Timor Wschodni

Repúblika Demokrátika Timór-Leste República Democrática de Timor-Leste Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego
Flaga Timoru Wschodniego Godło Timoru Wschodniego
Dewiza: (port.) Honra, Pátria e Povo (Honor, Ojczyzna i Lud)
Hymn: Pátria
Język urzędowy	tetum, portugalski
Stolica	Dili
Ustrój polityczny	republika
Głowa państwa	prezydent Taur Matan Ruak
Szef rządu	premier Xanana Gusmão
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	154. na świecie 15 007 km² ~0%
Liczba ludności (2010)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	155. na świecie 1 066 409 71 osób/km²
Jednostka monetarna	dolar amerykański (USD lub $)
Niepodległość	od Indonezji 20 maja 2002
Religia dominująca	rzymski katolicyzm
Strefa czasowa	UTC +9
Kod ISO 3166	TL
Domena internetowa	.tl
Kod samochodowy	TL
Kod samolotowy	737
Kod telefoniczny	+670

Timor Wschodni (Demokratyczna Republika Timoru Wschodniego) – państwo na wyspie Timor w Archipelagu Malajskim, 450 km na północ od Australii. Do 1975 jako Timor Portugalski, w 1976 anektowany przez Indonezję, czego nigdy nie uznała Organizacja Narodów Zjednoczonych. Od 1999 pod administracją ONZ. Pełna niepodległość od 20 maja 2002. Od zachodu graniczy z Indonezją.

Państwo obejmuje wschodnią część wyspy Timor, eksklawę Oecusse w zachodniej części wyspy o powierzchni 2461 km² oraz wyspy Atauro – 144 km² i Jaco – 8 km². Całkowita powierzchnia kraju zajmuje 15410 km².

Timor Wschodni jest jednym z biedniejszych krajów na świecie, co jest następstwem długotrwałych walk niepodległościowych. Zajmuje 162. pozycję według Wskaźnika Rozwoju Społecznego, z państw azjatyckich wyprzedzając jedynie Afganistan.

Pochodzenie nazwy

Od malajskiego słowa timur – „wschodni”. W sąsiedniej Indonezji nazywa się Timor Timur – „wschodni wschód”, jednakże nazwa ta zaczyna być stopniowo zastępowana inną – Timor Leste. W skrócie Indonezyjczycy mówią Tim-Tim.

Historia

Wyspa kolonizowana przez Portugalczyków od 1520. W 1860 i 1914 dokonano podziału na część wschodnią (portugalską) i zachodnią (holenderską). Od 1930 status prowincji zamorskiej Portugalii. W latach 1942-1945 pod okupacją japońską. Zachodnia, holenderska część wyspy weszła w 1950 w skład Indonezji. Po rewolucji goździków w Portugalii w 1974 dano prawo do samostanowienia wszystkim portugalskim koloniom.

Portugalczycy opuścili Timor Wschodni w 1975. Demokratyczna Unia Timoru (Timorese Democratic Union, União Democrática Timorense, UDT) opowiadała się za ustanowieniem bliskich powiązań z Indonezją, zaś Rewolucyjny Front Niepodległości Timoru (FRETILIN) dążył do niepodległości. Po dwóch miesiącach wojny domowej 28 listopada 1975 roku ogłoszono suwerenność niepodległej Demokratycznej Republiki Timoru Wschodniego. Już 7 grudnia armia indonezyjska rozpoczęła inwazję na wyspę. 17 lipca 1976 roku oficjalnie anektowano Timor Wschodni do Indonezji, czego nie uznała nigdy ONZ. Podczas okupacji Timoru zginęło ok. 200 tysięcy mieszkańców. W 1996 liderzy ruchu niepodległościowego biskup Dili Carlos Felipe Ximenes Belo i José Ramos-Horta zostali laureatami Pokojowej Nagrody Nobla.

W wyniku podpisanego 5 maja 1999 porozumienia indonezyjsko-portugalskiego, 30 sierpnia 1999 odbyło się referendum niepodległościowe, w którym 78,5% mieszkańców opowiedziało się za niepodległością. Po ogłoszeniu wyników referendum wybuchły na wyspie pogromy zwolenników niepodległości wspierane przez wojsko indonezyjskie, którym kres położyła dopiero misja wojskowa ONZ – International Force for East Timor (INTERFET). 25 października 1999 Rada Bezpieczeństwa ONZ powołała United Nations Transitional Administration in East Timor (UNTAET). 30 sierpnia 2001 odbyły się wybory do 88-osobowego Zgromadzenia Konstytucyjnego mającego przygotować przyszły ustrój państwa. W wyborach zwyciężył FRETILIN, zdobywając 55 miejsc w parlamencie. 20 września 2001 powołano rząd z premierem oraz ministrem gospodarki i rozwoju Mari al-Katiri (sekretarz generalny FRETILIN). Ministrem spraw zagranicznych został José Ramos-Horta.

Zgromadzenie Konstytucyjne uchwaliło konstytucję Timoru Wschodniego 22 marca 2002 większością 72 głosów przy 14 przeciwnych. Oparta jest w zasadzie na konstytucji portugalskiej. Przewiduje przyznanie dużych uprawnień parlamentowi przy jednoczesnym ograniczeniu roli prezydenta do funkcji głównie ceremonialnych. Konstytucja zakłada świecki charakter państwa, gwarantuje obywatelom swobody demokratyczne i zawiera zasadę politycznej neutralności sił zbrojnych.

14 kwietnia 2002 przeprowadzono pierwsze wybory prezydenckie, w których brali udział: bohater ruchu niepodległościowego Xanana Gusmao i prezydent z 1975 roku – Francisco Xavier do Amaral. Większością ponad 82% głosów zwyciężył ten pierwszy. Amaral wystartował, według jego własnych słów, jedynie w celu dania ludziom możliwości wyboru. Kampania przebiegła niezwykle spokojnie i zwycięstwo Gusmao było od początku pewne.

20 maja o północy Timor Wschodni odzyskał pełną niepodległość. W ceremonii przekazania funkcji nowo wybranym władzom uczestniczyli m.in. były prezydent USA Bill Clinton, prezydent Indonezji Megawati Sukarnoputri, sekretarz generalny ONZ Kofi Annan, prezydent Portugalii Jorge Sampaio, premier Portugalii José Manuel Durão Barroso oraz były premier Portugalii António Guterres.

Obecnie stytuacja w kraju jest niestabilna, trwają walki między stroną rządową a gangami, głównie najsilniejszymi – „77” i „PSHP” – do których należy łącznie blisko 50 tys. osób. Sytuację stabilizuje obecność wojsk ONZ, w większości z Portugalii i Australii.

Timor Wschodni jest członkiem ONZ od 27 września 2002. Polska utrzymuje z Timorem Wschodnim stosunki dyplomatyczne od 18 listopada 2002.

Geografia

Państwo położone jest na wyspie Timor w Azji Południowo-Wschodniej, która jest największą i najbardziej na wschód wysuniętą wyspą Archipelagu Małych Wysp Sundajskich. Na północ od górzystej wyspy znajdują się Cieśnina Ombai, Cieśnina Wetar oraz większy obszar wód Morze Banda, z kolei południowe wybrzeże oblewają wody Morza Timor, oddzielając je od Australii. Na zachodzie kraj graniczy z indonezyjską prowincją Małe Wyspy Sundajskie Wschodnie. Najwyższym szczytem Timoru Wschodniego jest Foho Tatamailau (zwany też Mont Ramelau) mierzący 2963 m n.p.m.

W państwie panuje klimat gorący i wilgotny, z wyraźnie widoczną porą suchą i deszczową. Temperatury w porze suchej, trwającej od maja do listopada wynoszą średnio 20-33 °C. Około końca października wilgotność wzrasta, wzmacniana przez chmury monsunowe. W porze deszczowej trwającej od grudnia do kwietnia średnie temperatury wynoszą 29-35 °C i towarzyszą im ulewne deszcze i powodzie.

Stolicą, największym miastem i głównym portem jest Dili.

Timor Wschodni jest jedynym azjatyckim państwem leżącym w całości na półkuli południowej.

Gospodarka

W Timorze Wschodnim dominuje rolnictwo. Uprawia się ryż, kukurydzę, palmy kokosowe, bataty, kawę i tytoń. Na terenach sztucznie nawadnianych uprawia się bawełnę. Kraj ten jest szczególnie biedny. Sieć komunikacji jest słabo rozwinięta. Drogi są asfaltowe, ale wyboiste. Timor Wschodni nie ma linii kolejowych. Kraj ten ma wspaniałe warunki do ekoturystyki. Brak infrastruktury turystycznej. Średnia pensja wynosi 4 $.

Podział administracyjny

Podział administracyjny Timoru Wschodniego

Wschodni Timor jest podzielony na 13 dystryktów administracyjnych:

1. Lautém
2. Baucau
3. Viqueque
4. Manatuto
5. Dili
6. Aileu
7. Manufahi
8. Liquiçá
9. Ermera
10. Ainaro
11. Bobonaro
12. Cova-Lima
13. Oecusse

Demografia

Religie

Wyznawcy poszczególnych religii – według spisu powszechnego w 2010 roku:

• Katolicyzm: 96,9%

• Protestantyzm: 2,2% (zielonoświątkowcy, adwentyści)
• Islam: 0,34%
• Animizm: 0,31%
• Buddyzm: 0,05%
• Hinduizm: 0,02%
• Świadkowie Jehowy: 0,02%

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona rządowa (ang.)
• Blog polskiego małżeństwa przebywającego na Timorze