Tomasz Stańko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tomasz Stańko
Tomasz Stańko Polish jazz musician.jpg
Tomasz Stańko (1993)
Zdjęcie: Andrzej Tyszko
Imię i nazwisko Tomasz Stańko
Data i miejsce urodzenia 11 lipca 1942
Rzeszów
Pochodzenie  Polska
Instrument trąbka
Gatunek jazz
muzyka filmowa
Zawód trębacz
Zespół
Tomasz Stańko Quartet
Tomasz Stańko Nordic Quintet
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis"
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Strona internetowa
Podczas koncertu „Dzień Szakala” w Warszawie, listopad 2010

Tomasz Ludwik Stańko (ur. 11 lipca 1942 w Rzeszowie [1]) – polski trębacz jazzowy, kompozytor. Dyrektor artystyczny festiwalu „Jazzowa Jesień w Bielsku-Białej” [2][3][4].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wczesne lata i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Syn Józefa, prawnika i Eleonory z domu Jakubiec, nauczycielki. Edukację muzyczną rozpoczął w 1949, w podstawowej Krakowskiej Szkole Muzycznej, w klasie skrzypiec. W latach 1957–1964 uczęszczał do III Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Kochanowskiego w Krakowie. Od 1959 uczył się też w II Liceum im. Króla Jana III Sobieskiego oraz Państwowej Średniej Szkole Muzycznej, w klasie trąbki. W 1964 rozpoczął studia w Akademii Muzycznej w Krakowie, na Wydziale Instrumentalnym, w klasie trąbki, pod kierunkiem prof. Ludwika Lutaka. W 1969 obronił pracę dyplomową [5] [6].

Młodzieńcze plany o karierze plastyka (Stańko dużo rysował i malował) uległy zmianie po pierwszych doświadczeniach jazzu na żywo – koncercie Dave’a Brubecka w 1958 roku, w krakowskiej Rotundzie. Stańko stał się częstym gościem krakowskiego klubu jazzowego Helikon, biorąc udział w jazzowych jamach. Tam poznał pianistę Adama Makowicza, z którym – jesienią 1962 – postanowił założyć zespół jazzowy. Do Jazz Darings Stańko zaprosił jeszcze Jacka Ostaszewskiego (kontrabas) i Wiktora Perelemuttera (perkusja) [6]. Zespół szybko zostaje doceniony: wygrywa Konkurs Amatorskich Zespołów Jazzowych Polski Południowej, a Tomasz Stańko - kategorię instrumentalistów. Niestety sukces powoduje zmianę składu. Makowicz odchodzi do zespołu Andrzeja Kurylewicza. Stańko, inspirowany kwartetem Ornette'a Colemana, rezygnuje z fortepianu i w 1963 uzupełnia skład o grającego na saksofonie tenorowym Janusza Muniaka [7]. Jazz Darings uznawany był przez Joachima-Ernsta Berendta za jedną z pierwszych formacji free jazzowych w Europie [8].

Rozwój kariery – współpraca z Komedą[edytuj | edytuj kod]

W latach 1963–1967 kariera Stańko nabiera zauważalnego tempa. W tym czasie koncertuje ze swoim zespołem Jazz Darings, intensywnie współpracuje też i towarzyszy na scenie znanym składom i osobowościom polskiej sceny jazzowej, takim jak Michał Urbaniak czy Andrzej Trzaskowski. W 1963 otwiera się ważny dla Stańko okres współpracy z Krzysztofem Komedą: Stańko debiutuje z nowym kwintetem Komedy na Jazz Jamboree '63 [9].

Od 1964 Trzaskowski zaprasza Stańko na zagraniczne koncerty swojego kwintetu (w Belgii i krajach skandynawskich). W tym samym roku trębacz dwukrotnie grał na Jazz Jamboree: z Trzaskowskim i Komedą. Pod koniec 1965 powstał album Komedy Astigmatic, z udziałem Tomasza Stańko. W 1967 powtórzył się podwójny występ na Jazz Jamboree: Stańko koncertował z grupą Krzysztofa Komedy ale i z własnym kwartetem, w którym grał z Januszem Muniakiem (saksofon tenorowy), Janem Gonciarczykiem (kontrabas) i Januszem Stefańskim (perkusja).

Stańko jako lider - lata 70.[edytuj | edytuj kod]

Na początku 1968 Komeda wyjechał do Stanów Zjednoczonych, a Stańko odnalazł się ponownie jako lider. Powiększył swój zespół o skrzypka i saksofonistę altowego Zbigniewa Seiferta i na Jazz Jamboree '68 zaprezentował już Tomasz Stańko Quintet [10], który szybko zdobywał uznanie i sławę. Najpierw w Polsce, gdzie był traktowany jako ikona hip-kultury, a po debiucie na scenie międzynarodowej – występie na berlińskim festiwalu Berliner Jazztage’70 – był rozpoznawany także w Niemczech i reszcie Europy. Po odejściu Gonciarczyka basistą grupy został w 1969 Bronisław Suchanek i od tego czasu – aż do zakończenia działalności w 1973 – skład kwintetu nie uległ już zmianie [6].

Muzyka tworzona przez kwintet Tomasza Stańko zarejestrowana została na trzech płytach: nagranej w Polsce Music for K (1970) oraz Jazz message from Poland (1972) i Purple Sun (1973), które powstały już w Niemczech. „Zespół ten do dziś uważany jest za jeden z kamieni milowych rozwoju sztuki i kultury jazzu w Polsce i Europie” (za Jazz Forum 2011, „Marcus+”).

W swojej późniejszej karierze grał z wieloma muzykami z całego świata, wśród których wymienić można Cecila Taylora, Dave'a Hollanda, Jana Garbarka, Gary'ego Peacocka, Edwarda Vesalę, Dona Cherry'ego, Bernta Rosengrena (który wcześniej grał z Komedą, a którego Stańko zaprosił do nagrania płyty Litania, zawierającej kompozycje Komedy), oraz wielu polskich muzyków, m.in. Tomasz Szukalski, Janusz Skowron, Marcin Wasilewski, Sławomir Kurkiewicz, Michał Miśkiewicz[6].

Tomasz Stańko jest organizatorem i dyrektorem festiwalu Jazzowa Jesień w Bielsku-Białej[11].

Od kilkunastu lat nagrywa dla wytwórni ECM.

W 2006 roku Tomasz Stańko wziął gościnnie udział w nagraniu płyty 21 zespołu Voo Voo udzielając się w utworach Zbiera mi się i Papierosy i gin. Ponadto w kwietniu 2006 na specjalnym koncercie w spichlerzu w Janowcu wystąpił w jednorazowym duecie w towarzystwie Wojciecha Waglewskiego. Trzykrotnie komponował muzykę do filmów animowanych Mariusza Wilczyńskiego („Szop, Szop, Szop, Szopę...” 1999, „From the Green Hill” 1999 oraz „Niestety.” 2004), a obecnie tworzy muzykę do nowo powstającej pełnometrażowej animacji Wilczyńskiego „Mistrz i Małgorzata”. Jest też autorem muzyki do filmów i spektakli teatralnych.

W lutym 2010 roku muzyk otrzymał nagrodę polskiego przemysłu fonograficznego Fryderyka w kategoriach: jazzowy muzyk roku i jazzowy album roku[12].

W 2010 roku ukazała się autobiografia muzyka zatytułowana Desperado! (w formie wywiadu przeprowadzonego przez Rafała Księżyka).

Dyskografia (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Albumy studyjne

Albumy na żywo

Muzyka filmowa i teatralna

Kompilacje i Boxy

Muzyka filmowa[edytuj | edytuj kod]

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

  • Poniedziałek” (jako szef hurtowni, 1998, film fabularny, reżyseria: Witold Adamek)
  • Cisza” (jako trębacz w klubie techno, 2001, film fabularny, reżyseria: Michał Rosa)
  • „Play Your Own Thing: Historia jazzu w Europie” (2006, film dokumentalny, reżyseria: Julian Benedikt)
  • „Michał Urbaniak. Nowojorczyk z wyboru” (2009, film dokumentalny, reżyseria: Wiesław Dąbrowski)[15]
  • „Krzysztof Komeda – muzyczne ścieżki życia” (2009, film dokumentalny, reżyseria: Claudia Buthenhoff-Duffy)

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Laureat Paszportu Polityki za 2013 rok w kategorii Kreator Kultury z uzasadnieniem jury: Za wyjątkowy styl tworzenia, pracy i współdziałania w sztuce, umiejętność godzenia tradycji i awangardy. Za poszerzanie granic jazzu i zarazem poszerzanie jego publiczności. Za promowanie polskich muzyków za granicą[20].

Muzyczne[edytuj | edytuj kod]

Jazz Forum

W ankiecie zorganizowanej przez czasopismo „Jazz Forum” Tomasz Stańko uzyskał pierwsze miejsca w kategoriach:

  • Muzyk roku (2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007)
  • Trąbka (2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007)
  • Kompozytor (2002, 2003, 2004, 2006)
  • Album Roku – Tomasz Stańko Quartet – „Soul Of Things” (2002)
  • Album Roku – „Suspended Night” (2004)
  • Album Roku – Tomasz Stańko Quartet – „Lontano” (2006)
  • Zespół akustyczny – Tomasz Stańko Quartet (2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007)

Jest pierwszym laureatem Europejskiej Nagrody Jazzowej, którą otrzymał w 2003 roku[21]. Otrzymał wiele innych nagród i wyróżnień w kraju i za granicą. Został również dostrzeżony przez krytyków prestiżowego, amerykańskiego magazynu Down Beat[6].

Fryderyki

Filmowe[edytuj | edytuj kod]

  • 1993Pożegnanie z Marią – Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych) nagroda za muzykę
  • 1997Łóżko Wierszynina – Orzeł, Polska Nagroda Filmowa (nominacja) w kategorii: najlepsza muzyka; za rok 1998
  • 1998Poniedziałek – utwór „Poniedziałek”
  • 2000Egzekutor
    • Orzeł, Polska Nagroda Filmowa (nominacja) w kategorii: najlepsza muzyka; za rok 1999
    • Warszawa (TP SA Music and Film Festival) nominacja do nagrody „Philip Award” w kategorii: muzyka oryginalna i adaptowana w polskim filmie
  • 2002Cisza – Orzeł, Polska Nagroda Filmowa (nominacja) w kategorii: najlepsza muzyka; za rok 2001

Przypisy

  1. Bartłomiej Kaczorowski: Nowa encyklopedia powszechna PWN, Tom 7. Wydawn. Nauk. PWN, 2004, s. 722. ISBN 9788301141868.
  2. http://www.jazzowajesien.pl/
  3. http://dziendobry.tvn.pl/video/tomasz-stanko-z-corka-zapraszaja-na-jazzowa-jesien,104,newest,65737.html
  4. 951875-Stanko-zaprasza-na-10--Jazzowa-Jesien-w-Bielsku-Bialej
  5. Krystian Brodacki: Historia jazzu w Polsce. Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, 2010, s. 338. ISBN 9788322409176.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Marek Dusza: Magiczny świat jazzu. 5. Polskie zespoły jazzowe – nasze najlepsze. Kraków: Marketing Room Poland, 2009, s. 30-36. ISBN 978-83-61923-05-3.
  7. Ryszard Wolański: Leksykon polskiej muzyki rozrywkowej. Agencja Artystyczna MTJ, 2003, s. T.1 s.288. ISBN 83-911888-8-4.
  8. Krystian Brodacki: Historia jazzu w Polsce. Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, 2010, s. 339. ISBN 9788322409176.
  9. Krystian Brodacki: Historia jazzu w Polsce. Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, 2010, s. 339. ISBN 9788322409176.
  10. Andrzej Chodkowski (red.): Encyklopedia muzyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 840. ISBN 83-01-11390-1.
  11. Jazzowa Jesień. [dostęp 2010-02-08].
  12. Fryderyki: Nominowani i laureaci 2010 (pol.). www.zpav.pl. [dostęp 2010-02-24].
  13. 13,0 13,1 13,2 ZPAV: złote płyty (pol.). www.zpav.pl. [dostęp 2010-02-27].
  14. ZPAV: platynowe płyty (pol.). www.zpav.pl. [dostęp 2010-01-12].
  15. Michał Urbaniak. Nowojorczyk z wyboru (2009) (pol.). www.filmweb.pl. [dostęp 2012-07-10].
  16. M.P. z 2011 r. Nr 32, poz. 384
  17. Odznaczenia z okazji Święta 3 Maja. W: 2012-05-03 [on-line]. Prezydent.pl. [dostęp 2012-05-03].
  18. M.P. z 2005 r. Nr 10, poz. 197
  19. Tomasz Stańko Quartet. Dolnośląskie Centrum Informacji Kulturalnej OKiS we Wrocławie, 27 maja 2011. [dostęp 3 lipca 2011].
  20. Ewa Bender: Laureaci Paszportów Polityki. Culture.pl. [dostęp 2014-05-20].
  21. www.culture.pl. [dostęp 2010-02-08].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]