Totalitaryzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Totalitaryzm (dawniej też: totalizm) – system rządów (reżim polityczny) dążący do całkowitej władzy nad społeczeństwem za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb wobec przeciwników politycznych, akcji monopolowych i masowej monopartii. Termin totalitario stworzył w 1923 r. Giovanni Amendola, była to koncepcja krytyczna wobec zmian wprowadzanych we Włoszech przez faszystów[1]. W 1925r. Benito Mussolini przejął określenie totalitaryzm i nadał mu pozytywny wydźwięk dla nazwania systemu państwowego, który wprowadzał, charakteryzując go: Wszyscy w państwie, nikt poza nim, nikt przeciw niemu. Totalitaryzm charakteryzuje państwa, w których ambicje modernizacyjne i mocarstwowe idą w parze z brakiem tradycji demokratycznej lub – jak w przypadku Niemiec – rozczarowania demokracją, jej kryzysem lub niedostatkiem. Występowały różne odmiany totalitaryzmu zarówno wśród prawicy, jak i lewicy.

Przykładami państw totalitarnych były: III Rzesza Hitlera, Związek Radziecki, Chiny Mao Zedonga i Kambodża Pol Pota. Współcześnie totalitarny system rządów istnieje w Korei Północnej. Niekiedy za państwa totalitarne uznawane są także Hiszpania generała Franco i Chile Augusto Pinocheta jednak zwykle panujące w nich reżimy traktuje się jako mające charakter autorytarny.

Historia pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie totalitaryzmu zostało przejęte od Giovaniego Amendoli i na nowo opracowane w latach 20 przez faszystów włoskich[2]. Koncepcja stała się bardziej popularna w okresie zimnej wojny gdy w głównym, antykomunistycznym dyskursie politycznym zachodu miała na celu podkreślenia podobieństw między państwami faszystowskimi a ZSRR[3][4].

Badaczami historii i genezy totalitaryzmu są Hannah Arendt[5] i Karl Popper[6]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

W systemach totalitarnych życie ludzi podporządkowane jest wszechobecnej kontroli ze strony władzy. Wyznacza ona standardy i normy zachowania, określa status socjalny obywateli, ustala kierunki, obszary i granice aktywności publicznej oraz kształtuje wzorce życia osobistego. Stosowane są: terror i ludobójstwo, na przykład w obozach koncentracyjnych w hitlerowskich Niemczech lub łagrach w ZSRR. Obywatele są silnie uzależnieni od władzy.

Władza wpływa na świadomość społeczną, posługując się propagandą i indoktrynacją. Są one zgodne z ideologią panującą w danym państwie – na przykład komunizmem. Tej ideologii są podporządkowywane programy szkolne i proces nauczania na wszystkich etapach, w tym nawet na poziomie przedszkolnym we współczesnej Korei Północnej. Obowiązuje państwowa cenzura w uzależnionych od władzy środkach masowego przekazu, a także we wszystkich dziedzinach kultury na przykład w filmie, teatrze czy literaturze.

Życie polityczne obywateli i formy ich uczestnictwa w życiu publicznym zostają określone przez władzę. Nie istnieje polityczny pluralizm. Obywatele są instrumentem władzy, potrzebnym do potwierdzenia jej planów i działań. Zakazana jest działalność wszelkiej opozycji. Prawa i wolności obywateli są łamane i zawieszane. Wybory nie odbywają się, a jeśli są organizowane, to mają charakter całkowicie dekoracyjny, ponieważ dominująca siła polityczna decyduje o tym, kto bierze w nich udział i ustala wyniki.

W państwie totalitarnym władza zmierza do całkowitej kontroli gospodarki na przykład przez wprowadzenie w faszystowskich Niemczech systemu korporacyjnego czy uspołecznienie środków produkcji i planowanie gospodarcze w państwach rządzonych przez partie komunistyczne.

Władzę sprawuje jedna partia masowa (na przykład NSDAP, KPZR) kierowana przez jedną osobę otaczaną kultem (Hitler, Mussolini, Stalin).

Istnieje pogląd, że jednym z prekursorów idei państwa totalitarnego był Platon. Wśród filozofów, którzy mieli mieć znaczenie dla kształtowania się totalitaryzmu, wymienia się także Marksa i Hegla. Jedną z najbardziej znanych prezentacji poglądu o wpływie filozofii na kształtowanie się totalitaryzmu jest książka Karla Poppera Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie[potrzebne źródło].

Cechy[edytuj | edytuj kod]

Charakterystycznymi cechami państw totalitarnych są autokratyzm (w szczególności zasada wodzostwa), kontrolowanie przez aparat władzy wszystkich dziedzin życia i ingerencja w przekonania, poglądy, zachowania obywateli, a także rozbudowana propaganda (m.in. fałszująca obraz rzeczywistości) i pełna kontrola nad siłami zbrojnymi, policją i wymiarem sprawiedliwości – wykorzystywanymi jako elementy systemu terroru i represji przeciwko społeczeństwu.

Dwaj współcześni politolodzy, Zbigniew Brzeziński i Carl Friedrich, wyróżnili pięć cech, które występując jednocześnie w danym państwie, świadczą o jego totalitaryzmie[7]. Są to:

W późniejszych wywodach obaj politolodzy wyróżniali również szóstą cechę – scentralizowane zarządzanie[8].

Istnieje jeszcze jeden zbiór cech totalitaryzmu stworzony przez Hiszpana Juan Linza, który może być uzupełniony przez zamienienie kategorii Weltanschauung pojęciem gnozy politycznej Erica Voegelina i Alaina Besançona. W takim przypadku istota totalitaryzmu to:

  • monizm decyzyjny partii nowego typu
  • gnoza polityczna
  • sterowana masowa mobilizacja społeczna[9]

Norman Davies w "Europa. Rozprawa Historyka z Historią" podaje następujące cechy totalitaryzmu:

  • pseudonauka: twierdzenie, że ideologia opiera się na "fundamentalnych prawach nauki" (materializm historyczny, teoria "rasy panów", eugenika)
  • utopijne cele, np. stworzenie "nowego człowieka" i "nowego ładu" (homo sovieticus, bezklasowe społeczeństwo, czysto rasowy świat)
  • dualistyczne partia-państwo – stworzenie instytucji dublujących i nadzorujących istniejące, zmienianie ich w "pasy transmisyjne" służące propagandzie
  • zasadza wodzostwa (Führerprinzip, kult jednostki)
  • gangsterstwo: silne podobieństwo do metod organizacji przestępczych, np. pasożytnicza "ochrona" wspólnoty przed przemocą którą samemu się tworzy, terroryzowanie swoich członków i ofiar, fizyczna eliminacja rywali, manipulowanie prawem, szantażowanie
  • rozbudowana biurokracja
  • propaganda (wysokie wykorzystanie technik inżynierii społecznej)
  • "wróg dialektyczny" (dla faszyzmu był to komunizm, dla komunistów faszyzm)
  • psychologia nienawiści: kreowanie i podsycanie nienawiści do np. "wrogów ludu", "kułaków", "żydokomuny"
  • monopol w dziedzinie sztuki, estetyzacja władzy
  • cenzura prewencyjna, fabrykowanie informacji
  • ludobójstwo i przymus (eksterminacja np. Żydów i chorych psychicznie w III Rzeszy; burżuazji i trockistów w ZSRR)
  • kolektywizm (umacnianie więzi w kolektywie poprzez parady wojskowe, partyjne rytuały, masowe ruchy młodzieżowe itp; przeciwdziałaniu tradycyjnym jak rodzina itd.)
  • militaryzm (masowa mobilizacja obywateli do sił zbrojnych)
  • pogarda dla liberalnej demokracji (np. żydowskiej według nazistów, opartej na wyzysku według komunistów)
  • moralny nihilizm (dążenie do celu z pominięciem zasad etycznych)

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Polityka gospodarcza państw totalitarnych była zróżnicowana. W ZSRR najpierw wprowadzono centralnie sterowany komunizm wojenny, następnie na kilka lat wprowadzono stosunkowo liberalną Nową Politykę Ekonomiczną, po czym ponownie wprowadzono gospodarkę planową. Gospodarkę w prawie w całości znacjonalizowano. Kierunek gospodarki wytaczały potrzeby wojska. Szybki rozwój gospodarczy i uprzemysłowienie realizowane było kosztem konsumpcji[10].

Hitlerowcy natomiast prywatyzowali własność publiczną i usługi przy czym jednocześnie zwiększali kontrolę państwa nad gospodarką[11]. Hitler na podstawie popularnej wśród faszystów teorii darwinizmu społecznego twierdził że nie należy lekceważyć konkurencji gospodarczej i prywatnych przedsiębiorstw jako silnika ekonomicznego[12][13].

Według Leszka Kołakowskiego w społeczeństwie totalitarnym jednostka jest traktowana jako własność państwa a środki produkcji są totalnie upaństwowione[14].

Sytuacja prawna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483):

Art. 13.
Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.):

Art. 256.
§ 1. Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto w celu rozpowszechniania produkuje, utrwala lub sprowadza, nabywa, przechowuje, posiada, prezentuje, przewozi lub przesyła druk, nagranie lub inny przedmiot, zawierające treść określoną w § 1.

Organizacje typu Komunistyczna Partia Polski mogą jednak legalnie działać, gdyż w swoim programie nie odwołują się one do wskazanych w konstytucji totalitarnych praktyk, wodzowskiego modelu państwa, terroru, ale jedynie do haseł uspołecznienia środków produkcji, kontroli robotniczej, które same w sobie nie zawierają treści propagującej totalitaryzm.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło totalitaryzm w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Richard Pipes: Rosja bolszewików. Warszawa: Magnum, 2010, s. 260. ISBN 978-83-89656-61-2.
  2. Richard Pipes: Rosja bolszewików. Warszawa: Magnum, 2010, s. 260. ISBN 978-83-89656-61-2.
  3. Andrew Defty, Britain, America and Anti-Communist Propaganda 1945-1953: The Information Research Department, 2007, rozdziały 2-5
  4. George A Reisch, How the Cold War transformed philosophy of science: to the icy slopes of logic, 2005, s. 153-154
  5. Hannah Arendt: Korzenie totalitaryzmu. 2008. ISBN 978-83-608-0798-9.
  6. Karl Popper: Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie. 2007. ISBN 978-83-01-14843-0.
  7. Carl Friedrich, Zbigniew Brzeziński, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York 1956, s. 52–53
  8. Eugeniusz Zieliński, Nauka o państwie i polityce, Warszawa 2006, Dom Wydawniczy ELIPSA, ISBN 83-7151-726-2
  9. Roman Bäcker, Nietradycyjna teoria polityki, Toruń 2011
  10. Norman Davies: Europa. Rozprawa historyka z historią. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1999, s. 1017-1026. ISBN 83-7006-883-9.
  11. Guillebaud, Claude W. 1939. The Economic Recovery of Germany 1933-1938. London: MacMillan and Co. Limited
  12. Hayes, Peter. 1987 Industry and Ideology IG Farben in the Nazi Era. Cambridge University Press
  13. Barkai, Avaraham 1990. Nazi Economics: Ideology, Theory and Policy. Oxford Berg Publisher
  14. Nie każda próba uspołecznienia własności środków produkcji musi z konieczności prowadzić do społeczeństwa totalitarnego, to jest społeczeństwa, którego wszystkie formy organizacyjne są narzucone przez państwo, a jednostki ludzkie traktowane są jako własność państwowa. Jednakże prawdą jest, że totalne upaństwowienie środków produkcji i poddanie całości życia ekonomicznego planującej sile państwa (...) jest prawie tym samym, co społeczeństwo totalitarne|Leszek Kołakowski, za: Leszek Kołakowski: Główne nurty marksizmu. T. III - Rozkład. Wydawnictwo "Krąg-Pokolenie", 1989, s. 917-918.