Tomasz Strzyżewski
Tomasz Strzyżewski, na emigracji znany również jako Thomas Starski (ur. 21 grudnia 1945 w Lublinie) – niezależny publicysta, działacz emigracyjny. W 1977, po emigracji do Szwecji, opublikował Czarną Księgę Cenzury PRL, ujawniającą mechanizmy funkcjonowania cenzury w PRL.
Spis treści |
[edytuj] Dzieciństwo i lata młodzieńcze
Urodził się w rodzinie lekarskiej. Jego ojciec Juwencjusz Strzyżewski kończył wówczas studia medyczne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej. Cztery lata wcześniej dziadek Wincenty Strzyżewski w stopniu kapitana (pośmiertnie major) padł ofiarą mordu katyńskiego[1]. Dzieciństwo i resztę życia w PRL Tomasz Strzyżewski spędził w Krakowie. Jego introwertyczny charakter (był później określany mianem „milczka”[2]) spowodował konflikt rodzinny i bunt przeciwko metodom wychowawczym ojca. W swojej autobiografii napisał[3], że spowodowało to zerwanie z religijnością, problemy szkolne i początkową fascynację ustrojem komunistycznym. Jego brat Ryszard określił go jako „nadwrażliwego zwariowanego romantyka sprawiającego kłopoty”[4].
Skończył V Liceum Ogólnokształcące im. Augusta Witkowskiego, po czym studiował w Wyższej Szkole Ekonomicznej (obecnie Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie). Rozpoczął pisanie pracy dyplomowej, studiów jednak nie ukończył.
Wstąpił do Związku Młodzieży Socjalistycznej, pozostając jego członkiem przez kilka lat. Później zapisał się do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
[edytuj] Pierwszy wyjazd do Szwecji
W 1974 roku ożenił się i postanowił, że zarobi na mieszkanie w Szwecji. Przed wyjazdem do Szwecji w roku 1975 zakładał, że uda mu się ten zamiar zrealizować. Wyjeżdżając zwolnił się z pracy.
[edytuj] Powrót do Polski i praca w GUKPPIW
Zamierzeń jednak nie udało mu się spełnić i jeszcze w 1975 wrócił do Polski. W rezultacie musiał ponownie szukać zatrudnienia. Znalazł je za poręczeniem swojego brata w Głównym Urzędzie Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (GUKPPIW), pomimo że nie spełniał wymogów formalnych[5][6][2].
Strzyżewski sam twierdzi, że wcześniej nie wiedział o istnieniu zinstytucjonalizowanej cenzury i przed trafieniem do GUKPPiW nie wiedział, czym się ten urząd zajmował. W swojej książce[3] napisał:
|
Bardzo możliwe, że większość zatrudnionych w GUKPPiW zawczasu poinformowana była o prawdziwym charakterze jego działalności, ale wynikało to po prostu z faktu, iż werbunek do tej pracy odbywał się głównie ze środowisk z cenzurą współpracujących, a więc z aparatu partyjnego i państwowego oraz spośród dziennikarzy i redakcji.
[...] od lat pracowałem i obracałem się w środowisku bardzo odległym od tych kręgów i, co za tym idzie, byłem najgorzej poinformowany o tajemnicach władzy. Byłem zwyczajnym urzędnikiem przedsiębiorstwa usługowo-przemysłowego. Moja przynależność partyjna (której oczywiście bardzo się wstydzę) miała charakter wyłącznie formalny i tak samo bierny, jak w przypadku trzech milionów tzw. szeregowych członków PZPR. |
Ponieważ nie miał wcześniej kontaktu ze środowiskami będącymi pod kontrolą cenzury i nie posiadał więc odpowiedniej wiedzy ani przygotowania[5], musiał więc przejść odpowiednie przeszkolenie i początkowo miał dostęp tylko do mniej ważnych materiałów.
Według relacji Strzyżewskiego, podjęcie przez niego decyzji ujawnienia prawdy o cenzurze nastąpiło po podjęciu tam pracy. Okres jego pracy w GUKPPiW wyniósł 18 miesięcy; w tym czasie starał się o paszport, ale odmówiono mu jego wydania z uwagi na wcześniejszy przedłużony pobyt w Szwecji – przedłużenie takie poskutkowało dwuletnim wstrzymaniem przyznawania paszportu, pomimo składania kilku odwołań. Paszport otrzymał dopiero w 1977 roku na podstawie poświadczenia urlopu wydanego przez jego ówczesnego przełożonego oraz interwencji brata pracującego w Urzędzie Miasta[7][8].
Przez ten okres Strzyżewski przygotowywał, kompletował i kopiował dokumentację w celu jej późniejszego opublikowania i zdemaskowania działalności GUKPPiW. Udało mu się w całości ręcznie przepisać „Księgę Zapisów i Zaleceń GUKPPiW”[9], do której miał utrudniony dostęp, początkowo tylko w obecności innych współpracowników[10]. Ostatni dyżur w cenzurze poprzedzający urlop pełnił z 9 na 10 marca 1977 roku, do godz. 1.30.
[edytuj] Drugi wyjazd do Szwecji
Około południa wyleciał z Krakowa do Warszawy, aby następnie dojechać pociągiem do Świnoujścia. Przez kontrolę celną przeszedł w marynarce i rozpiętym płaszczu, z materiałami przytwierdzonymi do pleców[11]. Przeprawił się promem do Szwecji. W 1977 opublikował wywiezione dokumenty w książce Czarna Księga Cenzury PRL, wydanej przez Wydawnictwo Aneks.
Prawdopodobnie z uwagi na jego introwertyczny charakter środowisko polonijne były mu nieufne, uważając go za osobę niepewną a nawet za nasłanego agenta[12], podczas gdy to właśnie wobec niego prowadzono dochodzenie[12], podsłuchiwano rozmowy[13][14] i śledzono w Szwecji[15].
Władze PRL ograniczyły możliwości wyjazdu do Szwecji rodzicom Strzyżewskiego, który w ramach protestu przyłączył się do głodówki przed ambasadą PRL w Sztokholmie, zorganizowanej przez innych Polaków w podobnej sytuacji.
Jako działacz emigracyjny wspierał Konfederację Polski Niepodległej – prowadził jej Biuro Informacyjne. Publikował w kanadyjskim „Czasie”, „Głosie Polskim”, sztokholmskich „Wiadomościach Polskich”, „Słowie” Kongresu Polaków w Szwecji oraz prasie krajowej: „Przegląd Artystyczno-Literacki”, „Głos”, „Życie”.
Publikacja „Czarnej Księgi Cenzury” przy jej ściśle dokumentacyjnym charakterze[16] przyczyniła się do ujawnienia faktu, metod i zakresu cenzury w PRL.
[edytuj] Obecnie
Mieszka w Sztokholmie.
W 2005 roku otrzymał z Instytutu Pamięci Narodowej status pokrzywdzonego na podstawie zaświadczenia BU Kr III-5532-903/02. W 2006 został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Zawartość teczek z dokumentami Służby Bezpieczeństwa PRL, ukazującymi proces rozpracowywania Tomasza Strzyżewskiego przez służby bezpieczeństwa PRL są do wglądu w Internecie pod adresem: „archiwum skanów niektórych” Zbigniewa Lisieckiego – skan zawartości teczki Tomasza Strzyżewskiego otrzymanej z IPN.
Był członkiem Stowarzyszenia Wolnego Słowa, ale w 2008 roku w ramach protestu wycofał swoje członkostwo.
W 2009 miało ukazać ma się nakładem Narodowego Centrum Kultury nowe, poprawione i uzupełnione wydanie „Czarnej Księgi Cenzury PRL”[17]. Pomimo praktycznie zakończonych prac nad książką wydawca zakwestionował treść przedmowy napisanej przez Strzyżewskiego, który uznał takie postępowanie za formę cenzury i nie zgodził się na ingerencje w tekście. W rezultacie przedsięwzięcie pod patronatem ministra kultury i dziedzictwa narodowego nie doszło do skutku i druk książki został oficjalnie odwołany[18].
[edytuj] Wybrane publikacje
[edytuj] Książki
- Tomasz Strzyżewski, Czarna Księga Cenzury PRL, Wydawnictwo Aneks, Londyn, 1977
- Tomasz Strzyżewski, Matrix czy Prawda Selektywna? Antycenzorskie retrospekcje, Wrocław, Wydawnictwo Wektory, 2006, ISBN 83-922896-3-3 – wersja elektroniczna dostępna online
[edytuj] Filmy
- Wielka ucieczka cenzora, reżyseria: Grzegorz Braun, 1999[19]
- Errata do biografii. Tomasz Strzyżewski, reżyseria Grzegorz Braun, 2009[20]
Przypisy
- ↑ Wallenrod cenzury (pol.). [dostęp 23 lutego 2009].
- ↑ 2,0 2,1 Tajne akta w sprawie ucieczki Strzyżewskiego za granicę. [dostęp 2009-03-17].
- ↑ 3,0 3,1 Tomasz Strzyżewski: Matrix czy Prawda Selektywna? Antycenzorskie retrospekcje. Wrocław: Wektory, 2006, s. 55. ISBN 83-922896-3-3.
- ↑ Akta IPN. [dostęp 2009-03-17].
- ↑ 5,0 5,1 List naczelnika Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych z 1989 r.. [dostęp 2009-03-01].
- ↑ Stenogramy audycji RWE: Rozmowy o cenzurze z Tomaszem Strzyżewskim (pol.). [dostęp 23 lutego 2009].
- ↑ Odmowy przyznania paszportu. [dostęp 2009-03-01].
- ↑ Interwencja brata. [dostęp 2009-03-01].
- ↑ Historia 30 lat „Czarnej księgi cenzury PRL” (pol.). [dostęp 23 lutego 2009].
- ↑ Zeznanie współpracownicy. [dostęp 2009-03-01].
- ↑ Justyna Błażejowska, Wallenrod cenzury, „Gazeta Polska”, 14 stycznia 2009, s. 28.
- ↑ 12,0 12,1 Opinia Polonii o Strzyżewskim. [dostęp 2009-03-17].
- ↑ Podsłuchiwane rozmowy z rodziną w Polsce. [dostęp 2009-03-17].
- ↑ Protokół z otwarcia korespondencji. [dostęp 2009-03-17].
- ↑ Mapa Lund. [dostęp 2009-03-17].
- ↑ Dokumentowała zakres , szczegółowość i absurdalność ingerencji cenzorskich.
- ↑ „Czarna Księga Cenzury PRL” po raz pierwszy oficjalnie w Polsce (pol.). [dostęp 23 lutego 2009].
- ↑ Narodowe Centrum Kultury.
- ↑ filmpolski.pl: Wielka ucieczka cenzora.
- ↑ Errata do biografii.
[edytuj] Dodatkowe źródła i zewnętrzne materiały
- „Orzeł Biały – Na antenie” nr 166/1313, czerwiec 1978: „Rozmowy o cenzurze z Tomaszem Strzyżewskim” prowadzone przez Alinę Grabowską (stenogramy audycji Radia Wolna Europa pt. „CENZURA ZDEMASKOWANA!”)
- „Aneks” nr 21/1979, s. 86: Tomasz Strzyżewski – „Zamiast posłowia do »Czarnej Księgi Cenzury PRL«”
- Reader’s Digest” No. 699 July 1980, s. 109 – Tomasz Strzyżewski „Confessions of a Press Censor” oraz w 39 zagranicznych edycjach (w tym 15 nieanglojęzycznych) o 30. milionowym łącznym nakładzie.
- „Życie” nr 233 (1223) z 5 października 2000, s. 9 Tomasz Strzyżewski – „Matrix albo Prawda Selektywna”
- „Życie” nr 81 (1374) z 5 kwietnia 2001, s. 16 Tomasz Strzyżewski – „Demokracja Realna”
- „Przegląd artystyczno-literacki” nr 10(68), ISSN 1230-9745 z października 1997, s. 97. Tomasz Strzyżewski – „Antycenzorskie retrospekcje (1)”
- „Przegląd artystyczno-literacki” nr 1-2(71-72), ISSN 1230-9745 (styczeń-luty) 1998, s. 189. Tomasz Strzyżewski – „Antycenzorskie retrospekcje (2)”
