Tienszan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tienszan
Lodowiec górski w paśmie Tienszan, ok. 4500 m n.p.m.
Lodowiec górski w paśmie Tienszan, ok. 4500 m n.p.m.
Najwyższy szczyt Szczyt Zwycięstwa, 7439 m n.p.m.
Długość 2500 km[1] km
Kontynent Azja
Państwo  Kazachstan
 Uzbekistan
 Kirgistan
 Chiny
Tienszan w Sinciangua
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Tien-szan1.jpg
Kraj  Chiny
Typ przyrodnicze
Spełniane kryterium VII, IX
Charakterystyka #1414
Regionb Azja i Pacyfik
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2013
na 37. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Ziemia 42°02′15″N 80°07′30″E/42,037500 80,125000

Tienszan, Tien-szan (chiń.: 天山; pinyin: Tiān Shān; dosł. „niebiańskie góry”) – wielki system górski w Azji Centralnej, na pograniczu Kazachstanu,Uzbekistanu,Kirgistanu i Chin. Długość pasma wynosi około 2500 km, zaś najwyższym szczytem jest Szczyt Zwycięstwa (także pik Pobiedy; 7439 m n.p.m.)[1].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Tienszan ma przebieg równoleżnikowy. Na zachodzie opada w Nizinę Turańską, na północy graniczy z Pogórzem Kazachskim i z Kotliną Dżungarską, która dzieli go od gór Ałtaj. Na wschodzie zbiega się z pasmem Kunlun i przechodzi stopniowo w Wyżynę Mongolską. Na południowym wschodzie Kotlina Kaszgarska oddziela go od Kunlunu. Na południowym zachodzie Tienszan łączy się z górami Pamir, a dalej Kotlina Fergańska oddziela go od Ałaju.

Tienszan dzieli się na Zachodni i Wschodni. Obejmuje szereg pasm górskich: Karatau, Góry Kirgiskie, Góry Fergańskie, Kokszał-tau, Ałatau Zailijski, Kungej Ałatau, Góry Czatkalskie, Ałatau Tałaski, Terskej Ałatau[1]. Pasma te są rozdzielone licznymi dolinami i kotlinami tektonicznymi (najgłębsza – Turfańska, 154 m p.p.m.[1]). Charakterystyczne są wysoko położone powierzchnie zrównania zwane syrtami. Najwyższym szczytem tego pasma jest leżący na granicy Kirgistanu i Chin Szczyt Zwycięstwa (ros. pik Pobiedy, 7439 m n.p.m.)[1].

Powyżej 3600–4450 m n.p.m. występują wieczne śniegi i lodowce. Współczesne zlodowacenie zajmuje łącznie około 10 tys. km² (największy lodowiec – Południowy Inylczek, 59,5 km długości, ponad 800 km² powierzchni)[1]. W górach Tienszan mają obszar źródłowy Syr-daria, Czu, liczne dopływy Tarymu i Ili, należą do obszaru bezodpływowego środkowej Azji[1]. Wiele jezior (największe – Issyk-kul, 6200 km²).

Tienszan został sfałdowany w orogenezie kaledońskiej i hercyńskiej, następnie wyrównany procesami erozyjnymi i powtórnie poddany ruchom górotwórczym, które nadały obecny wygląd. Góry zbudowane są ze skał osadowych, metamorficznych i wylewnych paleozoiku i prekambru (łupki, piaskowce, wapienie, marmury, gnejsy, granity)[2][1].

Strefy roślinności[edytuj | edytuj kod]

U podnóża Tienszan, na wysokości 400-500 m n.p.m., znajdują się pustynie, półpustynie i suche stepy. Wyżej, na wysokości 1200-1500 m, występują stepy łąkowe, a w zachodniej części pasma również lasy liściaste z drzewami owocowymi. Wyżej stoki porastają lasy iglaste, głównie świerkowe, łąki subalpejskie i alpejskie. Linia wiecznego śniegu w części północno-zachodniej na wysokości 2600-3800 m, zaś w środkowej 4200-4450 m[1]

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Występującymi u podnóża gór - na pustyniach i stepach - zwierzętami są m.in. antylopy i gazele, zające tolaje (Lepus tolai) i chomiki bałkańskie (Cricetulus migratorius). We właściwej części pasma, na większych wysokościach, obecne są m.in. irbis (Panthera uncia), koziorożec syberyjski (Capra sibirica), sarna syberyjska (Capreolus pygargus), argali ałtajski (Ovis ammon). W niższych partiach, na obszarach lesisto-łąkowych, . Spośród ssaków występują m.in. dziki (Sus scrofa), niedźwiedzie brunatne (Ursus arctos podg. isabellinus), norniki bure (Microtus agrestis), borsuki (Meles meles) oraz przedstawiciele skoczkowatych (Dipodidae). Z ptaków występują na przykład bambusówka górska (Bambusicola fytchii), wieszczek (Pyrrhocorax graculus), kruk zwyczajny (Corvus corax), pleszka zwyczajna (Phoenicurus phoenicurus), pliszka jasna (Motacilla clara), orzeł przedni (Aquila chrysaetos) i ułar himalajski (Tetraogallus himalayensis)[3].

Surowce naturalne[edytuj | edytuj kod]

Tienszan jest zasobny w surowce mineralne, występują: węgiel, ropa naftowa, rudy metali nieżelaznych[1] - antymonu, rtęci, ołowiu, cynku, niklu i wolframu, fosforyty. Złoża surowców doprowadziły do industrializacji północnej części wschodnich stoków Tienszan[3].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 praca zbiorowa: Encyklopedia Powszechna PWN. T. 4. R-Z. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 446.
  2. Roman Biesiada, Tadeusz Lenczkowski, Lech Ratajski: Słownik Geografii ZSRR. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974, s. 59.
  3. 3,0 3,1 Tien-Shan. Encyclopaedia Britannica Online. [dostęp 8 kwietnia 2014].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]