, выступавшие по данному делу на пресс-конференции в Москве и на суде в Берлине.С учетом достигнутых положительных результатов в проведении специальных мероприятий по Оберлендеру, прошу Вас наградитъ нагрудным знаком «Почетный сотрудник Госбезопасности». Объявить благодарность и наградить ценным подарком."[1].(ГДА СБУ фонд 1, опис 4 за 1964 рік, порядковий номер 3, том 5, аркуш 195 Розсекречено: 24/376 від 05.02.2008 р. - oryginalna sygnatura dokumentu). Inny dokument: "Из Москвы тов. Щербак №33988 от 13 ноября 1958 года вх. №15107 копией во Львов сообщил, что установленных очевидцев злодеяний батальона «Нахтигаль» следует подготовить для допроса работниками прокуратуры, о чем будут даны указания прокуратурой СССР. При подготовке к допросам свидетелей следует использовать опубликованные в прессе статьи о преступлениях «Нахтигаля». Работу по установлению других очевидцев злодеяний, их документации и добыче дополнительных материалов продолжить."[2]. ГДА СБУ фонд 1, опис 4 за 1964 рік, порядковий номер 3, том 5, аркуш 86 Розсекречено: 24/376 від 05.02.2008 р. – oryginalna sygnatura dokumentu.
  12. odtajnione dokumenty KGB w sprawie akcji dezinformacyjnej na stronie Stowarzyszenia Memoriał

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]