Trójca Święta (ikona Rublowa)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Trójca Święta
Trójca Święta
Autor Andriej Rublow
Rok wykonania ok. 1410–1427
Technika wykonania tempera na desce
Rozmiar 142 x 114 cm
Muzeum Galeria Trietiakowska

Trójca Świętaikona Andrieja Rublowa, powstała dla ławry Troicko-Siergijewskiej (klasztoru w Siergiejewskim Posadzie założonego przez św. Sergiusza z Radoneża). Obecnie znajduje się w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie[1]. Rosyjski teolog prawosławny Paul Evdokimov uznał ikonę za jeden z najdoskonalszych przejawów syntezy teologicznej[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Trójca Święta przykryta „ryzą” (1904)

Trójca Święta została napisana w klasztorze Spaso-Andronikowskim w Moskwie na początku XV wieku. Poszczególni autorzy podają różne prawdopodobne daty: 1410 albo 1425[2]–1427 lub 1422–1437[3]. Każda z tych dat zawiera się w okresie, w którym Rublow należał do tamtejszej wspólnoty zakonnej. Ikona była przeznaczona dla ławry Troicko-Siergijewskiej.

Trójca Święta jest wykonana temperą na desce lipowej o wymiarach 142 × 114 cm. Na deskę autor przykleił powłokę płócienną, na którą naniósł kredowy podkład (tzw. lewaks)[3]. Zwołany w 1551 roku w Moskwie Sobór Stu Rozdziałów (Stogław) zalecił ikonografom naśladowanie kanonu Rublowa, za wzór stawiając jego Trójcę[4].

W 1904 roku podczas badania ikonostasu Soboru Troicko-Siergiejewskiej Ławry w Siergiejewskim Posadzie z ikony zdjęto tak zwaną „ryzę”, czyli metalowe ozdoby, przysłaniające większą część obrazu[1]. W pracowniach konserwatorskich ławry przeprowadzono zabiegi polegające na oczyszczeniu, konserwacji i uzupełnieniu ubytków[1]. Badacze stwierdzili, że zachowany został oryginalny rysunek i kompozycja całości, natomiast w warstwie malarskiej są liczne ubytki i partie wtórnie uzupełnione[5]. Do roku 1929 ikona była wystawiona w muzeum w Siergiejewskim Posadzie, po czym została przeniesiona do moskiewskiej Galerii Trietiakowskiej[1].

Symbolika „Trójcy Świętej”[edytuj | edytuj kod]

Trójca Święta w Galerii Trietiakowskiej (2010)

Ikona ta, niekiedy zwana Trójcą Starotestamentową lub Gościnnością Abrahama, oparta jest na historii biblijnej o wizycie u Abrahama trzech aniołów, którzy przepowiedzieli narodziny pierworodnego syna (Rdz 18,1–15). Rublow, zgodnie z kanonem teologii patrystycznej (św. Cyryl, św. Ambroży, św. Maksym Wyznawca, św. Jan z Damaszku), przedstawił w owych aniołach symbol Trójcy Świętej. Rublow oczyścił scenę z wątków historycznych, eliminując wszelkie postaci i pozostawiając tylko aniołów, nadając znaczenie ponadczasowe. W scenie gościnności nie ma Abrahama i Sary. Jest dom, drzewo i skała. Na stole znajduje się czasza – symbol kielicha. Ikona wyraża ideę jedności człowieka z Bogiem oraz jedność między ludźmi – na wzór Trójcy Świętej. Rublow zaakcentował ideę, która była bliska św. Sergiuszowi z Radoneża[1].

Trójca Święta[edytuj | edytuj kod]

Postaci siedzące przy stole symbolizują Trójcę Świętą, ale wbrew zwyczajowi osoby znajdujące się na ikonie nie są podpisane. W identyfikacji mają pomagać symbole. Postać środkowa jest zwykle utożsamiana z Synem Bożym. Ma na to wskazywać znajdujący się nad nim dąb – symbol krzyża (i utraconego drzewa rajskiego, odzyskiwanego przez Krzyż), oraz ruch ręki w stronę kielicha – symbolu Eucharystii. Postać po lewej stronie jest opisywana jako Bóg Ojciec, za którego plecami znajduje się dom-Kościół. Nad postacią z prawej strony widać górę – aluzję do skały, z której trysnęła na pustyni woda. Duch Święty ma bowiem być dla Ziemi tym, czym woda na pustyni[1]. Według innych interpretacji postaci Boga Ojca i Syna Bożego identyfikowane są odmiennie. Symbolem Ojca ma być drzewo Życia, a berło Syna wskazuje na dom, czyli Kościół[2].

Istotną wskazówką w poprawnej interpretacji poszczególnych postaci może być opis ikony o takiej samej kompozycji co Trójca Rublowa, którą na misję wśród Zyrian (Obwód permski) przywiózł żyjący współcześnie z Rublowem święty Stefan z Permu. Na ikonie tej obok każdej z postaci widniał napis w języku zyriańskim: „anioł z lewej strony nosi imię Py, co znaczy Syn, anioł z prawej strony: Puiltos – Duch Święty, zaś anioł środkowy: Ai – Ojciec”. Zdaniem autora studium o sztuce Rublowa – N. Diemina (Moskwa, 1963 r.): „Stefan z Permu dla potrzeb swojej misji postarał się uczynić znaczenie ikony maksymalnie zrozumiałym. Układ aniołów na jego ikonie przedstawia się tak samo, jak na ikonie Rublowa i najprawdopodobniej znaczenie ich również jest identyczne"[2].

Kompozycja[edytuj | edytuj kod]

Trzy postaci z ikony zostały wpisane w okrąg, który ma symbolizować idealną równość. Osią okręgu jest wyciągnięta nad kielichem dłoń środkowego anioła. Linia sylwetek bocznych postaci układa się w kształt kielicha[1][6]. Skrzydła wszystkich trzech aniołów są ze sobą połączone. Daje to symbol wspólnoty i jedności[1]. Postaci są zwrócone do siebie nawzajem, co ma odzwierciedlać jedność, a równocześnie autor nadał im cechy odrębności. Linie poprowadzone od osi dolnej krawędzi ikony do górnych narożników dzielą przestrzeń na trzy trójkąty. Każdy z nich jest niejako przypisany do jednej postaci[7].

Pozostałe symbole[edytuj | edytuj kod]

Stół – ołtarz – jest symbolem kosmosu, a mały prostokąt na jego przedniej stronie jest znakiem Ziemi z jej czterema stronami[8][9]. Czworokątny stół bywa także interpretowany jako znak czterech ewangelii[2]. Aniołowie siedzą na tronach wyposażonych w podnóżki, które wskazują na godność królewską. Każdy z aniołów trzyma laskę, symbol jednakowej Boskiej władzy, którą posiada każda z Trzech Osób Boskich. Kielich na stole to odwołanie do Paschy i do Eucharystii[6]. Zdaniem Evdokimova, po odsłonięciu wierzchniej warstwy farby z kielicha pojawia się rysunek Baranka[2]. Dwa palce dłoni symbolizują dwie natury Chrystusa, a czwarte miejsce przy stole jest wolne dla oglądającego, który ma poczuć się zaproszony do jedności z Trójcą[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 ks. Wojciech Cichosz, Elżbieta Pankowska-Siedlik. Teologiczna pedagogia ikony na przykładzie „Trójcy Świętej” Andrieja Rublowa. „Studia Gdańskie”. XXIV, s. 119–138. Gdańskie Seminarium Duchowne i Kuria Metropolitalna Gdańska. ISSN 0137-4341. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Paul Evdokimov: Sztuka ikony. Teologia Piękna. Warszawa: Wydawnictwo Księży Marianów, 1999, s. 295. ISBN 8371191766.
  3. 3,0 3,1 Michał Ałpatow: Rublow. Warszawa: PIW, 1975, s. 112.
  4. Barbara Dąb-Kalinowska. O Rublowie inaczej. „Roczniki Historii Sztuki”. XVIII, s. 73, 1988. Ossolineum. 
  5. Olga Popowa, Engelina Smirowa, Paola Cortesi: Ikony. Warszawa: Arkady, 1998, s. 21.
  6. 6,0 6,1 6,2 Andrzej Kamiński OP. Mistyka Wschodu. „List”. 3, 2005. 
  7. Waldemar Barwiński OCD. Moje spotkanie z ikoną „Trójcy Świętej” A. Rublowa. Próba jej odczytania. „Zeszyty Karmelitańskie”. 2 (12), s. 102, 2000. 
  8. Henri J. M. Nouwen: Behold the Beauty of the Lord: Praying with Icons. Ave Maria Press, Notre Dame, 1987, s. 23–24. ISBN 0877933561.
  9. Michael Jinkins: Invitation to Theology: A Guide to Study, Conversation, and Practice. InterVarsity Press, 2001, s. 278. ISBN 0830815627.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
  • Michał Ałpatow: Rublow. Warszawa: PIW, 1975.
  • Waldemar Barwiński OCD. Moje spotkanie z ikoną „Trójcy Świętej” A. Rublowa. Próba jej odczytania. „Zeszyty Karmelitańskie”. 2 (12), 2000. 
  • Wojciech Cichosz, Elżbieta Pankowska-Siedlik. Teologiczna pedagogia ikony na przykładzie „Trójcy Świętej” Andrieja Rublowa. „Studia Gdańskie”. XXIV, s. 119–138. Gdańskie Seminarium Duchowne i Kuria Metropolitalna Gdańska. ISSN 0137-4341. 
  • Barbara Dąb-Kalinowska. O Rublowie inaczej. „Roczniki Historii Sztuki”. XVIII, 1988. Ossolineum. 
  • Paul Evdokimov: Sztuka ikony. Teologia Piękna. Warszawa: Wydawnictwo Księży Marianów, 1999. ISBN 8371191766.
  • Michael Jinkins: Invitation to Theology: A Guide to Study, Conversation, and Practice. InterVarsity Press, 2001. ISBN 0830815627.
  • Andrzej Kamiński OP. Mistyka Wschodu. „List”. 3, 2005. 
  • Henri J. M. Nouwen: Behold the Beauty of the Lord: Praying with Icons. Ave Maria Press, Notre Dame, 1987. ISBN 0877933561.
  • Olga Popowa, Engelina Smirowa, Paola Cortesi: Ikony. Warszawa: Arkady, 1998.