Tortura

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Tortura (zwykle w liczbie mnogiej: tortury) – celowe zadanie komuś bólu fizycznego lub psychicznego w okrutny sposób.

Teoretycznie torturami są jedynie czynności prowadzone przez funkcjonariuszy państwowych (z ich udziałem bądź za ich zgodą czy poleceniem), jednak nazywa się tak również metody praktykowane przez osoby prywatne (np. mafiosów). Stosowanie tortur miało miejsce już od starożytności, zaś najpowszechniejsze stało się w okresie od XVI do XVIII wieku.

Przyczyny stosowania tortur[edytuj | edytuj kod]

Prawdopodobnie najważniejszym celem tortur było zmuszenie osoby torturowanej do przyznania się do winy, co do której nie było pewności lub możliwości udowodnienia. Przykładami takich działań są:

Równie istotnym celem stosowania tortur było uzyskanie od torturowanego zeznań lub informacji, których nie chciał lub nie mógł udzielić dobrowolnie. Miało to miejsce, między innymi, w następujących sytuacjach:

  • uzyskanie od torturowanego należącego do nielegalnej grupy, organizacji lub spisku informacji o wspólnikach (w takim celu torturowano np. Guya Fawkesa i Szymona Konarskiego)
  • poddanie torturom członka organizacji spiskowej w celu uzyskania wiedzy o miejscu i terminie planowego zamachu
  • torturowanie jeńca wojennego, szpiega, agenta w celu uzyskania informacji o charakterze militarnym lub politycznym.

Kolejną przyczyną stosowania tortur była zwyczajna chęć zastraszenia bądź złamania oporu osoby torturowanej lub osoby blisko z nią związanej. Szczególnym przykładem było torturowanie osoby trzeciej w celu wydobycia informacji, zeznań czy przyznania się do winy osoby, wobec której bezpośrednio stosowane tortury nie dawały rezultatu. Przykładem może być opisywane przez Sołżenicyna w Archipelagu GuŁag postępowanie funkcjonariuszy NKWD, którzy nie mogąc w żaden sposób zmusić podejrzanego do przyznania się do winy, w końcu na jego oczach poddają torturom członków jego rodziny (np. żonę lub córkę). Tego rodzaju postępowanie z reguły prowadziło do szybszego załamania psychicznego niż bezpośrednie zadawanie bólu.

Znamiona tortur noszą również kary cielesne, które jednak jako przewidziane przez prawo sankcje nie są torturami w ścisłym znaczeniu tego słowa, choć również powodują cierpienie (np. łamanie kołem bądź obcięcie kończyny). Także niektóre ordalia były w istocie torturami.

Historia stosowania tortur[edytuj | edytuj kod]

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Tortury stosowane były zarówno w starożytnej Grecji, jak i starożytnym Rzymie. Powszechnie stosowano je wobec niewolników, więźniów skazanych na śmierć, gladiatorów (w celu zmuszenia ich do walki) czy wyzwoleńców (których jednak torturować było wolno jedynie w wypadku podejrzenia o zdradę).

Różnorakim torturom poddawano w czasach rzymskich (m.in. za panowania Nerona i Domicjana) prześladowanych chrześcijan. Warto wspomnieć, że także Jezus Chrystus według Ewangelii był torturowany w śledztwie: Tymczasem ludzie, którzy pilnowali Jezusa, naigrawali się i bili Go. Zasłaniali mu oczy i pytali: „Prorokuj, kto Cię uderzył”. [Łk 22, 63-64]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Inkwizytor przy torturach mężczyzny
tortury kobiety
przypalanie ogniem

W całej Europie nastąpiło w średniowieczu rozpowszechnienie tortur w związku z prawem, ustanawiającym przyznanie się do winy jako główny i najważniejszy dowód.

Torturom zasadniczo poddawano osoby powyżej czternastego roku życia i nie będące w podeszłym wieku. Nie poddawano torturom kobiet w ciąży i ludzi chorych. Przeszkodą do podjęcia tortur był również stan szlachecki lub duchowny bądź piastowany wysoki urząd. Wszystkie te przeszkody traciły jednak znaczenie, gdy sprawa dotyczyła przestępstwa politycznego.

Mimo że tortury były stosowane właściwie wszędzie, ich wykonywanie było w wielu miejscach ograniczone do specjalnych sytuacji. W Anglii na przykład przywilej stosowania tortur miały jedynie sądy specjalne.

Tortury nie rozpowszechniły się wszędzie jednakowo szybko. O ile we Francji zgodnie z prawem stosowano tortury już w XII wieku, to w Polsce jeszcze w wieku XIV stosowanie tortur było sporadyczne.

Do stosowania tortur znacząco przyczyniło się powstanie inkwizycji, poszukującej i sądzącej heretyków. Na stosowanie tortur wobec podejrzanych o herezję czy czary zezwolił papież Innocenty IV w swojej bulli Ad extirpanda już w 1252. Warto jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na ograniczenia, jakie inkwizycja nałożyła na stosowanie tortur podczas procesów. Tortury mogły zostać wprowadzone w sytuacji „bez wyjścia”, czyli gdy oskarżony wbrew dowodom nie przyznawał się do winy, jednak nie potrafił potwierdzić swej niewinności materiałem dowodowym. Obowiązywały także zakazy podobne do (wyżej wymienionych) tych, które obowiązywały w prawie świeckim, tzn. nie można było torturować szlachciców, duchownych, wysokich urzędników, kobiet w ciąży, dzieci i starców (choć procedura przewidywała wyjątki). Oskarżony mógł także, powołując się na chorobę bądź kalectwo, zażądać wizyty lekarza, jednak inkwizytor nie miał obowiązku brać pod uwagę jego medycznej opinii. Przy samych torturach obecni musieli być, zgodnie z nakazami dekretału Multorum querela, sędziowie trybunału inkwizycyjnego (inkwizytor i ordynariusz diecezji, gdzie zatrzymano oskarżonego), lub ich oficjalni wikariusze. Tortury można było powtarzać jedynie po dokładnej analizie przypadku i głębokim przemyśleniu sprawy[2]. Inkwizytorzy mieli jednak możliwość obejścia tego zakazu, „zawieszając” tortury.

Poszukiwanie winnych poprzez tortury zarówno w sprawach świeckich, jak i kościelnych było powszechne aż do początków XVIII wieku, jednak jej stosowanie przez sądy kościelne zdarzały się rzadziej niż w sądach świeckich. Dlatego w średniowiecznej Anglii stosowanie tortur zostało ograniczone instytucją przywilej kleru (benefit of clergy).

Wbrew dzisiejszym wyobrażeniom w czasach średniowiecznych tortury nie były tak rozpowszechnione jak w okresach późniejszych. W średniowieczu przeważały kary kompozycyjne, polegające na zapłaceniu kary na rzecz państwa i pokrzywdzonego, tzw. płat. Tortury na szeroką skalę zaczęto stosować w XIV wieku; zostały przewidziane przez Statuty miast włoskich. Apogeum stosowania tortur przypada na XVI-XVII wiek, czyli kilkaset lat po okresie Średniowiecza. W większości krajów europejskich zniesione w XIX wieku.

Czasy nowożytne[edytuj | edytuj kod]

Około roku 1750 coraz więcej przeciwników tortur występowało otwarcie przeciwko ich stosowaniu. Było to oczywiście po części podyktowane względami humanitarnymi, z drugiej zaś argumentami nieprawdziwości zeznań wymuszonych cierpieniem.

Działania przeciwników tortur okazały się skuteczne, bo w kolejnych państwach europejskich zabraniano stosowania tortur (w Prusach w 1754, w Austrii i Polsce w 1776, w Rosji w 1801). Początek wieku XIX przyniósł zakaz stosowania tortur właściwie w całej Europie i Stanach Zjednoczonych, gdzie stosowanie tortur zniesiono 8. poprawką do konstytucji.

Systemy totalitarne[edytuj | edytuj kod]

Powstanie w XX wieku systemów totalitarnych przyniosło powrót do szerokiego stosowania tortur w czasie śledztwa, jak i dla samego zadania cierpień osobom torturowanym.

Działające w nazistowskich Niemczech służby, szczególnie Gestapo, radzieckie NKWD, a także tajna policja włoskich faszystów (OVRA) oraz japońska specjalna żandarmeria wielokrotnie i na różne sposoby stosowały tortury zarówno wobec przeciwników politycznych, jak i jeńców oraz osób cywilnych w czasie II wojny światowej. Wiele cech tortur noszą pseudomedyczne eksperymenty prowadzone w obozach koncentracyjnych, na przykład w Auschwitz-Birkenau.

Także po wojnie reżimy totalitarne nowo powstałego bloku sowieckiego stosowały powszechnie tortury w walce z opozycją polityczną. W Polsce do instytucji słynących ze stosowania w śledztwie tortur należało Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego.

Tortury stosowały także reżimy w Chinach, Kambodży, Chile.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Tortury w Abu-Ghraib

Mimo wielu ustanowionych przepisów i konwencji w wielu miejscach na świecie nadal w sposób niejawny stosowane są tortury, przede wszystkim wobec różnego rodzaju opozycji politycznej bądź różnego rodzaju separatystów – także w krajach uznawanych za demokratyczne.

Amnesty International informuje, że współcześnie tortury są stosowane w Chinach, Rosji, Białorusi, Turcji, Uzbekistanie, Arabii Saudyjskiej, Stanach Zjednoczonych i wielu innych krajach.

Głośne stały się również oskarżenia o stosowanie tortur przez żołnierzy amerykańskich w bazie Guantanamo na Kubie i w więzieniu Abu-Ghraib w Iraku.

Podejrzewa się, że w latach 2000. w polskim Ośrodku Kształcenia Kadr Wywiadu w Starych Kiejkutach torturowani[3] byli członkowie Al-Ka’idy, na przykład Chalid Szajch Muhammad, uważany za głównego organizatora zamachu na World Trade Center. Podczas pobytu w Polsce miał on być około 180[3][4]razy poddany torturze polegającej na kontrolowanym topieniu (ang. waterboarding).

Również policja polska oskarżana jest o częste stosowanie tortur względem przesłuchiwanych [5]

Prowadzenie tortur[edytuj | edytuj kod]

Warunki prowadzenia tortur[edytuj | edytuj kod]

Gruszka

Najczęściej tortury prowadzono w wydzielonym pomieszczeniu, tzw. sali tortur (zwanej też izbą tortur lub katownią). Pomieszczenia takie były najczęściej zbudowane w sposób zapewniający izolację od otoczenia, by na zewnątrz nie dochodziły krzyki torturowanych. Z tego powodu katownie znajdowały się w lochach zamkowych, podziemiach ratusza czy wydzielonych budowlach (np. Katownia w Gdańsku albo pełniąca dawniej funkcje katowni wieża na Kapellbrücke w Lucernie).

Tortury prowadził kat, czasem przy udziale pomocników. Podejrzanych torturowano w obecności osoby przesłuchującej, która zadawała bezpośrednio w czasie tortur pytania, albo wysyłano na tortury w wypadku odmowy zeznań. Jeżeli po powrocie z sesji tortur osoba podejrzana nadal nie wykazywała ochoty zeznawania, wysyłano ją do katowni ponownie, przy czym była zazwyczaj torturowana w znacznie okrutniejszy sposób (oprawca uznawał odmowę zeznań za swoistą obrazę).

Najczęściej tortury prowadzono już od rana, nie podawszy wcześniej torturowanemu posiłku (przy czym warto wspomnieć, że prowadzący śledztwo nierzadko spożywali posiłki bądź alkohol w czasie przesłuchań i tortur). Bywało i tak, że tortury prowadzono bez przerwy przez cały dzień, a nawet znacznie dłużej (takimi torturami były na przykład wielogodzinne przesłuchania, podczas których ofierze nie pozwalano zasnąć – metoda stosowana w ZSRR).

Przebieg tortur[edytuj | edytuj kod]

Najczęściej stosowanie tortur jako elementu śledztwa było poprzedzone próbami wydobycia zeznań przy pomocy zwyczajnych przesłuchań.

Przed zastosowaniem tortur bardzo często stosowano obligatoryjnie działania mające charakter tortur wstępnych: zamknięcie w celi, unieruchomienie w nienaturalnej pozycji, zimno, brak snu, ostre światło, obecność insektów czy szczurów w celi. Często ofiarę głodzono lub pozbawiano wody do picia.

Jeśli podejrzany nie zgadzał się na dobrowolne zeznania, przedstawiano groźbę tortur, ewentualnie pokazywano narzędzia tortur, przedstawiając ich działanie i stopień zadawanego cierpienia. Kiedy mimo to nie uzyskiwano zeznań, przystępowano do tortur właściwych.

Zazwyczaj stosowano stopniowanie przebiegu tortur, rozpoczynając od lżejszych i mniej bolesnych. Najczęściej jako najlżejszą torturę stosowano biczowanie, by poprzez użycie różnorodnych urządzeń kaleczących dojść do tortur o najwyższym stopniu bolesności, trwale okaleczających, takich jak rozciąganie na tzw. łożu sprawiedliwości, przypalaniu ogniem czy użyciu tzw. trzewika.

Wiele systemów prawnych ograniczało długość stosowanych tortur, na przykład pozwalając poddać torturom jedynie trzykrotnie, ale przepisy te były nagminnie obchodzone.

Tortury szybko prowadziły do okaleczeń fizycznych i wyniszczenia psychicznego, do tego stopnia, że torturowana osoba bardzo szybko decydowała się na przyznanie do wszystkich zarzucanych czynów.

Przyrządy i narzędzia tortur[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Narzędzia tortur.

Ordalia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ordalia.
Próba zimnej wody

Niektóre ordalia, mimo że z założenia nie miały charakteru tortur, wyraźnie nosiły ich znamiona. Działo się tak przede wszystkim w wypadku procesów o czary, gdy stosowanie ordaliów nie miało charakteru całkowicie dobrowolnego, a mimo to przebiegało w sposób przynoszący podejrzanej osobie cierpienia.

Do takich ordaliów mogły należeć:

  • próby wody zarówno gorącej (wkładanie rąk do wrzątku), jak i zimnej (topienie);
  • próba żelaza powodująca wskutek kontaktu skóry z rozpalonym żelazem ciężkie oparzenia;
  • próba ognia – również prowadząca do powstania oparzeń.

Efektywność[edytuj | edytuj kod]

Toczy się dyskusja nad tym, czy stosujący tortury osiągają swój cel. M.in. Jeannine Bell argumentuje, że tak nie jest[6].

Aspekty prawne[edytuj | edytuj kod]

Tortury i innego rodzaju nieludzkie traktowanie są zabronione przez, między innymi, następujące akty:

Stosowania tortur zabrania także Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 roku, której artykuł 40. głosi, że Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu..

Zakaz tortur (czy też wolność od tortur) to jedno z niewielu praw człowieka nieposiadających żadnych klauzul limitacyjnych, nie podlega także derogacji. Jest to zakaz bezwzględny, dlatego też ani wobec stanu wyjątkowego, ani wojny, nie wolno go łamać. To samo dotyczy medycznych eksperymentów bez zgody poddawanego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Red Cross Described ‘Torture’ at CIA Jails (ang.). [dostęp 2011-10-15].
  2. Franco Cardini, Marina Montesano „Historia Inkwizycji” Kraków 2008, WAM s. 62-63.
  3. 3,0 3,1 Helsińska Fundacja Praw Człowieka.
  4. CIA 'tortured suspects’ in secret prison in Poland (ang.). BBC, 6 października 2010. [dostęp 2011-10-08].
  5. Raport Komitetu ds. Zapobiegania Torturom w sprawie Polski za 2013 r. [1]
  6. http://www.repository.law.indiana.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1196&context=ilj&sei-redir=1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o torturze
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło tortura w Wikisłowniku