Timor Wschodni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Repúblika Demokrátika Timór-Leste
República Democrática de Timor-Leste

Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego
Flaga Timoru Wschodniego
Godło Timoru Wschodniego
Flaga Timoru Wschodniego Godło Timoru Wschodniego
Dewiza: (port.) Honra, Pátria e Povo
(Honor, Ojczyzna i Lud)
Hymn: Pátria
Położenie Timoru Wschodniego
Język urzędowy tetum, portugalski
Stolica Dili
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Taur Matan Ruak
Szef rządu premier Xanana Gusmão
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
154. na świecie
15 007 km²
~0%
Liczba ludności (2010)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
155. na świecie
1 066 409[1]
71 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

6,147 mld[2] USD
5177[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

25,77 mld[2] USD
21 705[2] USD
Jednostka monetarna dolar amerykański (USD lub $)
Niepodległość od Indonezji
20 maja 2002
Religia dominująca rzymski katolicyzm
Strefa czasowa UTC +9
Kod ISO 3166 TL
Domena internetowa .tl
Kod samochodowy TL
Kod samolotowy 737
Kod telefoniczny +670
Mapa Timoru Wschodniego
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Timor Wschodni w Wikipodróżach

Timor Wschodni, Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego – państwo na wyspie Timor w Archipelagu Malajskim, na północ od Australii. Od zachodu graniczy z Indonezją. Do 1975 roku kolonia portugalska pod nazwą Timor Portugalski. W 1976 został anektowany przez Indonezję która okupowała jego terytorium do 1999[3]. Od 1999 do 2002 pod administracją Organizacji Narodów Zjednoczonych. Pełną niepodległość uzyskał 20 maja 2002 r. stając się jednocześnie pierwszym suwerennym państwem powstałym w XXI w[4]. Oprócz Filipin jest drugim krajem w Azji w którym dominującym wyznaniem jest katolicyzm[5].

Państwo obejmuje wschodnią część wyspy Timor, eksklawę Oecusse w zachodniej części wyspy o powierzchni 814 km² oraz dwie niewielkie wyspy Atauro i Jaco[6]. Całkowita powierzchnia kraju wynosi 15007 km²[7].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy człon "Timor" pochodzi od słowa timur oznaczającego w języku malajskim i indonezyjskim "wschód". Człon ten wszedł do większości języków za sprawą nazwy kolonii Timor Portugalski. Druga część nazwy kraju w języku portugalskim brzmi "Leste" co w tłumaczeniu na polski oznacza "wschód".

Oficjalna nazwa kraju w języku tetum brzmi "Repúblika Demokrátika Timor-Leste" a w po portugalsku "República Democrática de Timor-Leste"[8].

Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) za oficjalną skróconą formę w języku angielskim oraz każdym innym przyjmuje Timor-Leste (skróty: TLS & TL). Zasada ta została przyjęta min. przez Organizację Narodów Zjednoczonych i Unię Europejską[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kolonia portugalska[edytuj | edytuj kod]

Pierwszymi europejczykami którzy dotarli na wyspę Timor byli Portugalczycy w 1515[10]. Są oni również pierwszymi europejczykami którzy się na niej osiedlili w 1520. Holendrzy zajęli zachodnią część wyspy w 1614[11]. Kolonia portugalska otrzymała nazwę Timor Portugalski natomiast holenderska Holenderskie Indie Wschodnie.

Portugalia i Holandia toczyły spór o przebieg granicy pomiędzy koloniami. Zakończył się on ostatecznie dopiero w 1914 r. wyrokiem Stałego Trybunału Arbitrażowego[12]. Granica wyznaczona w 1914 nadal obowiązuje pomiędzy Timorem Wschodnim a Indonezją[13].

Polityka kolonialna Portugalii wobec Timoru polegała na eksploatacji zasobów oraz niewielkiej liczbie inwestycji. Głównym towarem eksportowym było drzewo sandałowe oraz od połowy XIX w. kawa[14]. Podczas drugiej wojny światowej mieszkańcy Timoru Wschodniego walczyli po stronie australijskiej w wojnie partyzanckiej przeciwko Japonii która okupowała wyspę Timor od 20 lutego 1942 do 1945 r[15][16].

Po rewolucji goździków Portugalczycy opuścili Timor Wschodni w 1975.

Okupacja przez Indonezję[edytuj | edytuj kod]

Gdy Portugalczycy dali prawo swoim koloniom do samostanowienia wówczas jeszcze w Timorze Portugalskim istniały dwie główne frakcje, pierwsza; Demokratyczna Unia Timoru (União Democrática Timorense, w skrócie UDT) finansowo wspierana przez Indonezję opowiada się za aby utrzymać z nią bliskie relacje oraz druga; opozycyjny Rewolucyjny Front Niepodległości Timoru Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente, w skrócie FRETILIN) dążący do całkowitej niepodległości. W wyniku różnic pomiędzy dalszą wizją kraju doszło do dwumiesięcznej wojny domowej.Jej rezultatem było ogłoszenie 28 listopada 1975 niepodległości Demokratycznej Republiki Timoru Wschodniego.

Już 7 grudnia 1975 armia indonezyjska rozpoczęła inwazję na wyspę.Jedną z przyczyn inwazji była obawa przed lewicowymi powiązaniami FRETLIN[17].

W 1996 liderzy ruchu niepodległościowego biskup Dili Carlos Felipe Ximenes Belo oraz José Ramos-Horta zostali laureatami Pokojowej Nagrody Nobla[18].

W wyniku podpisanego 5 maja 1999 porozumienia indonezyjsko-portugalskiego, 30 sierpnia 1999 odbyło się referendum niepodległościowe, w którym 78,5% mieszkańców opowiedziało się za niepodległością. Po ogłoszeniu wyników referendum wybuchły na wyspie pogromy zwolenników niepodległości wspierane przez wojsko indonezyjskie, którym kres położyła dopiero misja wojskowa ONZ – International Force for East Timor (INTERFET). 25 października 1999 Rada Bezpieczeństwa ONZ powołała United Nations Transitional Administration in East Timor (UNTAET). W wyniku zamieszek zginęło 2000 osób a 250 tysięcy uciekło ze swoich domów[19].

30 sierpnia 2001 odbyły się wybory do 88-osobowego Zgromadzenia Konstytucyjnego mającego przygotować przyszły ustrój państwa. W wyborach zwyciężył FRETILIN, zdobywając 55 miejsc w parlamencie. 20 września 2001 powołano rząd z premierem oraz ministrem gospodarki i rozwoju Mari al-Katiri (sekretarz generalny FRETILIN). Ministrem spraw zagranicznych został José Ramos-Horta[20][21][22].

Zgromadzenie Konstytucyjne uchwaliło konstytucję Timoru Wschodniego 22 marca 2002 większością 72 głosów przy 14 przeciwnych. Oparta jest w zasadzie na konstytucji portugalskiej. Przewiduje przyznanie dużych uprawnień parlamentowi przy jednoczesnym ograniczeniu roli prezydenta do funkcji głównie ceremonialnych. Konstytucja zakłada świecki charakter państwa, gwarantuje obywatelom swobody demokratyczne i zawiera zasadę politycznej neutralności sił zbrojnych[23].

14 kwietnia 2002 przeprowadzono pierwsze wybory prezydenckie, w których brali udział: bohater ruchu niepodległościowego Xanana Gusmao i prezydent z 1975 roku – Francisco Xavier do Amaral. Większością ponad 82% głosów zwyciężył ten pierwszy. Amaral wystartował, według jego własnych słów, jedynie w celu dania ludziom możliwości wyboru. Kampania przebiegła niezwykle spokojnie i zwycięstwo Gusmao było od początku pewne.

20 maja o północy Timor Wschodni odzyskał pełną niepodległość. W ceremonii przekazania funkcji nowo wybranym władzom uczestniczyli m.in. były prezydent USA Bill Clinton, prezydent Indonezji Megawati Sukarnoputri, sekretarz generalny ONZ Kofi Annan, prezydent Portugalii Jorge Sampaio, premier Portugalii José Manuel Durão Barroso oraz były premier Portugalii António Guterres[24].

W wyniku okupacji Timoru Wschodniego przez Indonezję w latach 1976–1999 zginęło ponad 100 tysięcy osób[25].

Niepodległy Timor Wschodni[edytuj | edytuj kod]

Timor Wschodni jest członkiem ONZ od 27 września 2002[26]. Polska utrzymuje z Timorem Wschodnim stosunki dyplomatyczne od 18 listopada 2002[27].

Od 20 maja 2002 do 20 maja 2005 w Timorze Wschodnim w celu zapewnienia bezpieczeństwa w nowo powstałym państwie stacjonowały siły ONZ (UNMISET)[28].

Wiosną 2006 doszło do buntu ok. 600 żołnierzy, gwałtownych zamieszek oraz podpaleń w stolicy kraju Dili w wyniku których zginęło około 30 osób a ponad 130 tysięcy (1/3 mieszkańców miasta) było zmuszonych opuścić swoje domy[29][30].

Od 25 sierpnia 2006 do kraju powróciły siły ONZ (UNMIT) które znajdowały się tam do 31 grudnia 2012[31].

11 lutego 2008 doszło do nieudanego zamachu stanu podczas którego ówczesny prezydent Timoru Wschodniego Jose Ramo-Horta został postrzelony w plecy i klatkę piersiową[32].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Timoru Wschodniego.

Państwo położone jest na wyspie Timor w Azji Południowo-Wschodniej, która jest największą i najbardziej na wschód wysuniętą wyspą Archipelagu Małych Wysp Sundajskich. Na północ od górzystej wyspy znajdują się Cieśnina Ombai, Cieśnina Wetar oraz większy obszar wód Morze Banda, z kolei południowe wybrzeże oblewają wody Morza Timor, oddzielając je od Australii. Na zachodzie kraj graniczy z indonezyjską prowincją Małe Wyspy Sundajskie Wschodnie. Najwyższym szczytem Timoru Wschodniego jest Foho Tatamailau (zwany też Mont Ramelau) mierzący 2963 m n.p.m.[33]

W państwie panuje klimat gorący i wilgotny, z wyraźnie widoczną porą suchą i deszczową. Temperatury w porze suchej, trwającej od maja do listopada wynoszą średnio 20-33 °C. Około końca października wilgotność wzrasta, wzmacniana przez chmury monsunowe. W porze deszczowej trwającej od grudnia do kwietnia średnie temperatury wynoszą 29-35 °C i towarzyszą im ulewne deszcze i powodzie.

Stolicą, największym miastem i głównym portem jest Dili[34].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Timor Wschodni posiada gospodarkę wolnorynkową. W przeszłości eksportowano z niego głównie kawę, marmur raz drzewo sandałowe[35]. Obecnie najwięcej przychodu czerpie z wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego znajdującego się w podmorskich złożach. Drugim w wielkości źródłem przynoszącym dochód jest eksport kawy który generuje około 10 milionów dolarów. Głównym nabywcą kawy z Timoru Wschodniego jest Starbucks[36].

Pieniądze te nie są inwestowane na modernizację wsi, przez co blisko połowa rolnictwa jest przeznaczona na własne potrzeby a połowa mieszkańców żyje w skrajnym ubóstwie[37].

W 2005 roku powstał  fundusz "Timor-Leste Petroleum Fund" gromadzący zysk z ropy naftowej i gazu ziemnego którego wartość od 2011 przekroczyła 8,7 miliarda dolarów[38]. Pokrywa on prawie wszystkie wydatki władz Timoru Wschodniego przez co Międzynarodowy Fundusz Walutowy określił Timor Wsch. jako państwo najbardziej zależne od wydobycia ropy naftowej na świecie[39].

Gospodarka jest uzależniona od wydatków państwowych oraz w mniejszym stopniu od pomocy z zagranicy[40]. Rozwój sektora prywatnego został opóźniony z powodu braku kapitału, wykwalifikowanych pracowników, odpowiedniej infrastruktury oraz wadliwego systemu prawnego[41].

W spisie przeprowadzonym w 2010 roku 87,7% domów w miastach i jedynie 18,9% na wsi miało dostęp do elektryczności. W skali kraju daje to średnią 36,7%[42].

Sektor rolnictwa zatrudnia 80% osób aktywnych zawodowo. W 2009 r. 67 tys. gospodarstw domowych hodowało kawę w dużej części słabej jakości. Obecnie marże brutto wynoszą ok. 120 dolarów za hektar z wydatkami za dzień pracy 3.70$[43].

Timor Wschodni uplasował się na 169 w miejscu w klasyfikacji generalnej i na ostatnim w grupie państw z regionu Azji Wschodniej i Oceanii w rankingu Doing Business w 2013 stworzonym przez Bank Światowy. Kraj ten radził sobie szczególnie źle pod względem rejestracji nieruchomości, egzekwowania umów i niewypłacalnością. Zajął on w tych kategoriach ostatnie miejsce na świecie[44].

Do niedawna, pod okupacją Indonezji, Timor Wschodni był trudno dostępnym i mało znanym regionem przez co infrastruktura turystyczna jest słabo rozwinięta. Kraj ten posiada bogatą, mało naruszoną przyrodę[45].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Timoru Wschodniego na dystrykty

Timor Wschodni podzielony jest na 13 dystrykty w których skład wchodzi 65 poddystryktów, 442 wsi (sucos) oraz 2225 osady (aldeias)[46].

Dystrykty Timoru Wschodniego:

  1. Lautém
  2. Baucau
  3. Viqueque
  4. Manatuto
  5. Dili
  6. Aileu
  7. Manufahi
  8. Liquiçá
  9. Ermera
  10. Ainaro
  11. Bobonaro
  12. Cova-Lima
  13. Oecusse

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Populacja Timoru Wschodniego
Populacja Timoru Wschodniego

Populacja Timoru Wschodniego w 2010 wynosiła 1 066 409.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoła w Dili

Analfabetyzm w 2010 wynosił 58,3% w porównaniu z 37,6% w 2001 roku. Analfabetyzm jest wyższy wśród kobiet. Na końcu panowania Portugalskiego był na poziomie 95%[47]. W 2006 od 10 do 30% dzieci w wieku szkolnym nie chodziło do szkoły[48].

Narodowy Uniwersytet Timoru Wschodniego w Dili jest główną uczelnią w kraju. Oprócz niego istnieją cztery inne uczelnie wyższe w Timorze Wsch[49].

Zdrowie[edytuj | edytuj kod]

Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia w 2007 wynosi 60,7 lat. Współczynnik dzietność to sześć urodzeń na kobietę[50]. Wydatki rządu na zdrowie to 150$ (PPP) w 2006. W Timorze Wschodnim wiele osób nie ma dostępu do czystej wody pitnej. W 1974 były zaledwie 2 szpitale i 14 ośrodki zdrowotne. Do 1994 liczba ta wzrosła do 11 szpitali i 330 ośrodków zdrowotnych[51].

W 2010 wskaźnik śmiertelności matek na 100 tys. wynosił 370. W porównaniu z 928,8 w 2008 i 1,0163 w 1990.

Śmiertelność noworodków na 1000 urodzeń wynosi 27. Liczba położnych na 1000 urodzeń stanowi 8 a ryzyko zgonu kobiet w czasie trwania ciąży 1/44[52].

Wśród społeczeństwa Timoru Wsch. jest jeden z najwyższych wskaźników uzależnienia od papierosów na świecie - 33% populacji w tym 61% mężczyzn pali codziennie[53].

Według Global Hunger Index 2013, Timor Wschodni ma wartość wskaźnika GHI na poziomie 29,6 oznacza to, że kraj ma "Alarmującą sytuacje wyżywienia". Jest to najgorszy wynik na całym kontynencie azjatyckim i czwarty od końca na świecie[54].

W 2007 nieurodzaj doprowadził do klęski głodu w wyniku której zmarło kilka tysięcy osób. 11 podsytryktów potrzebowało pomocy żywnościowej ze strony organizacji międzynarodowej[55].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Wyznawcy poszczególnych religii – według spisu powszechnego w 2010 roku[56][57]:

Przypisy

  1. Direcção Nacional de Estatística: 2010 Census Timor Leste.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. Kontrola ONZ.
  4. Pierwszy kraj w XXI w..
  5. Timor jednym z dwóch krajów katolickich.
  6. Powierzchnia Oecusse.
  7. Całkowita powierzchnia Timor Wschodniego.
  8. Pełna nazwa Timoru Wschodniego.
  9. Skrót używany przez ONZ.
  10. Przybycie Portugalczyków.
  11. Przybycie Portugalczyków oraz Holendrów na wyspę.
  12. Deeley, Furness, and Schofield: The International Boundaries of East Timor. 2001, s. 8.
  13. Granica pomiędzy Timorem Wsch. a Indonezją.
  14. Schwarz, A.: A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s. Westview Press. s. 198. ISBN 978-1-86373-635-0.
  15. United States Information: Druga wojna światowa.. 1990, s. 127 - 133.
  16. Timor podczas II WŚ.
  17. Brak pomocy ze strony międzynarodowej w 1975.
  18. Laureaci nagrody Nobla.
  19. Zamieszki 1999 informację.
  20. Odzyskanie niepodległości.
  21. Odzyskanie niepodległości.
  22. Odzyskanie niepodległości.
  23. Konstytucja Timoru Wschodniego.
  24. Goście na ceremonii odzyskania niepodległości.
  25. Ofiary okupacji.
  26. Data przystąpienia do ONZ.
  27. Stosunki dyplomatyczne z Polską.
  28. Oficjalna strona UNMISET.
  29. Zamieszki w 2006.
  30. Zamieszki 2006.
  31. http://unmit.unmissions.org/
  32. Zamach stanu 2008.
  33. Najwyższy szczyt w kraju.
  34. Informacje o Dili.
  35. Brower, Gordon: East Timor: Development Challenges For The World's Newest Nation, Canberra, Australia: Asia Pacific Press,. 2001, s. 39 - 51. ISBN 0-3339-8716-0.
  36. Starbucks kupuje kawę z Timoru Wschodniego.
  37. Rolnictwo w Timorze Wsch..
  38. Fundusz Timor Leste Petroleum Found.
  39. Informację o funduszu oraz wpływach do budżetu.
  40. Gospodarka jest uzależniona od pomocy państwa.
  41. Problemy gospodarki.
  42. Dostęp do elektryczności.
  43. Marża za hektar.
  44. Ranking Doing Business.
  45. Turystyka w Timorze Wschodnim.
  46. Podział terytorialny.
  47. Roslyn Appleby: Gender and International Development: Myths of Progress in a Neocolonial World. 2010-08-30. ISBN 978-1-84769-303-7.
  48. Liczba dzieci uczę chodzących do szkoły.
  49. Robinson, G: If you leave us here, we will die,. 2010.
  50. Oczekiwana długość życia i współczynnik urodzeń.
  51. If you leave us here, we will die,. 2010.
  52. Wskaźnik urodzeń i śmiertelności.
  53. Liczba palaczy.
  54. Zagrażający głód.
  55. Klęska głodu 2007.
  56. Direcção Nacional de EstatÍstica: Timor‐Leste em Números, 2010.
  57. United States Department of State: 2011 Report on International Religious Freedom - Timor-Leste (ang.). 30 lipca 2012.
  58. 2011 Report of Jehovah’s Witnesses Worldwide (ang.). watchtower.org. [dostęp do 27.08.2012]., dostępna kopia: Informe Mundial de de los Testigos de Jehová 2011.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]