Tilda Swinton

Tilda Swinton
Tilda Swinton, na festiwalu w Edynburgu w 2007
Imię i nazwisko	Katherine Matilda Swinton
Data i miejsce urodzenia	5 listopada 1960 Londyn
Zawód	aktorka
Lata aktywności	od 1986
Nagrody Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka drugoplanowa 2008 Michael Clayton Nagroda BAFTA Najlepsza aktorka drugoplanowa 2008 Michael Clayton Nagroda na MFF w Berlinie Nagroda specjalna jury − Teddy 1988 i 2008
Multimedia w Wikimedia Commons
Tilda Swinton w Wikicytatach

Tilda Swinton (ur. 5 listopada 1960 w Londynie) – brytyjska aktorka filmowa, występująca w filmach Dereka Jarmana, laureatka Oscara i nagrody BAFTA za rolę drugoplanową w filmie Michael Clayton.

Biografia

Dzieciństwo i nauka

Wychowywała się w szkockiej rodzinie szlacheckiej pochodzącej od saskiego rodu z Bernicji Edulfingów, której drzewo genealogiczne sięga 36 pokoleń wstecz do czasów Alfreda Wielkiego i 886 ra według niektórych genealogów początków VIII w.. Dzieciństwo spędziła w zamku w Berwickshire, własności jej rodu od IX w. Ojciec Tildy, generał major sir John Swinton jest kawalerem Orderu Imperium Brytyjskiego, komandorem Królewskiego Orderu Wiktorii i byłym dowódcą przybocznej straży królowej brytyjskiej. Matka Judith Balfour Killen pochodziła z Australii.

Gdy Tilda skończyła 10 lat została wysłana do West Heath Girls' School, elitarnej szkoły z internatem w Kent (jedną z jej szkolnych koleżanek była Diana Spencer), następnie do Fettes College w Edynburgu. Kilka lat później na Uniwersytecie w Cambridge rozpoczęła studiowanie na wydziale nauk społecznych i politycznych, a po pewnym czasie również filologię angielską. Dyplom z dwóch fakultetów: socjologii i literatury angielskiej uzyskała w 1983. Według zasad panujących w wysokich sferach, mimo dobrego wykształcenia, nie planowano dla niej innej kariery niż rola żony u boku arystokraty. Tilda okazała się jednak indywidualistką, która zbuntowała się przeciw własnym korzeniom i zdecydowała się wybrać własną drogę.

Nie mogłam pozwolić, by o moim losie zadecydowały tradycja i urodzenie. Pewnie gdybyśmy mieszkali w Europie Środkowej, nawet nie bylibyśmy w stanie odtworzyć historii rodu. Dałam sobie prawo, by być sobą.

Pierwsze role teatralne

Już w czasach studenckich występowała na deskach teatrów. Po studiach zaczęła grać w profesjonalnych teatrach: w Traverse Theatre w Edynburgu i w prestiżowym Royal Shakespeare Company. Zagrała m.in. rolę Mozarta w Mozarcie i Salierim według Puszkina. Jej kreację w Matce Courage i jej dzieciach Brechta po 20 latach krytyczka z dziennika "The Guardian" wspomina jako perwersyjną reklamę piękna. Członkostwo w tych renomowanych trupach aktorskich z czasem znudziło Tildę Swinton. Po latach wspominała grę w teatrze w tym czasie jako okres, w którym zrozumiała, czego na pewno nie chce robić.

Muza Dereka Jarmana

Po rezygnacji z teatru chciała zostać dziennikarką, ale w 1985 roku poznała Dereka Jarmana – artystę, geja i outsidera. Jarman był już znany w środowisku filmowym. Miał na koncie takie filmy jak Sebastian, będący opowieścią o homoerotycznym pożądaniu na religijno-historycznym tle, czy Jubileusz, anarchistyczny, naszpikowany scenami orgii obraz. W 1986 roku powstał Caravaggio – opowieści o sztuce, namiętności i moralności, w której Tilda Swinton wcieliła się w rolę Leny, kochanki tytułowego bohatera. Zarówno dla reżysera, jak i dla Tildy Swinton, był to debiut na dużym ekranie. W trakcie jego realizacji Jarman usłyszał diagnozę, że jest nosicielem wirusa HIV. Twórczość tego reżysera od tej daty krytycy oceniają najwyżej, a Tilda Swinton po Caravaggiu zagrała w siedmiu następnych filmach Jarmana. Jak sama mówiła, praca z nim była wówczas całym jej życiem. Była przede wszystkim aktorką Jarmana, mimo że sporadycznie grała u innych reżyserów.

W tym czasie ważne okazało się dla niej również spotkanie Sally Potter, u której zagrała w 1992 w filmie Orlando. Rolą tytułowego bohatera tego filmu Tilda Swinton weszła do pierwszej ligi współczesnych aktorek.

Tilda Swinton zagrała u Jarmana kolejno: rolę pielęgniarki w Wojennym requiem, spacerowicza w Ostatni z Anglików i Marii Magdaleny w Ogrodzie, Izabellę w ekranizacji dramatu Marlowe'a Edward II, za którą w 1992 dostała nagrodę dla najlepszej aktorki na Festiwalu Filmowym w Wenecji. W Wittgensteinie wcieliła się w rolę protektorki austriackiego filozofa. Do niej też należał jeden z głosów w filmie Blue – gorzkim, przejmująco szczerym filmie umierającego Dereka Jamana.

Nie, muza inspiruje, ale sama jest pasywna. Tymczasem praca z Derekiem była niekończącą się rozmową. Z tej wymiany zdań, z tych kłótni rodziły się jego filmy. Dzisiaj nikt tak nie pracuje. Zmienił się sposób finansowania filmów, sektor niezależny niemal zniknął. Po śmierci Dereka poczułam potworną pustkę.

W 1994 odszedł mistrz, mentor i przyjaciel Tildy Swinton. Ona sama wycofała się z działalności artystycznej na dwa lata.

Niezależne kino

Tilda Swinton, na Sundance Film Festival w 2005 r.

Po sukcesie Orlanda do jej drzwi pukało wielu reżyserów, jednak nie pozwoliła sobie na proste dyskontowanie tej popularności, a dzięki przemyślanym wyborom ról wpisała się w panteon gwiazd kina niezależnego. Ta rozwaga i powściągliwość przyniosły jej podziw fanów i admirację, zarówno wśród reżyserów, jak i artystów.

Pracowała z Susan Streitfeld, Johnem Mayburym, Scottem McGehee, Spikiem Jonze'em, Lynn Hershman, Mikiem Millsem, Timem Rothem. Ceniła sobie atmosferę takiej pracy, artystyczną wolność i poszukiwania prawdziwej sztuki. Jeździła na festiwal Sundance i stała się częścią tego świata filmowego. Derek nauczył mnie, że liczy się nie tylko produkt, ale też proces tworzenia.

Od aktorstwa uciekała w inne dziedziny sztuki, wciąż robiąc to, na co ma ochotę. Stała m.in. twarzą duetu Victor i Rolf, holenderskich projektantów mody. Brała również udział w wideoinstalacjach i performance'ach, m.in. u Cornelii Parker, w 1997 w The Maybe zrealizowanym w galerii "Serpentine", gdzie przez tydzień, na osiem godzin dawała się zamykać w przezroczystej klatce, zamieniając samą siebie w eksponat. W tym samym roku wzięła także udział w nagraniu wideoklipu grupy Orbital do utworu The Box. W 1998 dla telewizji BBC Two zrealizowała 9-minutowy film pt. Will We Wake.

Role w wielkich produkcjach

Po dwuletniej przerwie spowodowanej urodzeniem bliźniąt (Jeden z najbardziej osobistych projektów), aktorka powróciła do pracy w 1999 rolą w filmie Tima Rotha Strefa wojny. Nie dała się jednak zaszufladkować – z czasem przestała odrzucać propozycje od reżyserów głównego nurtu i zaczęła partnerować znanym hollywoodzkim gwiazdom. Po raz pierwszy stało się to w 2000 roku, gdy brytyjski reżyser Danny Boyle namówił ją na udział w filmie amerykańskim, ekranizacji powieści Alexa Garlanda Plaża. Pojawiła się wtedy w Niebiańskiej plaży u boku Leonarda DiCaprio. W Vanilla Sky grała z Penélope Cruz i Tomem Cruise, w Adaptacji z Nicolasem Cage'em, w Constantine u boku Keanu Reevesa. Dla szerokiej publiczności kinowej jej twarz stała się powszechnie rozpoznawalna po roli okrutnej i złej Jadis, Białej Czarownicy w filmowej baśni Opowieści z Narnii: Lew, czarownica i stara szafa (ponownie wystąpiła w tej roli w epizodzie w filmie Opowieści z Narnii: Książę Kaspian). W wysokobudżetowych produkcjach ciekawią ją role wybiegające poza sztampę "fabryki snów", i tam, gdzie inni dostrzegają tylko biznes, Tilda Swinton stara się znajdować sztukę. Zachowuje przy tym krytyczny stosunek do Hollywood.

Drogę po "Oscara" utorowała jej rola w filmie Na samym dnie, którą w 2002 zdobyła wiele prestiżowych nagród. W 2008 otrzymała Oscara za drugoplanową rolę kobiecą w filmie Michael Clayton Tony'ego Gilroya. W filmie tym krytycy dostrzegli jej grę aktorską w roli Karen Crowder, bezwzględnej prawniczki wielkiej korporacji.

Karen to samuraj, którego cesarzem jest firma, żołnierz gotowy do wykonania każdego rozkazu. Jej garnitur jest równie dehumanizujący jak wojskowy mundur. Korporacyjny świat zamienia ludzi w perfekcyjne roboty, wypiera z osobowości. Rozmawiałam z wieloma pracownikami biurowymi, którzy byli przekonani, że straciliby pracę, gdyby włożyli nieodpowiednią koszulę albo skarpetki w złym kolorze. (...) W klasycznym filmie moja postać byłaby mężczyzną, ale w filmie Gilroya zajmująca wysokie stanowisko bohaterka jest jednak kobietą. I płeć zwraca na nią uwagę w korporacyjnej strukturze, w której najlepiej jest się nie wyróżniać. Musi być bezbłędna, pokonać "szklany sufit" i udowodnić, że zasługuje na duże pieniądze, które jej płacą. Przerażające.

Mimo upływu lat nie zapomniała o pracy i przyjaźni z Derekiem Jarmanem. W 2004 wzięła udział w filmie dokumentalnym Derek Jarman - życie jako sztuka, cztery lata później sama podjęła się produkcji filmu pt. Derek. W 2008 wraz z Keithem Collinsem, Simonem Fisherem Turnerem, Isaakiem Julienem i Jamesem Mackayem na Berlinale odebrała specjalną nagrodę Teddy. Fundacja tej nagrody przyznała ją za opiekę nad dorobkiem nieżyjącego od 14 lat reżysera.

Niezależny festiwal filmowy

W sierpniu 2008 aktorka zorganizowała niezależny festiwal filmowy "Ballerina Ballroom Cinema Of Dreams" w wynajętej sali balowej w Nairn. Na początku sierpnia 2009 odbyła się nieco zmieniona druga edycja tego festiwalu – tym razem pod nazwą "A Pilgrimage" – swoisty kinowy tabor wędrowny po północnej Szkocji.

Styl i gra aktorska

Tildę Swinton nazywano muzą dwuznaczności, hermafrodytycznym talentem, a nawet ikoną brytyjskich gejów. Na takie opinie zapracowała sobie po równo urodą i androgyniczną posturą, jak i konsekwentnym wyborem skomplikowanych ról, często przekraczających ograniczenia jednej płci.

Dereka Jarmana pierwszego oczarowała jej nieoczywista uroda, wrażliwość na wątki homoerotyczne i umiejętność transgresji tego, co męskie i kobiece. Jego obrazoburcze i wyrafinowane filmy zamieniły rudowłosą dziewczynę w zjawiskową piękność, w elfa, który nie jest ani kobietą, ani mężczyzną. Zapewne to samo dostrzegła w aktorce Sally Potter, powierzając jej tytułową rolę Orlanda (1992) – chłopca, którego klątwa królowej skazała na wieczną młodość. Film prowadzi widza przez 400 lat jego życia i dziwnej przemiany w kobietę.

Pytania o tożsamość, o gender pojawiają również w innych jej kreacjach aktorskich. W Man to Man (1992) Johna Maybury'ego jest żoną, która czekając na powrót męża z wojny zaczyna się w niego przeistaczać. W Constantine (2005) Tilda jako archanioł Gabriel, ponownie nie jest ani kobietą, ani mężczyzną, lecz idealnym hermafrodytą.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Nagrody i nominacje

• 2008:
  • nagroda Amerykańskiej Akademii Filmowej w kategorii najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nominacja do nagrody Złoty Glob w kategorii najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nagroda BAFTA w kategorii najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nagroda Kansas City Film Critics Circle w kategorii dla najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nagroda Teddy na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie za opiekę nad dorobkiem Dereka Jarmana
  • nominacja do nagrody krytyków Broadcast Film Critics Association w kategorii dla najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nominacja do nagrody filmowej London Critics Circle w kategorii dla najlepszej brytyjskiej aktorki drugoplanowej roku 2007 za rolę w filmie Michael Clayton
  • nominacja do nagrody Online Film Critics Society w kategorii dla najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nominacja do nagrody Gildii Aktorów Filmowych w kategorii wybitnej kreacji dla aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
• 2007:
  • nominacja do nagrody Chicago Film Critics Association w kategorii dla najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nagroda Dallas-Fort Worth Film Critics Association w kategorii dla najlepszej aktorki drugoplanowej za rolę w filmie Michael Clayton
  • nominacja do nagrody Satelity w kategorii dla najlepszej aktorki dramatycznej za rolę w filmie Stephanie Daley
• 2006:
  • nominacja do nagrody Saturn w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Opowieści z Narnii
  • nominacja do nagrody filmowej London Critics Circle w kategorii dla najlepszej brytyjskiej aktorki drugoplanowej roku 2006 za rolę w filmie Opowieści z Narnii
  • nominacja do MTV Movie Awards w kategorii dla najlepszego czarnego charakteru za rolę w filmie Opowieści z Narnii
• 2005:
  • British Independent Film Awards (BIFA) − nagroda im. Richarda Harrisa
  • nagroda na Gijón International Film Festival dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Thumbsucker
• 2004:
  • nagroda Szkockiej BAFTA w kategorii dla najlepszej aktorki w szkockim filmie za rolę w Młody Adam
• 2003:
  • nominacja do nagrody British Independent Film Awards w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Młody Adam
  • współnominacja do nagrody Phoenix Film Critics Society w kategorii dla najlepszej obsady aktorskiej za rolę w filmie Adaptacja
  • nominacja do nagrody Gildii Aktorów Filmowych w kategorii dla najlepszej obsady filmowej za role w filmie Adaptacja
• 2002:
  • nominacja do nagrody Złoty Glob w kategorii dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym za rolę w filmie Na samym dnie
  • nagroda Chicago Film Critics Association w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Na samym dnie
  • nagroda Las Vegas Film Critics Society (Sierra) w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Na samym dnie
  • nominacja do nagrody Chlotrudis w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Na samym dnie
  • nominacja do nagrody Independent Spirit Awards w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Na samym dnie
  • nominacja do nagrody Online Film Critics Society w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Na samym dnie
  • nominacja do nagrody Satelity w kategorii dla najlepszej gry aktorki dramatycznej za rolę w filmie Na samym dnie
  • nominacja do nagrody Phoenix Film Critics Society w kategorii dla najlepszej aktorki w głównej roli w filmie Na samym dnie
• 2001:
  • nagroda Boston Society of Film Critics w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Na samym dnie
  • nagroda Bremen Film
  • nominacja do nagrody Genie w kategorii dla najlepszej aktorki w głównej roli w filmie Possible Worlds
• 1993:
  • nominacja do Europejskiej Nagrody Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Orlando
  • nagroda Golden Space Needle na Seattle International Film Festival w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Orlando
• 1992:
  • nagroda na Thessaloniki Film Festival w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Orlando
• 1991:
  • puchar Volpi na Festiwalu Filmowym w Wenecji w kategorii dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Edward II
• 1988:
  • nagroda jury Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Berlinie

(Źródło: IMdB)

Tilda Swinton była też kilkukrotnie jurorem festiwali filmowych, m.in. w 1988 na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie i w 2004 na Festiwalu Filmowym w Cannes.

Życie prywatne

• Tilda Swinton mieszka ze swoim partnerem, o 20 lat starszym artystą Johnem Byrnem oraz wspólnymi dziećmi (bliźniakami) w zamku, w miejscowości Nairn w północnej Szkocji. John Byrne jest malarzem i artystą wizualnym. Swinton jednocześnie pozostaje w związku z młodszym od niej niemieckim malarzem Sandro Koppem
• Do roli w Opowieściach z Narnii namawiały ją własne dzieci. Mimo to aktorka odkryła ze zdumieniem, że 7-letnie bliźniaki, Honor i Xavier, nie zamierzają oglądać filmu, w którym zagrała złą czarownicę.

Filmografia

Filmy fabularne

• 2012: Kochankowie z Księżyca (Moonrise Kingdom) jako Pracownik socjalny
• 2011: Genevieve Goes Boating jako Narratorka (głos)
• 2011: Musimy porozmawiać o Kevinie (We Need to Talk About Kevin) jako Eva
• 2010: Opowieści z Narnii: Podróż Wędrowca do Świtu (The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader) jako Biała Czarownica
• 2009: Jestem miłością (Io sono l'amore) jako Emma Recchi
• 2009: The Limits of Control jako Blondynka
• 2008: Ciekawy przypadek Benjamina Buttona (The Curious Case of Benjamin Button) jako Elizabeth Abbott
• 2008: Tajne przez poufne (Burn After Reading) jako Katie Cox
• 2008: Opowieści z Narnii: Książę Kaspian (The Chronicles of Narnia: Prince Caspian) jako Biała Czarownica
• 2008: Julia jako Julia
• 2007: Michael Clayton jako Karen Crowder
• 2007: Człowiek z Londynu (The Man from London) jako Camélia
• 2007: Sleepwalkers jako Wiolonczelistka
• 2007: Strange Culture jako Hope Kurtz
• 2007: Faceless (głos)
• 2006: Przypadek Stephanie Daley jako Lydie Crane
• 2005: Opowieści z Narnii: Lew, Czarownica i stara szafa jako Biała Czarownica
• 2005: Broken Flowers jako Penny
• 2005: The Somme jako Narrator
• 2005: Rodzinka (Thumbsucker) jako Audrey Cobb
• 2005: Constantine jako archanioł Gabriel
• 2005: Absent Presence jako Operator
• 2003: Młody Adam (Young Adam) jako Ella Gault
• 2003: Deklaracja (The Statement) jako Annemarie Livi
• 2002: Adaptacja (Adaptation.) jako Valerie
• 2002: Teknolust jako Rosetta Stone / Ruby / Marinne / Olive
• 2001: Vanilla Sky jako Rebecca Dearborn
• 2001: Na samym dnie (The Deep End) jako Margaret Hall
• 2000: Possible Worlds jako Joyce
• 2000: Niebiańska plaża (The Beach) jako Sal
• 1999: Strefa wojny (The War Zone) jako Mama
• 1998: Szkic do portretu Francisa Bacona (Love Is the Devil: Study for a Portrait of Francis Bacon) jako Muriel Belcher
• 1997: Conceiving Ada jako Ada Augusta Byron King
• 1996: Kobiece perwersje (Female Perversions) jako Evelyn Eve / Evie Stephens
• 1994: Remembrance of Things Fast: True Stories Visual Lies
• 1993: Wittgenstein jako Lady Ottoline Morrell
• 1993: Das offene Universum jako Carla
• 1993: Blue jako głos
• 1992: Orlando jako Orlando
• 1992: Man to Man jako Ella / Max Gericke
• 1991: The Party: Nature Morte jako Queenie
• 1991: Edward II jako Królowa Izabella
• 1990: Ogród (The Garden) jako Madonna
• 1989: Play Me Something jako Fryzjerka
• 1989: Wojenne requiem (War Requiem) jako Pielęgniarka
• 1988: Das andere Ende der Welt
• 1988: Inspiracja (L'ispirazione)
• 1988: Degrees of Blindness
• 1988: The Last of England
• 1987: Friendship's Death jako Friendship
• 1987: Aria jako Młoda dziewczyna
• 1986: Egomania – Insel ohne Hoffnung jako Sally
• 1986: Caravaggio jako Lena

Seriale telewizyjne

• 1992: Shakespeare: The Animated Tales jako Ophelia (głos)
• 1992: Screenplay jako Ella / Max Gericke
• 1990: Your Cheatin' Heart jako Cissie Crouch
• 1986: Zastrozzi: A Romance jako Julia

Producent

• 2009: Jestem miłością (Io sono l'amore)

Producent wykonawczy

• 2011: We Need to Talk About Kevin
• 2008: Derek
• 2006: Stephanie Daley

Scenarzysta

• 2008 Derek

Linki zewnętrzne

• Tilda Swinton w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)
• Tilda Swinton w bazie filmweb.pl
• Tilda Swinton w NNDB (ang.)
• Wywiady z Tildą Swinton: dla miesięcznika "Gala" (pol.) i "Slant Magazine" (ang.)
• Strony fan-klubów: TildaSwinton.net (ang.) i The Tilda Encounter (ang.)

Nagrody
Poprzednik Jennifer Hudson za Dreamgirls	Oscar dla Najlepszej aktorki drugoplanowej 2008 za Michael Clayton	Następca Penélope Cruz za Vicky Cristina Barcelona
Poprzednik Jennifer Hudson za Dreamgirls	BAFTA dla Najlepszej aktorki drugoplanowej 2008 za Michael Clayton	Następca Penélope Cruz za Vicky Cristina Barcelona