Tomasz Strzembosz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tomasz Romuald Strzembosz
portret autorstwa Zbigniewa Kresowatego
portret autorstwa Zbigniewa Kresowatego
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia 11 września 1930, zm.
Warszawa
Data i miejsce śmierci 16 października 2004
Warszawa
profesor nauk humanistycznych
Specjalność: dzieje najnowsze
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Doktorat 1972 – nauki historyczne
Uniwersytet Warszawski
Habilitacja 1982 – nauki historyczne
Katolicki Uniwersytet Lubelski
Profesura 1992
Nauczyciel akademicki
Uczelnia Polska Akademia Nauk
Okres zatrudn. 1966-1983
1992-2004
Uczelnia Katolicki Uniwersytet Lubelski
Okres zatrudn. 1984-2004
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
Wikicytaty Tomasz Strzembosz w Wikicytatach
Stopień harcerski Harcerz Rzeczypospolitej
Stopień instruktorski Harcmistrz[1]
Organizacja harcerska ZHP, ZHR
Przewodniczący ZHR
Okres sprawowania od 2 kwietnia 1989
do 26 lutego 1993
Następca Wojciech Hausner

Tomasz Romuald Strzembosz (ur. 11 września 1930, zm. 16 października 2004) – polski historyk, brat Teresy i Adama Strzemboszów. Mieszkał w Warszawie.

Profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (KUL) (od 1991) i Instytutu Studiów Politycznych PAN. W latach 1989-1993 przewodniczący Rady Naczelnej ZHR, następnie honorowy przewodniczący ZHR. Badacz historii Polski okresu II wojny światowej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn Adama i Zofii z Gadomskich. Ukończył szkołę powszechną i dwie klasy gimnazjalne na tajnych kompletach w Gimnazjum i Liceum im. św. Stanisława Kostki w Warszawie. Maturę zdał w 1949 w Samorządowym Gimnazjum i Liceum w Falenicy i w tym roku rozpoczął studia na Wydziale Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od jesieni 1951 studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim ze specjalizacją archiwalną.

W 1957 ożenił się z harcerką Marią Dawidowską, zwaną Marylą, siostrą Alka Dawidowskiego.

Z powodów politycznych magisterium uzyskał dopiero w 1959. Od jesieni 1952 rozpoczął pracę zawodową w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Warszawie, następnie w Archiwum Głównym Akt Dawnych, skąd w sierpniu 1953 na wniosek Koła ZMP przy Państwowej Służbie Archiwalnej w Warszawie został usunięty z pracy.

Pracował krótko jako robotnik i od 1954, przez następne 12 lat, w Dziale Oświatowym Muzeum Warszawy. W 1966 rozpoczął pracę w Pracowni Dziejów Polski w II wojnie światowej w Instytucie Historii PAN, w 1972 obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim (promotor – prof. Stanisław Herbst), w 1982 habilitował się na Wydziale Humanistycznym KUL, w 1991 otrzymał tytuł profesora. Od 1984 pracował na KUL, a od 1992 także w Instytucie Studiów Politycznych PAN, gdzie był kierownikiem Samodzielnej Pracowni Dziejów Ziem Wschodnich II RP i wiceprzewodniczącym Rady Naukowej ISP PAN.

W pierwszej połowie lat 90. brał udział w sesji plenarnej Polskiego Uniwersytetu Ludowego w Mińsku, poświęconej 50. rocznicy powstania Armii Krajowej i jej działalności na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej[2].

Zainteresowania naukowe[edytuj | edytuj kod]

Zainteresowania prof. Tomasza Strzembosza koncentrowały się na tematyce konspiracji warszawskiej. Od 1982 zaczął badać partyzantkę antysowiecką, najpierw w białostockim, nad Biebrzą, potem w dawnych województwach północno-wschodnich II RP. Był prekursorem badań nad konspiracyjną walką zbrojną w okupowanej Warszawie, dziejami partyzantki i konspiracji na Kresach Północno-Wschodnich RP w czasie pierwszej okupacji sowieckiej 1939-1941 oraz znawcą sowieckiego systemu okupacyjnego.

Pod koniec życia pracował nad obszerną monografią polskiej partyzantki na ziemiach północno-wschodnich w latach 1939-1941 oraz kończył pracę nad książką "Rewolucja na postronku. Sowiecki system okupacyjny na ziemiach wschodnich II RP 1939-1941".

Uczniowie[edytuj | edytuj kod]

Do uczniów Tomasza Strzembosza należy zaliczyć takie osoby jak: Henryk Błaszczyk, Marek Wierzbicki, Grzegorz Motyka, Piotr Niwiński, Janusz Marszalec, Zygmunt Boradyn, Jarosław Kopiński, Rafał Wnuk, Ryszard Śmietanka-Kruszelnicki, Sławomir Poleszak, Irena Kozimala, Tomasz Łabuszewski, Adam Baran.

Harcerstwo[edytuj | edytuj kod]

Tomasz Strzembosz od 1945 roku był związany z harcerstwem. Od września 1945 roku aż do samorozwiązania się drużyn ZHP na przełomie lat 1948 i 1949 był członkiem ZHP, najpierw w V Krakowskiej Drużynie Harcerzy, a potem w 46 Warszawskiej Drużynie Harcerzy w Falenicy (w Hufcu Grochów). W roku maturalnym niemal cała klasa, pod naciskiem wychowawcy, prof. Wincentego Łąckiego (żołnierza ochotnika wojny 1920 roku i żołnierza AK), zapisała się do szkolnego koła ZMP. Prof. Łącki argumentował to następująco: nie po to uczyliśmy was w czasie wojny na kompletach, ryzykując życie, byście teraz nie dostali się na studia jako niezorganizowani.

Jesienią 1956 uczestniczył w spotkaniach harcerzy Szarych Szeregów dążących do odrodzenia ZHP, a następnie wraz z grupą warszawskich instruktorów zaproszonych przez Aleksandra Kamińskiego – w Krajowym Zjeździe Działaczy Harcerskich w Łodzi. Następnie prowadził drużynę harcerską w szkole podstawowej przy ul. Hożej. W 1958 ukończył kurs dla przewodników w Zawoi.

W 1980 był jednym z inicjatorów Kręgów Instruktorów im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM), w 1981 współtworzył Niezależny Ruch Harcerski (NRH) i był jego wiceprzewodniczącym.

W 1989 był jednym z twórców Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, przez dwie kadencje jego Przewodniczącym (1989-1992), a od 1993 Honorowym Przewodniczącym ZHR. Pośmiertnie Przewodniczący ZHR hm. Kazimierz Wiatr nadał Tomaszowi Strzemboszowi tytuł Harcmistrza Rzeczypospolitej. Miało to charakter symboliczny, ponieważ przepisy ZHR nie przewidują stopnia Harcmistrza RP.

Działalność polityczna i społeczna[edytuj | edytuj kod]

W latach 1972-1980 był członkiem Polskiego Klubu Górskiego. Od jesieni 1980 roku uczestniczył w pracach NSZZ Solidarność w IH PAN jako wiceprzewodniczący Koła, w latach 1982-1989 był członkiem podziemnej Rady Edukacji Narodowej i uczestniczył (od 1983) w pracach Społecznego Komitetu Wydawnictw Niezależnych, był także wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Archiwum Wschodniego w latach 1989-1994. Był współzałożycielem "Komitetu Upamiętniającego Polaków Ratujących Żydów" – wiceprezesem stowarzyszenia i przewodniczącym Komisji Historycznej.

Nagrody i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

  • Nagroda sekretarza naukowego PAN za Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944 (1974)
  • Nagroda "Polityki" za Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944 (1974)
  • Nagroda księgarzy "Dziesięć polskich książek roku" za Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944 (1983)
  • Nagroda "Polityki" za Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944 (1983)
  • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (13 grudnia 2000)[3]
  • Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka (15 maja 2002)
  • Tytuł i nagroda Kustosz Pamięci Narodowej (8 listopada 2002)
  • Tytuł "Honorowy Obywatel Miasta Jedwabne" (3 października 2004)
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (21 lutego 2008, pośmiertnie)[4]

Publikacje książkowe[edytuj | edytuj kod]

  • Tumult warszawski 1525 r. (wyd. 1959)
  • Odbijanie i uwalnianie więźniów w Warszawie 1939-1944 (wyd. 1972)
  • Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1945 (wyd. 1978, II wyd. 1983)
  • Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1945 (wyd. 1979, II wyd. 1983)
  • Szare Szeregi jako organizacja wychowawcza (wyd. 1981, II wyd. 1984)
  • Refleksje o Polsce i podziemiu 1939-1945 (wyd. 1987, 1990)
  • Bohaterowie "Kamieni na szaniec" w świetle dokumentów (wyd. 1994, II wyd. 1996, III wyd. 2007)
  • Saga o "Łupaszce" ppłk. Jerzym Dąmbrowskim 1889-1941 (wyd. 1996)
  • Rzeczpospolita podziemna (wyd. 2000)
  • W stronę zachodzącego słońca. Życiorysy wpisane w polską historię (wyd. 2003)
  • Antysowiecka partyzantka i konspiracja nad Biebrzą X 1939-VI 1941 (wyd. 2004)
  • Czerwone bagno. Konspiracja i partyzantka antysowiecka w Augustowskiem wrzesień 1939 – czerwiec 1941 razem z Rafałem Wnukiem (wyd. 2009)

Ponadto był autorem ponad 100 publikacji naukowych, oraz redaktorem naukowym kilkunastu innych pozycji.

Przypisy

  1. Nominacja na harcmistrza Rzeczypospolitej miała wymiar wyłącznie symboliczny
  2. Oświata i szkolnictwo polskie poza białoruskim systemem oświatowym. W: Oświata... s. 302.
  3. M.P. z 2001 r. Nr 5, poz. 91
  4. M.P. z 2008 r. Nr 68, poz. 607

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]