Tramwaje w Toruniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tramwaje w Toruniu
Tramwaje w Toruniu
Niskopodłogowy tramwaj Pesa Swing
Lokalizacja  Polska, Toruń
Rodzaj transportu tramwaj
Data uruchomienia 16 maja 1891 (konne)
1 luty 1899 (elektryczne)
Właściciel Gmina Miasta Toruń
Operator MZK Toruń
Liczba linii 5 dzienne
1 nocna
Infrastruktura
Długość torowisk
• odcinki jednotorowe
• odcinki nieużywane
• odcinki podziemne
24,2 km
1,36 km
0,25 km
brak
Rozstaw szyn 1000 mm
Liczba przystanków 51
Tabor
Liczba wagonów 37 – 805Na
18 – 805Na ND
4 – 122NbT
1 – turystyczny
2 – techniczne
Strona internetowa
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Transport szynowy

Tramwaje w Toruniu – system komunikacji tramwajowej istniejący w Toruniu.

Początek komunikacji tramwajowej w Toruniu datuje się na 1891 rok. Linie obsługuje Miejski Zakład Komunikacji Sp. z o.o. w Toruniu. System składa się z 5 linii dziennych, jednej nocnej oraz linii turystycznej (sezonowa). Tramwaje poruszają się po torach o rozstawie szyn 1000 mm. Tramwaje linii (1, 2, 3 i 5) kursują od rana do wieczora, we wszystkie dni tygodnia. Pierwsze wozy wyjeżdżają na trasy ok. godziny 4:32, a zjazd do zajezdni wykonują ok. 23:09[1], natomiast linia numer 4 kursuje od poniedziałku do piątku w godzinach od 5:05 do 16:35.

Charakterystyka sieci[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja tramwajowa nie jest głównym środkiem transportu w Toruniu, ale stanowi jego ważny element. Cała sieć znajduje się w granicach administracyjnych miasta. Torowiska są w 85% wydzielone z ruchu ulicznego. Większość tras jest dwutorowa, wyjątek to pętla uliczna na Bydgoskim Przedmieściu. Sieć łączy wschodnie tereny miasta z zachodnimi. Brakuje połączeń północ-południe. Torowiska biegną głównie przez tereny zurbanizowane (mieszkalne), wyjątkiem jest torowisko od ulicy Wschodniej do pętli Elana (tereny przemysłowe).

Historia ogólna i najważniejsze wydarzenia[edytuj | edytuj kod]

Okres niemiecki 1891–1918[edytuj | edytuj kod]

Plan Torunia z 1910 z siecią tramwajową
Zajezdnia tramwajowa w Toruniu z 1915 roku
Tramwaj na ulicy Mickiewicza/Sienkiewicza w Toruniu

Pierwszy tramwaj konny pojawił się w Toruniu 16 maja 1891 roku. Pierwsze wozy zaczęły kursy z Bydgoskiego Przedmieścia na Dworzec kolejowy Toruń Miasto przez: Rynek Staromiejski i ul. Szeroką, a przy ulicy Sienkiewicza zbudowano pierwsze budynki zajezdni (wozownię i stajnię). W 1893 roku pierwsza linia w mieście przewiozła ponad 550 tysięcy pasażerów przy 21 osobach całego personelu[2]. Budowę i eksploatację tramwajów konnych prowadziło berlińskie przedsiębiorstwo Havestadt Contag. W 1898 roku komunikację tramwajową w mieście przejęła firma Towarzystwo Akcyjne Elektrizitäts Gesellschaft Felix Singer z Berlina, która w ciągu półtora miesiąca przebudowała tabor i linię w elektryczny tramwaj (linia ta, podobnie jak w następnych latach, była jednotorowa)[3]. Pod koniec 1901 komunikacja tramwajowa przeszła do firmy Zakłady Elektryczne miasta Toruń[3]. Trasa pierwszej elektrycznej linii nr 1 biegła ulicami: (w dzisiejszym brzmieniu ich nazw) Bydgoska, Chopina, Pl. Rapackiego, Kopernika, św. Ducha, Rynek Staromiejski, Szeroka, Królowej Jadwigi, Rynek Nowomiejski, św. Jakuba, Pl. św. Katarzyny), Dworzec Toruń Miasto. Od czasu elektryfikacji sieci tramwajowej sukcesywnie zwiększano liczbę linii kursujących po mieście. W 1899 roku uruchomiono linię nr 2 łączącą centrum Torunia z wówczas jeszcze podmiejską wsią, a od 1906 roku dzielnicą Mokre. Na 1903 rok przypadła budowa pętli ulicznej okalającej sporą część Bydgoskiego Przedmieścia, w cztery lata później uruchomiono linię nr 3, która połączyła Rynek Staromiejski z północną dzielnicą miasta, Chełmińskim Przedmieściem.[4]

Najważniejsze wydarzenia:

Rok Wydarzenia
16 sierpnia 1890 zawarcie umowy między ówczesnym niemieckim zarządem Twierdzy Toruń, a prywatną firmą Harestadt w Berlinie na ułożenie torowiska: Bydgoskie Przedmieście – dworzec kolejowy Toruń Miasto
1891 uruchomienie pierwszego tramwaju konnego na trasie: Bydgoskie Przedmieście – Dworzec Toruń Miasto
1 lutego 1899 wyjazd pierwszego tramwaju elektrycznego na trasie: Bydgoskie Przedmieście – Dworzec Toruń Miasto
21 grudnia 1901 koncesja tramwajów elektrycznych zostaje przejęta przez Zakłady Elektryczne miasta Torunia
1904 rozpoczęła się budowa drugiej linii tramwajowej: Centrum – Mokre
1 lipca 1906 otwarto pętlę uliczną: Sienkiewicza, Mickiewicza, Reja, Bydgoska
1906 otwarto trzecią linię tramwajową na Chełmińskim Przedmieściu, trasa: Ratusz Staromiejski – ulica Grunwaldzka
30 grudnia 1907 pierwszy zanotowany wypadek tramwajowy – pojazd wypadł z szyn
1914 rozpoczęto budowę zajezdni tramwajowej, która istnieje do dnia dzisiejszego
1915 wprowadzenie służby konduktorskiej
1915 Toruń otrzymał cztery wozy silnikowe oraz sześć wozów doczepnych otwartych
1916 tabor wzbogacił się o cztery wozy silnikowe
1917 przedłużenie linii tramwajowej numer 2 do dworca kolejowego Toruń Mokre, teraz Wschodni
1917-1918 na skutek zarządzeń władz niemieckich został ograniczony ruch tramwajowy na przedmieściach miasta
Przystanek tramwajowy przy "grzybku" w Toruniu, czynny w latach 1899-1927
Były przystanek tramwajowy dziś

Okres II Rzeczypospolitej 1920–1939[edytuj | edytuj kod]

Po pierwszej wojnie światowej wystąpiły perturbacje związane z tworzeniem się nowo powstałego państwa polskiego. Brakowało funduszy na sieć tramwajową, co doprowadziło w 1921 roku do trzymiesięcznej przerwy w kursowaniu wszystkich tramwajów na terenie miasta. Po kilku latach zastoju nastąpiło ponowne nasilenie w rozbudowę komunikacji tramwajowe. W 1928 roku rozpoczęto budowę mostu drogowego na Wiśle, który miał stanowić arterię ruchu komunikacyjnego między prawym i lewym brzegiem miasta. Dopiero w czasie budowy przeprawy zdecydowano, że centrum (Plac Bankowy) zostanie połączone z Dworcem Toruń Główny linią tramwajową, wcześniej myślano o innych rozwiązaniach np. komunikacja trolejbusowa.[5] Po oddaniu do użytku nowego mostu w 1934 roku, utworzono nową linię nr 4 , spięła ona, tak jak wcześniej zakładano, Plac Bankowy z Dworcem Toruń Główny i okolicznym Podgórzem – od 1938 roku dzielnicą miasta. W 1934–1935 powstała linia nr 5, łącząca Przedmieścia Jakubskie i Bydgoskie, będąca najdłuższą linią miasta (6,3 km; linia nr 1 miała wówczas 6 km, linia nr 2 – 3,8 km, linie 3 i 4 po około 2 km)[2]. W 1915 roku wprowadzono do toruńskich tramwajów konduktorów[2]. Kilkakrotnie uzupełniano tabor o wozy silnikowe: w 1926 – cztery wozy hamburskiej Simens-Schuckwerke, w 1929 roku dwa z sanockiej Fabryki Zieleniewskiego i w 1935 roku dwa z Gdańskiej Fabryki Wagonów. To nie wystarczyło, aby ilość i jakość taboru była zadowalająca, tym bardziej, że ponad połowa wozów silnikowych (11 z 19) pochodziła z czasów niemieckich[2]. Przed wybuchu II wojny światowej długość torowisk wynosiła 13,5 km.

Najważniejsze wydarzenia:

Rok Wydarzenia
1920 powstanie Polskiej Dyrekcji Miejskich Elektrowni, Gazowni i Tramwajów
1921 wstrzymanie na okres trzech miesięcy ruchu tramwajowego z uwagi na zły stan taboru i torowisk
1926 "Tramwaje" pod zarządem miasta Torunia
1926 sprowadzono cztery wozy silnikowe z firmy Siemens – Schuckert z Hamburga
1927 otwarto 2-torową linię w ulicy Chopina
1927 likwidacja torowiska przy "grzybie"
1927 przedłużenie torowiska na linii numer 3; od ulica Grunwaldzka do ulicy Wybickiego
1929 sprowadzenie z fabryki wagonów w Gdańsku dwóch wagonów silnikowych
1934 otwarcie do ruchu linii do dworca Toruń Główny przez most na Wiśle
1934 rozpoczęto budowę torowiska tramwajowego na Jakubskie Przedmieście – Dworca Toruń Miasto – Rzeźnia (ulica Targowa
1935 otwarcie linii na Jakubskie Przedmieście
1936 ukończono układ torowy na Placu Bankowym (dzisiejszy Plac Rapackiego)
24 września 1936 pierwszy przejazd tramwaju linii numer 1 pod Łuk Cezara
1936 likwidacja torowiska na ulicach Ducha i Kopernika
1936 otwarcie stałej poczekalni tramwajowej na Placu Bankowym (dzisiejszy Plac Rapackiego)
1936 budowa warsztatów torowych przy zajezdni tramwajowej
1936 zmieniono trasę linii tramwajowej numer 3 z ulicy Chełmińskiej na Aleję 700-Lecia (dzisiejsza Aleja Jana Pawła II), Wały Generała Sikorskiego i Plac Teatralny do Szosy Chełmińskiej
1939 stan wozów doczepnych powiększył się o cztery wozy

Okres okupacji niemieckiej 1939–1945[edytuj | edytuj kod]

Przez prawie cały okres okupacji niemieckiej komunikacja tramwajowa (ruch liniowy) funkcjonowała bez większych przeszkód, jedynie linia do Dworca Toruń Główny została zawieszona na skutek wysadzenia mostu przez wojsko polskie (Tory tramwajowe na lewym brzegu Wisły od mostu do Dworca Kolejowego oraz na dwóch przęsłach mostu drogowego zostały w czasie wojny zlikwidowane przez okupanta).[6] Po zbudowaniu przez Niemców mostu drewnianego, linię tę zastąpiono, ale komunikacją autobusową, która z przerwami istniała do 1950 roku. Natomiast dla polskiej załogi przedsiębiorstwa okres okupacji był bardzo trudny. Została ona zdziesiątkowana kampanią wrześniową. Dużo pracowników tułało się po "stalagach" i robotach przymusowych[7].

Najważniejsze wydarzenia:

Wysadzony most drogowy w Toruniu
Rok Wydarzenia
wrzesień 1939 wysadzenie mostu drogowego – zawieszenie linii do dworca PKP Toruń Główny
1939-1945 Niemcy sprowadzili 6 wozów silnikowych z Hagi

Okres PRL 1945–1989[edytuj | edytuj kod]

Lata 40.

Po II wojnie światowej, w wyniku złego stanu torowisk, ruch tramwajowy na okres 6 miesięcy zawieszono. Komunikację szynową udało się przywrócić dopiero 1 maja 1945 roku[2]. Wojnę przetrwało 16 z 19 wozów silnikowych, a także 14 bezsilnikowych[2]. Początkowo rozbudowa taboru odbywała się drogą pozyskiwania starych pojazdów z innych miast (najstarsze z nich z 1901 roku, część z 1916 roku), mimo to załoga borykała się z trudnościami w utrzymaniu taboru liniowego. Okres 1945-1950, to wegetacja całego przedsiębiorstwa. Bywało, ze na 55 posiadanych jednostkach w ruchu liniowym było 6 do 9 wozów. Wagony doczepne w tym okresie w ogóle nie kursowały[8].

Najważniejsze wydarzenia:
Rok Wydarzenia
grudzień 1944 zawieszenie ruchu tramwajowego na 6 miesięcy
1 maja 1945 wznowienie częściowe ruchu tramwajowego po wojnie
1 września 1948 przejęcie Elektrowni przez Zjednoczenie Energetyczne Pomorza
Most drogowy im. Józefa Piłsudskiego w Toruniu
Lata 50.

Od 1954 roku następowała stopniowa poprawa nie tylko w komunikacji, ale i warunków pracy całej załogi przedsiębiorstwa. Nie zmienia to faktu, że pierwsze lata powojenne były szczególnie trudne dla toruńskiej komunikacji tramwajowej. Ciągle brakowało części zamiennych i innych materiałów potrzebnych do uzupełnienia zdewastowanych wozów. Wraz z odbudową zniszczonego mostu drogowego przez Wisłę przewidziano odbudowę linii tramwajowej do Dworca Toruń Główny. Uroczyste otwarcie mostu i linii nastąpiło w listopadzie 1950 roku. (Linię tramwajową otwarto 5 tygodni wcześniej) Od 1958 roku zaczęto uzupełniać tabor o nowe pojazdy z chorzowskiej firmy Konstal, ale również sprowadzano używane wozy, najczęściej z miast, w których likwidowano komunikację tramwajową[2] (Słupsk, Inowrocław, Jelenia Góra i Olsztyn). Na koniec lat 50. długość torowisk wynosiła 17 km.

Najważniejsze wydarzenia:
Rok Wydarzenia
6 kwietnia 1950 komunikacja miejska staje się przedsiębiorstwem samodzielnym: Miejskie Zakłady Komunikacyjne
1 października 1950 otwarcie komunikacji tramwajowej z Centrum do dworca PKP Toruń Główny
1951 sprowadzono 2 wozy silnikowe ze Słupska
1952 zmiana nazwy MZK na MPK (Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne)
1953 otrzymano 4 wozy silnikowe
1952–1953 wykonano gruntowną przebudowę nadwozi z konstrukcji drewnianej na stalową
1954 zlikwidowano "końcówkę" przy Dworcu Toruń Główny i zastąpiono ją pętlą
1954 sprowadzono z Katowic 10 wagonów silnikowych
1955 linię numer 2 skierowano na Aleję 700-lecia i Wały Generała Sikorskiego
22 lipca 1955 przedłużono linię numer 3 na odcinku: Wybickiego – dworzec Toruń Północ
1955 połączono torowiska linii numer 2 i 3 na Placu Armii Czerwonej (dzisiejszy Plac Teatralny)
1956 przedłużono linię numer 1: ulica Targowa (koniec zabudowań Zakładów Gazownictwa)
1956 dobudowano drugi tor od mostu drogowego do pętli przy Dworcu Toruń Główny
1958 przedłużenie torowiska od pętli Toruń Północ na dzielnice Wrzosy
Lata 60.

W okresie masowej likwidacji linii tramwajowych w Polsce, szczególnie tramwajów wąskotorowych, w Toruniu – na przekór panującym tendencjom – władze miejskie przystąpiły do modernizacji i budowy nowych torowisk, między innymi wybudowano dwutorową linię w ciągu ulicy Broniewskiego. Pod koniec lat 60. podjęto decyzję o wyprowadzeniu ruchu tramwajowego ze Starego Miasta. Linia przed likwidacją biegła od Placu Bankowego (teraz Rapackiego) przez Łuk Cezara, ulicę Różaną, Rynek Staromiejski, następnie ulicą Szeroką, Królowej Jadwigi do Rynku Nowomiejskiego i dalej do Placu św. Katarzyny[9]. Na odcinku Plac Bankowy – ul. Królowej Jadwigi torowisko było dwutorowe. Była ostatnią linią na terenie ścisłego centrum (Stare Miasto).

Najważniejsze wydarzenia:

Rok Wydarzenia
1964 likwidacja torowiska w ulicy Mickiewicza
1964 przebudowa torowiska przy ulicy Bydgoskiej
1964 budowa podwójnego torowiska w ulicy Broniewskiego
11 lutego 1968 likwidacja etatów konduktorskich
1968 przebudowa torowiska w ulicy Nowickiego (dzisiejsza aleja Solidarności)
1968 budowa nowych torów na ulicy Szumana – przebicie przez teren Szpitala Wojskowego
1969 rozpoczęcie budowy torowiska do Merinotexu, teraz Motoarena
Lata 70.
Stare Miasto w Toruniu, ul. Szeroka
Pod Łukiem Cezara toruńskie tramwaje kursowały w latach 1936 – 1970

Początek lat 70. to dokończenie inwestycji zaczętych w minionym dziesięcioleciu, czyli likwidacja torowiska w ścisłym centrum (Stare Miasto), po wcześniejszym wybudowaniu tzw. małej obwodnicy staromiejskiej ulicami: Wały Generała Sikorskiego i Szumana. Kasacja spowodowała, że tramwaje zniknęły z historycznego średniowiecznego centrum Torunia, a tym samym Toruń dołączył do grona miast, które zawiesiły kursowanie tramwajów w zabytkowej części miasta. W Toruniu obyło się to bez protestów mieszkańców. Pod koniec lat 70. sieć ponownie się rozrosła – powstała nowa linia numer 6, która biegła od Dworca Głównego PKP do wielkiego zakładu przemysłowego – ulokowanej we wschodniej części miasta Elany. W latach 1976-1980 w mieście funkcjonowały stare i nowe wersje wozów Konstalu, które stały się podstawą transportu w latach 70. i 80. XX wieku[2].

Najważniejsze wydarzenia:
Rok Wydarzenia
1970 likwidacja torowiska na Starym Mieście – ulice: Różana, Szeroka, Królowej Jadwigi
1972 otwarcie torowiska do Merinotexu
1972 likwidacja torów na Wrzosach
1974 otwarcie linii tramwajowej do Elany przez ulice Wschodnia
1974 na ulicach miasta pojawiły się nowe wozy tramwajowe – przegubowe typu 803 N
1976 uruchomiono linię numer 6 : Dworzec Główny – Elana, kursowała do 1980
wrzesień 1976 przy ulicy Zjednoczenia (dzisiaj Legionów) wybudowano zajezdnię autobusową. Stara zajezdnia przy ulicy Sienkiewicza zostaje przeznaczona tylko do taboru tramwajowego
1 stycznia 1978 powstało Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej
1979 likwidacja torowiska przy ulicy Grudziądzkiej
Lata 80.

Lata 80. nie spowodowały zahamowania rozwoju sieci tramwajowej na terenie miasta, co prawda w 1984 roku zlikwidowano torowisko do dworca Toruń Główny i od tego czasu sieć tramwajowa znajduje się tylko w prawobrzeżnej części Torunia, ale już w 1986 roku przedłużono torowisko do dużej dzielnicy – Na Skarpie, w 1987 roku otwarto linię w ulicy Kraszewskiego i Czerwona Droga – była to ostatnia wybudowana linia tramwajowa w Toruniu do czasu uruchomienia linii na Bielany (2014 rok). Te dwie ostanie duże inwestycje w sieć dobrze wpłynęły na cały układ komunikacyjny miasta, a długość torowisk zwiększyła się do 26 km.

Torowisko w Toruniu otwarte w 1987 roku, ulica Kraszewskiego
Konstal 805Na w starym malowaniu

Najważniejsze wydarzenia:

Rok Wydarzenia
1980 do Torunia trafiają pierwsze tramwaje typu 805 Na
19 maja 1980 otwarto częściowo torowisko linii numer 2 – Centrum do ulicy Wojska Polskiego
1980 otwarto nową linię: Przy Kaszowniku, Warneńczyka, Kościuszki, Skłodowskiej-Curie do ul. Wschodniej (przez wiadukt Kościuszki)
1 stycznia 1981 przemianowano WPKM na Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacji
1981 dzielnica Na Skarpie otrzymuje połączenie tramwajowe z centrum miasta – pętla Ślaskiego
1984 likwidacja torowiska na moście drogowym – utrata połączenia tramwajowego Centrum – Toruń Główny
31 grudnia 1986 przedłużenie torowiska do pętli Olimpijska
1987 otwarcie torowiska od ul Sienkiewicza do ulicy Uniwersyteckiej przez: Bema, Kraszewskiego, Czerwona Droga
1 listopada 1987 linię numer 2 wycofano z ulicy Bydgoskiej. Tramwaje skierowano na nową trasę: Bema, Kraszewskiego, Czerwona Droga
1986 likwidacja pętli Ślaskiego

Po 1990 roku[edytuj | edytuj kod]

Lata 90.

Pierwsze lata przemian politycznych i gospodarczych były trudnym okresem dla toruńskich tramwajów. Podobnie jak w innych miastach Polski, zaczęła ona przeżywać regres. W 1991 roku zlikwidowano jednotorowe torowisko z centrum miasta do Dworca Toruń Północ[10]. Tak duża (3 km) kasacja torowiska spowodowała, że sieć tramwajowa w mieście straciła na znaczeniu. Cała duża północna dzielnica miasta (Chełmińskie Przedmieście) została pozbawiona komunikacji tramwajowej. Zastąpiono ją komunikacją autobusową i taki stan trwa do dziś. W latach 2014 - 2020 władze miasta planują przywróceniu tejże linii tramwajowej.

Mijanka tramwajowa na Chełmińskim Przedmieściu w Toruniu. Czynna do 1991 roku, aktualnie odcięta od sieci

Najważniejsze wydarzenia:

Rok Wydarzenia
13 października 1990 przekształcono MPK w MZK
1991 wycofanie z ruchu liniowego wagonów typu N
1991 likwidacja torowiska na Chełmińskim Przedmieściu: Centrum – dworzec kolejowy Toruń Północ
1993 w zakładach MZK wybudowano tramwaj "zabytkowy"
1996 wycofanie z ruchu liniowego tramwajów typu 803 N (przegubowiec)
1997 rozpoczęto przeprowadzać pierwsze modernizacje tramwajów typu 805 Na (wygląd zewnętrzny tramwajów pozostał taki sam)
22 września 1999 ostatni kurs tramwaju typu 803 N (przegubowiec). Wozy tego typu przestały kursować po 25 latach Trzy jednostki sprzedano do Szczecina, pozostałe skasowano
Lata 2000–2009

Początek XXI wieku to odwrócenie tendencji marginalizowania transportu szynowego w mieście. Co prawda nastąpiło kolejne ograniczanie linii tramwajowej (30 grudnia 2004 roku zawieszono linię numer 5, łączącą Elanę z pętlą przy ul. Olimpijskiej), ale zaczęto poważnie myśleć o modernizacji i rozbudowie sieci. Przystąpiono do unowocześniania taboru tramwajowego, remontując stare 805 Na. Chrzest pierwszego zmodernizowanego składu odbył się na terenie zajezdni tramwajowej w 2007 roku, przy udziale mieszkańców i władz miasta. Na koniec dekady wybrano ostateczny wariant przebiegu nowej trasy na Bielany i do miasteczka uniwersyteckiego.

Najważniejsze wydarzenia:

Toruńskie tramwaje Konstal 805 Na, jeden zmodernizowany w roku 2007, drugi natomiast w latach 90
Rok Wydarzenia
kwiecień 2003 rozpoczęcie remontu wiaduktu Kościuszki wraz z torowiskiem tramwajowym
2003 remont torowiska przy ulicy Skłodowskiej-Curie, odcinek od wiaduktu Kościuszki do ulicy Wschodniej
31 grudnia 2004 likwidacja linii tramwajowej numer 5 Elana – Olimpijska przez ulicę Wschodnią
2006 MZK rozpoczyna modernizację składów tramwajowych Konstal 805 Na – docelowo 18 wagonów
17 czerwca 2006 uruchomiono sezonową turystyczną linię tramwajową na trasie: Reja – Olimpijska
6 grudnia 2006 uruchomiono nocną linię tramwajową 1N na tresie: Reja – Olimpijska
2007 zostaje zlikwidowana linia numer 2 W
16 stycznia 2007 linia numer 3 wraca po 16 latach, ale na trasę Reja – Elana przez ulicę Uniwersytecką
16 stycznia 2007 linia numer 4 zmienia trasę: ulica Czerwona Droga, Kraszewskiego, Bema i dalej do pętli ulicznej Reja
22 września 2007 prezentacja i oddanie do użytku pierwszego zmodernizowanego składu konstal 805 Na (żółto-niebieski)
5 listopada 2007 rozpoczęto prace torowe przy zajezdni tramwajowej, ulica Sienkiewicza
26 kwietnia 2008 remont łuków torowych na ulicy Uniwersyteckiej i Wałów Generała Sikorskiego
12 maja 2008 rozpoczęto modernizację torowiska przy ulicy Skłodowskiej-Curie
sierpień 2008 remont torowiska na skrzyżowaniu ulic Reja i Broniewskiego
22 września 2008 wyjechał z zajezdni drugi skład po gruntownej modernizacji (żółto-niebieski)
luty 2009 warszawska firma WYG International przedstawiła najlepszy wariant przebiegu trasy tramwajowej na Bielany ulicami Sienkiewicza, Gagarina, Okrężna
15 września 2009 oddano do użytku trzeci zmodernizowany skład 805 Na (żółto-niebieski)

Po 2010 roku[edytuj | edytuj kod]

Po roku 2010 kontynuowano modernizację starych wagonów 805 Na i zaczęto remont lub przebudowę licznych torowisk w mieście, między innymi na ulicy Szumana i na Placu Hoffmana. Rozpoczęto projektowanie nowego odcinka torowiska do miasteczka uniwersyteckiego i węzła przesiadkowego w alei Solidarności. Nastąpiła poprawa w infrastrukturze przystankowej, miedzy innymi likwidacji uległ przystanek "Waryńskiego" (do tramwaju wchodziło się z ulicy), po wcześniejszym wybudowaniu nowego przystanku "Gołębia" już z platformą, a w zachodniej części miasta zmieniono nazwę dwóch przystanków (Merinotex na Szosa Bydgoska i Stadion na Plac Skalskiego) oraz pętli tramwajowej (Merinotex Pętla na Motoarena). Kolejne zmiany w komunikacji tramwajowej przyniosła budowa nowego mostu drogowego im. Elżbiety Zawackiej i nowej Trasy Wschodniej. W ramach rozbudowy Placu Daszyńskiego zostało zlikwidowane torowisko przy ulicy Wschodniej. 31 marca 2011 roku o godzinie 22.58 po raz ostatni przemierzył ulicę Wschodnią skład 213+214. Była to do dziś ostatnia likwidacja torowiska w Toruniu. Od 1 kwietnia 2011 roku tramwaje linii nr 4 dojeżdżały jedynie do pętli Wschodnia. W marcu 2013 roku ruszyła długo wyczekiwana przez mieszkańców budowa nowej linii tramwajowej na Bielany. Otwarto ją uroczyście przy udziale władz miasta, mieszkańców i gości w dniu Święta Torunia w czerwcu 2014 roku. Nowe torowisko zrewolucjonizowało całą sieć w mieście i poprawiło znacząco komfort podróżowania liniami tramwajowymi. Powstały trzy duże skrzyżowania tramwajowe (Plac NOT, Plac Teatralny i skrzyżowanie ulic Sienkiewicza, Broniewskiego i Bema), co pozwoliło na lepsze wykorzystanie torowisk do ruchu liniowego oraz pierwszy w historii Torunia węzeł przesiadkowy, który integruje komunikację tramwajową z autobusową. Od 25 czerwca 2014 roku zmieniono trasę linię numer 1, którą skierowano na nowe torowisko do miasteczka uniwersyteckiego przez węzeł przesiadkowy, a linię numer 3 z ulicy Uniwersyteckiej przekierowano na aleję Solidarności. Trasę linii numer 2 i 5 pozostawiono bez zmian, natomiast linię numer 4 zawieszono, a po czterech miesiącach przywrócono do ruchu liniowego, ale na zmienionej trasie. Dziś kuruje od pętli Uniwersytet do pętli Elana[11].

Najważniejsze wydarzenia:

Zlikwidowane torowisko tramwajowe przy ulicy Wschodniej w Toruniu
Odbudowane torowisko tramwajowe po 23 latach, Aleja Solidarności w Toruniu
Rok Wydarzenia
25 czerwca 2010 wyjechał z zajezdni czwarty skład po gruntownej modernizacji (żółto-niebieski)
4 maja 2010 na terenie zajezdni tramwajowej spłonął wóz 805 Na, przyczyną było zwarcie elektryczne
22 czerwca 2010 rozpoczęły się prace torowe na ulicy Szumana
29 grudnia 2010 podpisanie umowy na projektowanie linii tramwajowej na toruńskie Bielany
31 marca 2011 likwidacja torowiska tramwajowego przy ulicy Wschodniej
1 czerwca 1 października 2011 – przebudowa torowiska tramwajowego na Placu Hoffmana
11 listopada 2011 uruchomienie nowej linii tramwajowej numer 5, Motoarena – Olimpijska
29 grudnia 2011 ogłoszenie przetargu na wykonanie Systemu Informacji Pasażerskiej
2012 testowano nowe wózki tramwajowe typu MT 03 H 1000 / T0 1/1000 wyprodukowane przez poznańską firmę Modertrans
14 grudnia 2012 na tory wyjechał pierwszy niskopodłogowy tramwaj produkcji PESA typu SWING 121 NaK – przejazd testowy
28 lutego 2013 rozpoczęcie budowy linii tramwajowej na Bielany UMK
2013 budowa trzech torów odstawczych przy pętli tramwajowe Olimpijska
5 czerwca 2013 ogłoszono przetarg na zakup 12 składów niskopodłogowych
1–12 sierpnia 2013 zawieszenie kursowania wszystkich linii tramwajowych w Toruniu – przebudowa skrzyżowania Bema / Sienkiewicza / Broniewskiego
8 listopada 2013 MZK podpisuje umowę z firmą z Krakowa na modernizację pętli Motoarena
28 listopada 2013 podpisano umowę z firmą Budimex na budowę węzła przesiadkowego przy Dworcu Toruń Miasto
9 grudnia 2013 podpisano umowę o dofinansowanie projektu "Integracja systemu transportu miejskiego i zakup taboru

tramwajowego"

18 grudnia 2013 podpisanie umowy z Pesą na dostawę 12 niskopodłogowych tramwajów Swing[12]
2014 rozpoczęto montaż pierwszych elektronicznych tablic informacyjnych na przystankach tramwajowych
1 marca 2014 otwarto pętlę Uniwersytet
28 maja 2014 przejazd techniczny po nowym torowisku na Bielany
11 czerwca 2014 przejazd techniczny w alei Solidarności
24 czerwca 2014 otwarcie linii do dzielnicy Bielany (Uniwersytet)
24 czerwca 2014 otwarcie platformy przesiadkowej w alei Solidarności
25 czerwca 2014 zawieszono linię numer 4
czerwiec 2014 remont łuków torowych na Placu Rapackiego
lipiec 2014 rozpoczęcie modernizacji pętli Motoarena
lipiec 2014 rozpoczęto przebudowę torowiska na odcinku od Placu Teatralnego do mostu kolejowego
30 września 2014 Tabor tramwajowy w Toruniu wzbogacił się o pierwszy niskopodłogowy skład – swing (PESA 122 NbT)
1 października 2014 pierwszy techniczny przejazd składu niskopodłogowego -swing (PESA 122 NbT)
9 października 2014 do Torunia dotarł drugi skład niskopodłogowy typu – swing (PESA 122 NbT)
27 października 2014 po czteromiesięcznej przerwie przywrócono linię numer 4
27 października 2014 pierwszy liniowy kurs tramwaju niskopodłogowego – swing (PESA 122 NbT)
7 listopada 2014 ogłoszono przetarg na zakup 4 +(2) składów niskopodłogowych dwukierunkowych
13 listopada 2014 do Torunia dotarł trzeci skład niskopodłogowy typu – swing (PESA 122 NbT)
19 listopada 2014 do Torunia dotarł czwarty skład niskopodłogowy typu – swing (PESA 122 NbT)

Pętle tramwajowe[edytuj | edytuj kod]

Czynne pętle tramwajowe

Nowa pętla tramwajowa -Uniwersytet
Pętla Stara nazwa Rok otwarcia Liczba torów Plany Linie Inna infrastruktura
Motoarena Merinotex 1972 2 trwa przebudowa[13] 2, 5 dwa tory odstawcze
Wschodnia X 1980 2 przeznaczona do likwidacji 3 X
Elana Wierzbowa 1974 1 w planach dobudowa drugiego toru 2, 4 X
Olimpijska X 1986 2 przebudowana 2013 1, 5 trzy tory odstawcze
Uniwersytet X 2014 2 otwarta 2014[14] 1, 4 tramwajowo-autobusowa

Pętla uliczna używana liniowo

Pętla Rok otwarcia Liczba torów Linia
Reja 1902 1 3

W Toruniu istnieje jedna pętla uliczna używana liniowo. Została wytyczona ulicami Sienkiewicza, Mickiewicza, Reja i Bydgoską . W 1964 roku zlikwidowano torowisko w ulicy Mickiewicza, a w zamian wybudowano dwutorową linię w ciągu ulicy Broniewskiego. Z pętli ulicznej na Bydgoskim Przedmieściu korzystają również tramwaje linii numer 5. W kierunku pętli Motoarena wozy tej linii pokonują pętle ulicami: Sienkiewicza i Broniewskiego, natomiast jadąc w stronę pętli Olimpijska pokonują ją ulicami: Reja i Bydgoską.

Pętla uliczna nieużywana liniowo

Pętla Rok otwarcia
aleja Solidarności 2014

Powstała po oddaniu torowiska w Alei Solidarności i została wytyczona ulicami: Uniwersytecka, Wały Generała Sikorskiego, Aleja Solidarności i Odrodzenia. Zawracanie tramwajów możliwe jest tylko z kierunku Elana – Centrum

Pętle tramwajowe zlikwidowane

Pętla tramwajowa -Wschodnia, Toruń
Pętla Rok likwidacji Używana liniowo Powód likwidacji Linie
Dworzec Główny 1984 1934–1939 i 1950–1984 zamknięto torowisko przez most drogowy 4
Ślaskiego 1986 1981–1986 przedłużono torowisko do pętli Olimpijska 1, 4
Dworzec Północ 1991 1955–1991 zlikwidowano torowisko na Chełmińskim Przedmieściu 3

Pętle "końcówki" zlikwidowane

Końcówka Data likwidacji Powód likwidacji
Grudziądzka 1917 przedłużenie torowiska do dworca Toruń Mokre (Wschodni)
Grunwaldzka 1927 przedłużenie torowiska do ulicy Wybickiego
Wybickiego 1955 przedłużenie torowiska do Dworca Toruń Północ
Rzeźnia 1956 przedłużenie torowiska do budynków gazowni
Wrzosy 1972 zlikwidowanie torowiska na Wrzosy
Toruń Mokre 1980 przedłużenie torowiska do ulicy Wschodniej
Gazownia 1974 przedłużenie torowiska do Elany przez ulicę Wschodnia
Toruń Miasto 1936 przedłużenie torowiska na Jakubskie Przedmieście (Rzeźnia, a później Gazownia)

Torowiska tramwajowe[edytuj | edytuj kod]

Torowiska jednotorowe[15]
Torowisko jednotorowe w Toruniu przy ulicy Bydgoskiej
  • ul. Reja
  • ul. Sienkiewicza (od Bydgoskiej do Broniewskiego)
  • ul. Bydgoska (od Reja do Sienkiewicza)
Nowe torowisko tramwajowe w Toruniu , Bielany ul Okrężna
Torowiska dwutorowe
Nowe torowisko tramwajowe w Toruniu na ul Sienkiewicza
  • ul. Okrężna
  • ul. Gagarina
  • ul. Sienkiewicza (od Broniewskiego do Gagarina)
  • ul. Bydgoska
  • ul. Chopina
  • aleja Jana Pawła II
  • Wały Generała Sikorskiego
    Torowisko tramwajowe w ulicy Chopina w Toruniu
  • aleja Solidarności
  • ul. Bema
  • ul. Karaszewskiego
  • ul. Czerwona Droga
  • ul. Odrodzenia
  • ul. Przy Kaszowniku
  • ul. Warneńczyka
  • ul. Kościuszki
  • ul. Skłodowskiej- Curie
  • ul. Szumana
  • ul. Warszawska
  • ul. Traugutta
  • ul. Lubicka
  • ul. Szosa Lubicka
  • ul. Ślaskiego
  • ul. Konstytucji 3 Maja

Torowiska odbudowane[16]

  • aleja Solidarności
Torowiska nieużywane liniowo
  • ul. Uniwersytecka
  • ślepy tor na pętli Olimpijska
  • ślepy tor przy pętli Wschodnia
  • ślepy tor przy zajezdni ulica Sienkiewicza
  • ślepy tor na Placu Rapackiego
Siec tramwajowa w Toruniu-linie zlikwidowane
Torowiska zlikwidowane
  • ul. Mickiewicza
  • ul. Kopernika
  • ul. Ducha
  • ul. Różana
  • ul. Chełmińska
  • ul. Kujawska
  • ul. Szeroka
  • ul. Królowej Jadwigi
  • ul. Wschodnia
  • ul. Szosa Chełmińska
  • Most Drogowy
  • ul. Grudziądzka
Torowiska nieużywane, odcięte od sieci
  • Szosa Chełmińska (od ulicy Dekerta do Grunwaldzkiej)
Inna infrastruktura
  • Ponadto zachowały się pojedyncze słupy trakcyjne przy dworcu Toruń Główny i w okolicach starego dworca Toruń Północ ( Dawna pętla tramwajowa linii "3").

Inwestycje i plany[edytuj | edytuj kod]

Inwestycje realizowane do roku 2014[edytuj | edytuj kod]

Miasto Toruń w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego, czyli funduszy unijnych, otrzymało 10 milionów euro na rozbudowę sieci tramwajowej w latach 2007–2013. W projekcie przewidziano następujące projekty:

  • budowa systemu zarządzania ruchem drogowym
    Nowa linia tramwajowa na Bielanach w Toruniu. Otwarta w czerwcu 2014 roku
  • przebudowa i budowa systemu sygnalizacji świetlnej, uwzględniającego priorytet dla komunikacji tramwajowej
  • budowa i przebudowa przystanków tramwajowych dla potrzeb obsługi taboru niskopodłogowego
  • zaprojektowanie i wdrożenie systemu informacji przystankowej
  • budowa linii tramwajowej do dzielnicy Bielany (UMK)
  • powiązanie linii tramwajowej z dzielnicą Bielany (UMK), z dzielnicami Rubinkowo i Na Skarpie
  • modernizacja pętli Olimpijska dla potrzeb obsługi linii na dzielnice Bielany (UMK)
  • budowa łącznika tramwajowego w alei Solidarności – stworzenie węzła przesiadkowego

Największą inwestycją była budowa nowej linii tramwajowej do kampusu UMK w dzielnicy Bielany. Na zlecenie Urzędu Miasta firma WYG International przeprowadziła analizy dotyczące trasy przebiegu linii, ostatecznie zdecydowano, że nowa linia pobiegnie od ulicy Broniewskiego ulicą Sienkiewicza i po północnej stronie Gagarina, skąd skręci w ulicę Okrężną, którą dotrze do pętli Uniwersytet. Nowe torowisko liczy 1,9 km. W 75 proc. biegnie wydzielonym pasem, tzw. zielonym torem. Od pl. Teatralnego na trasie do pętli zlokalizowanych jest 9 przystanków, w tym sześć nowych – Cinema City, 700-lecia, Matejki, Sienkiewicza, Fałata, Od Nowa, Akademiki, UMK (rektorat), Okrężna. 10. przystanek znajduje się pętli. We wrześniu 2010 roku odbył się konkurs na zaprojektowanie i wybudowanie linii, najtańszą ofertę opiewającą na kwotę 47,7 mln zł złożył warszawski Budimex[17][18][19]. Budowa linii tramwajowej w kierunku UMK rozpoczęła się 11 marca 2013 roku[20]. Tramwaje rozpoczęły kursowanie na nowej linii 24 czerwca 2014 roku.

Plany zmian w komunikacji tramwajowej w latach 2014–2020[edytuj | edytuj kod]

Władze miasta planują w ramach perspektywy unijnej 2014–2020 wybudowanie dwóch linii tramwajowych.[21]

27 listopada 2014 roku urząd miasta Torunia ogłosił przetarg na opracowanie studium wykonalności dla projektu BIT CITY 2. W projekcie uwzględniono: budowę linie na JAR, spięcie pętli Elana z pętlą Olimpijska, modernizacje torowisk i budowę zajezdni tramwajowej bądź tramwajowo-autobusowej.

  • 1: Trasa z Centrum do nowo powstającej dzielnicy Jar (pierwszy etap z centrum do pętli przy ulicy Polnej i Legionów). Prawdopodobny wariant zakłada poprowadzenie jej od Placu Niepodległości ulicami: aleja 700-lecia Torunia, Szosa Chełmińska, Długa, Legionów, Polna.
  • 2: Trasa łącząca torowiska linii nr 1 i nr 2 we wschodniej części miasta (pomiędzy pętlami tramwajowymi „Olimpijska” i „Elana”). Prawdopodobny wariant ułożenia torowiska to Plac Sybiraków – pętla Elana.
Siec tramwajowa w Toruniu – linie planowane

Ponadto władze miasta planują:

  • Budowę łącznika tramwajowego w Alei Jana Pawła II na odcinku od Pl. Artylerii do Pl. Niepodległości.
  • Przedłużenie linii tramwajowej od pętli Motoarena do Portu Drzewnego. Przy kompleksowej modernizacji pętli ( aktualnie trwa ) zostaną zainstalowane zwrotnice w kierunku portu[22].
    Podczas remontu pętli, zastały zainstalowane zwrotnice w kierunku Portu Drzewnego w Toruniu
  • Budowa nowej zajezdni tramwajowej u zbiegu ulic Skłodowskiej-Curie i Olsztyńskiej. Realizacja inwestycji będzie możliwa po uzyskaniu unijnej dotacji.
  • Zakup nowego taboru tramwajowego.
  • Zakup pojazdów technicznych.

W latach 2014 - 2020 Władze Miasta Torunia planują modernizację istniejących torowisk tramwajowych.

  • Torowisko przy ulicy Bydgoskiej - Od ulicy Raja do ulicy Chopina.
  • Torowisko w ulicy Wały Generała Sikorskiego i Jana Pawła II. - Od Placu Teatralnego do ulicy Chopina.
  • Torowiska przy ulicach Broniewskiego i Szosy Bydgoskiej - Od ulicy Sienkiewicza do pętli Motoarena.
  • Torowiska przy ulicach Przy Kaszowniku, Kościuszki i Warneńczyka - Od Al. Solidarności do ulicy Wschodniej.
  • Torowisko przy ulicy Konstytucji 3-go Maja - Od ulicy Ślaskiego do pętli Olimpijska.

Plany miasta Torunia na lata 2014 – 2020 w liczbach[23]:

Ilość planowanych torowisk Ilość remontowanych torowisk Zakup nowego taboru
6,8 km 18,5 km 25 niskopodłogowych składów

Inwestycje po 2020 roku

  • Przywrócenie torowiska tramwajowego przez Most Drogowy im. Józefa Piłsudskiego do Dworca Toruń Główny[24].
Plany likwidacji
  • Likwidacja pętli przy ulicy Wschodniej. Pętla zostanie zlikwidowana, gdy rozpocznie się II etap budowy "trasy wschodniej" od Placu Daszyńskiego do "trasy średnicowej północnej".

Przystanki tramwajowe[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu po wybudowaniu nowej linii tramwajowej na Bielany liczba przystanków wzrosła do 51. Prawie wszystko platformy zostały zmodernizowane i przystosowane do obsługi taboru niskopodłogowego. Platformy zostały wyposażone w wiaty przystankowe, w System Informacji Pasażerskiej i w monitoring[25] , a także w małą architekturę[26]. W mieście występuje tylko jeden przystanek, z którego pasażerowie wsiadają bezpośrednio z jezdni (Plac św. Katarzyny). W 2015 roku powstanie w tym miejscu przystanek wiedeński.

Przystanek tramwajowy w Toruniu
Mała architektura na przystanku
Ilość przystanków Platformy status
34 63 zmodernizowane
9 19 nowe
2 3 antyzatoka (ul. Sienkiewicza)
1 2 nieużywany (ul.Uniwersytecka)
1 2 przeznaczony do likwidacji (pętla Wschodnia)
1 2 wiedeński (w budowie)
3 7 pozostałe

Węzły przesiadkowe z komunikacją tramwajową[edytuj | edytuj kod]

  • aleja Solidarności
    Węzeł przesiadkowy w Alei Solidarności w Toruniu

Główny węzeł przesiadkowy w mieście, integrujący komunikację tramwajową i autobusową, został otwarty w czerwcu 2014 roku. Wyposażony jest w dwie platformy autobusowo-tramwajowe, wiaty przystankowe, ławki, małą architekturę, a także elektroniczne tablice wyświetlające czas przyjazdu wozów MZK. Przez węzeł kursują linie tramwajowe 1 i 3 oraz linie autobusowe 01,02,03,04, 10,12,14, 20, 22, 27, 32 i 38[27].

  • Plac 18. Stycznia

Węzeł przesiadkowy na Placu 18. Stycznia, który będzie integrował sieć tramwajową z koleją w ramach projektu BiT-City, zostanie otwarty w 2015 roku. W ramach tej inwestycji Na Placu 18. Stycznia zostaną wybudowane dwie platformy tramwajowe, a Plac Pokoju Toruńskiego zostanie połączony traktem pieszym (ul. Skrzyńskiego ) z Placem przy Dworcu Toruń Miasto . Cały teren odzyska swój historyczny wygląd[28].

  • Plac Rapackiego

Węzeł przesiadkowy w planach. Budowa platform autobusowo-tramwajowych jest uzależniona od remontu Placu Rapackiego i starego mostu drogowego. Jest kilka propozycji, planów i koncepcji dotyczących wyglądu, charakteru i funkcji Placu Rapackiego po modernizacji, ale oficjalnie żadna z nich do dziś nie została wybrana przez władze miasta[29].

Linie tramwajowe dzienne[edytuj | edytuj kod]

Linie aktualnie kursujące po mieście[edytuj | edytuj kod]

Numer linii
Historia
1 Jest pierwszą w historii linią tramwajową w mieście, powstała w 1891 roku. To jedyna linia, która pokonywała ul Szeroką w samym środku zabytkowego centrum miasta i była ostatnią kursującą pod Łukiem Cezara. W latach 70. kursowała z Bydgoskiego Przedmieścia na Jakubskie, później przez ulicę wschodnią do Elany (pętla Wierzbowa, teraz Elana) W latach 80., po wybudowaniu pierwszego odcinka torów Na Skarpę, dojeżdżała do pętli Ślaskiego, a później aż do pętli Olimpijska (1986 rok). Jej obecna trasa obowiązuje od 25 czerwca 2014 roku. Po otwarciu nowego torowiska tramwajowego na Bielany łączy pętlę Olimpijska z nowo wybudowaną pętlą Uniwersytet.
2 Powstała w 1904 roku i pierwotnie połączyła centrum miasta Torunia z gminą (wieś) Mokre. Jest jedną z trzech, które pokonywały trasę w Zespole Staromiejskim. Od 1987 roku jeździ nieprzerwanie na trasie Elana – Merinotex, teraz Motoarena.
3 Powstała w 1906 roku i była trzecią linią tramwajową w mieście. Kursowała pierwotnie z centrum miasta na Chełmińskie Przedmieście, później Bydgoskie Przedmieście – Chełmińskie Przedmieście. Jest jedną z trzech linii, które pokonywały trasę w Zespole Staromiejskim. W 1956 roku, po wybudowaniu drugiego toru przy ulicy Kujawskiej, łączyła przez okres ok. 5 lat dwa toruńskie Dworce: Toruń Główny z Toruń Północ. Przed likwidacją, która nastąpiła w 1991 roku, kursowała od pętli Toruń Północ do pętli ulicznej Reja. Była jedyną północną linią tramwajową. Do 1972 roku kursowała aż do dzielnicy Wrzosy. Od 1991 roku do 2007 roku linii tej nie było w rozkładzie jazdy. Wróciła po 16 latach, ale jako linia "szczytowa", a tramwaje tej linii kursowały na trasie : Elana- Reja, później Motoarena. Dziś kursują od pętli Wschodnia do pętli ulicznej Reja przez aleję Solidarności.
4 Powstała w 1934 roku i pierwotnie łączyła Plac Bankowy z Dworcem Toruń Główny. Przechodziła kilka modyfikacji. Jest jedną z czterech linii, które pokonywały Most  im. Piłsudskiego na Wiśle i ostatnią, która wykonywała kursy do Dworca Toruń Główny. Po 1984 roku został skierowana przez ulicę Uniwersytecką do pętli Ślaskiego, później Olimpijskiej. W takiej formie czwórka kursowała do 2007 roku. W 2011 roku, po likwidacji torowiska przy ulicy Wschodniej, linia po 27. latach przestała kursować na Skarpę. 25 czerwca 2014 roku została zawieszona. Wróciła na trasę po czteromiesięcznej przerwie. Kursuje na trasie Uniwersytet – Elana.
5 Powstała w 1973 roku po oddaniu nowego torowiska do Merinotexu i połączyła nowo wybudowaną pętlę z Jakubskim Przedmieściem. W latach 90. linia kursowała od pętli Olimpijska do pętli Elana. Od 2004 roku do 2011 roku była zawieszona. Dziś jest czynną linią tramwajową, obsługuje trasę od pętli Olimpijska do pętli Motoarena przez Bydgoskie Przedmieście.

Linia sezonowa[edytuj | edytuj kod]

Numer linii
Historia
Turystyczna Tramwajowa linia turystyczna w Toruniu powstała w 1993 roku i obsługiwana jest przez jedyny w taborze MZK wagon turystyczny ("zabytkowy") przerobiony z tramwaju typu N. Linii nie ma przyporządkowanej numeracji (choć najczęściej była oznaczona numerem 1) ani stałem trasy. Kursuje ona w okresie wakacyjnym (weekendy).

Linie zlikwidowane lub zawieszone[edytuj | edytuj kod]

Numer linii
Historia
6 Linia powstała w 1976 roku, w dwa lata po wybudowaniu torowiska do Elany i Łączyła tereny przemysłowe z Dworcem Toruń Główny. Pokonywała Most im. Piłsudskiego na Wiśle. Kursowała zaledwie 4 lata i zalicza się do najkrócej działających linii w dziejach komunikacji tramwajowej.
8 Kursowała 11 października 2014 roku podczas Wielkiego Finału Speedway Grand Prix. Tramwaje tej linii jeździły na trasie: Motoarena – Plac Teatralny.
1 R Była to modyfikacja linii numer 1, polegająca na skróceniu części kursów do pętli ulicznej Reja. Kursowała kilka lat. Swoje ostanie kursy wykonywała w 2011 roku.
2 W Była to modyfikacja linii numer 2, polegająca na skróceniu części kursów do pętli Wschodnia. Kursowała kilka lat. Na początku 2007 roku została zlikwidowana.

Spis przystanków[edytuj | edytuj kod]

1 2 3 4 5
  • Uniwersytet
  • Okrężna
  • Aula UMK
  • Akademiki
  • Od Nowa
  • Fałata
  • Sienkiewicza
  • Kraszewskiego
  • Osiedle Młodych
  • Odrodzenia
  • Plac Teatralny
  • Wały gen. Sikorskiego
  • Plac św. Katarzyny
  • Gołębia
  • Targowa
  • Plac Daszyńskiego
  • Merkury
  • Przy Skarpie
  • Jamontta
  • Ślaskiego
  • Wyszyńskiego
  • Ligi Polskiej
  • Kosynierów Kościuszkowskich
  • Olimpijska
  • Motoarena
  • Szosa Bydgoska
  • Plac Skalskiego
  • Osiedle Zieleniec
  • Reja
  • Sienkiewicza
  • Kraszewskiego
  • Osiedle Młodych
  • Odrodzenia
  • Uniwersytecka
  • Przy Kaszowniku
  • Jubilat
  • Świętopełka
  • Szpital Miejski
  • Dworzec Wschodni
  • Wschodnia
  • Tofama
  • Przychodnia
  • Elana A
  • Elana B
  • Reja
  • Przybyszewskiego
  • Park Miejski
  • Konopnickiej
  • Ogród Botaniczny
  • Plac Rapackiego
  • Wały gen. Sikorskiego
  • Plac Teatralny
  • Uniwersytecka (PKS)
  • Przy Kaszowniku
  • Jubilat
  • Świętopełka
  • Szpital Miejski
  • Dworzec Wschodni
  • Wschodnia (pętla)
  • Uniwersytet
  • Okrężna
  • Aula UMK
  • Akademiki
  • Od Nowa
  • Fałata
  • Sienkiewicza
  • Osiedle Młodych
  • Odrodzenia
  • Uniwersytecka
  • Przy Kaszowniku
  • Jubilat
  • Świętopełka
  • Szpital Miejski
  • Dworzec Wschodni
  • Wschodnia
  • Tofama
  • Przechodnia
  • Elana A
  • Elana B
  • Motoarena
  • Szosa Bydgoska
  • Plac Skalskiego
  • Osiedle Zieleniec
  • Reja
  • Przybyszewskiego
  • Park Miejski
  • Konopnickiej
  • Ogród Botaniczny
  • Plac Rapackiego
  • Wały gen. Sikorskiego
  • Plac św. Katarzyny
  • Gołębia
  • Targowa
  • Plac Daszyńskiego
  • Merkury
  • Przy Skarpie
  • Jamontta
  • Ślaskiego
  • Wyszyńskiego
  • Ligi Polskiej
  • Kosynierów Kościuszkowskich
  • Olimpijska

Układ linii tramwajowych dziennych w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Schemat linii tramwajowych w Toruniu ważny od 27 października 2014 roku
Linia Trasa Szczyt komunikacyjny Poniedziałek - piątek (Dni nauki szkolnej) Ferie Sobota i Niedziela Święta
1 Uniwersytet-Olimpijska 12 min. 12 min. 15 min. 30 min.
2 Elana-Motoarena 10 min. 10 min. 15 min. 15 min. 15 min.
3 Reja-Wschodnia 10 min. 10 min. 15 min. 15 min. 15 min.
4 Uniwersytet-Elana 20 - 30 min. 20 - 30 min. 30 - 35 min. nie kursuje nie kursuje
5 Motoarena-Olimpijska 30 min. 30 min. 30 min. 30 min. 30 min.
Częstotliwość kursowania tramwajów

Linie tramwajowe nocne[edytuj | edytuj kod]

Linie aktualnie kursujące po mieście[edytuj | edytuj kod]

Numer linii
Historia
1 N Kursuje od pętli Olimpijska do pętli Uniwersytet przez węzeł przesiadkowy w alei Solidarności. Kursy wykonywane są w nocy z piątku na sobotę oraz z soboty na niedzielę. Przed otwarciem linii na Bielany jeździła między pętlą uliczną Reja a pętlą Olimpijska.
3 N Planowana od 1 stycznia 2015 roku.

linie zlikwidowane lub zawieszone[edytuj | edytuj kod]

Numer linii
Historia
2 N Kursowała na przełomie lat 50. i 60. na trasie Bydgoskie Przedmieście – Dworzec Toruń Mokre, teraz Wschodni.
33 N Kursowała od 1979 roku pierwotnie na trasie pętla uliczna Reja – Wschodnia, później – do pętla Ślaskiego. Zlikwidowana po kilka latach.
4 N Kursowała w końcówce lat 60. i w 1978 roku na trasie: Dworzec Toruń Główny – Dworzec Toruń Północ. Jest jedną z czterech linii, które pokonywały Most  im. Piłsudskiego na Wiśle.

Spis przystanków[edytuj | edytuj kod]

Linia Trasa
1N
Uniwersytet – Okrężna – Aula UMK – Akademiki – Od Nowa – Fałata – Sienkiewicza – Kraszewskiego – Osiedle Młodych – Odrodzenia – Plac Teatralny – Plac św. Katarzyny – Dworzec Miasto – Gołębia – Targowa – Plac Daszyńskiego – Rydygiera – Przy Skarpie – Jamontta – Ślaskiego – Wyszyńskiego – Ligi Polskiej – Kosynierów Kościuszkowskich – Olimpijska
Linia Trasa ( Linia planowana od 1 stycznia 2015 roku)
3N
Motoarena– Szosa Bydgoska - Plac Skalskiego - Osiedle Zieleniec - Reja - Przybyszewskiego - Park Miejski - Konopnickiej - Ogród Botaniczny - Plac Rapackiego - Wały Generała Sikorskiego - Plac Teatralny - Uniwersytecka (PKS) - Przy Kaszowniku - Jubilat - Świętopełka - Szpital Miejski - Dworzec Wschodni - Wschodnia - Tofama - Przychodnia - Elana A - Elana

Układ linii tramwajowych nocnych w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Siec tramwajowa nocna w Toruniu- linia numer 3N planowana od 1 stycznia 2015 roku
Linia Trasa Noce w tygodniu Noce w weekendy Noce w święta
1N Uniwersytet-Olimpijska brak 4 kursy w nocy 4 kursy w nocy
3N Elana- Motoarena planowana od 1 stycznia 2015 roku

Tabor[edytuj | edytuj kod]

Wagony liniowe[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj wagonów Zdjecie Handicap reverse blue background.svg Początek eksploatacji Ilość wagonów Uwagi
805 Na Tramwaj 805Na w Toruniu 1980 37 Kursują po mieście najczęściej w zestawach dwuwagonowych. Składy obsługują wszystkie linie w mieście
805 Na ND Toruński konstal 805Na ND 2007 18[30] Kursują po mieście w zestawach dwuwagonowych jak i pojedynczo tzw. "solówka". Składy obsługują wszystkie linie w mieście
PESA 122 NbT (pięcioczłonowy) Toruński tramwaj -Swing Handicap reverse blue background.svg 2014 4[31] Do czasu zakończenia remontu torowiska na ulicy Wały Generała Sikorskiego i ulicy Warszawskiej (czerwiec 2015), składy kursują tylko na liniach numer 2, 3 i 4
PESA 121 NbT (trzyczłonowy) Nowy tabor tramwajowy w Toruniu- SWING Handicap reverse blue background.svg 2015 0 Tramwaje będą dostarczane do Torunia od stycznia do czerwca 2015 roku.
Wszystkie wagony 58
Udział wagonów niskopodłogowych w ruchu liniowym 6,89%

Podział taboru niskopodłogowego do ruchu liniowego (po dostarczeniu wszystkich tramwajów PESA 121/122 Nb T) [32]

Numer linii Liczba wozów ogółem Niskopodłogowe Rodzaj
1 12 4 5-członowe
2 7 2 3-członowe
3 6 2 3-członowe
4 3 1 3-członowe
5 3 1 5-członowe
Toruński Swing PESA 122 NbT

Wagony zamówione[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 2013 roku MZK Toruń ogłosił przetarg na zakup 12 nowych w pełni niskopodłogowych tramwajów przegubowych. Oferty złożyły firmy PESA i Solaris[33]. Wynik przetargu został ogłoszony 1 października 2013 roku. Najkorzystniejszą ofertę złożyła firma PESA, a oferta firmy Solaris została odrzucona[34]. Umowę podpisano 18 grudnia 2013 roku w zajezdni MZK. Kontrakt warty jest ponad 92,5 mln zł[35]. 30 września 2014 roku do Torunia dotarł pierwszy (z docelowo 12) niskopodłogowy tramwaj typu Swing[36].

Ilość wagonów zamówionych Rodzaj Handicap reverse blue background.svg Dostarczono
6[37] pięcioczłonowy swing Handicap reverse blue background.svg 4
6 trzyczłonowy swing Handicap reverse blue background.svg 0

7 listopada 2014 roku Miejski Zakład Komunikacji w Toruniu ogłosił przetarg na dostawę nowych, niskopodłogowych, przegubowych wozów tramwajowych. Zamówienie obejmuje dostawę 4 (możliwość zakupu 2 wozów dodatkowo) składów dwukierunkowych. Wynik przetargu ma zostać ogłoszony 30 grudnia 2014 roku[38]

Ilość wagonów zamówionych Rodzaj Handicap reverse blue background.svg Dostarczono
4 + (2) pięcioczłonowy dwukierunkowy Handicap reverse blue background.svg 0

Wagony zmodernizowane[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj wagonu Lata modernizacji opis Inne Ilość wozów
805Na lata 90.i pocz. XXI wieku Zmiany dotyczyły części elektrycznej i wnętrza – m.in. pulpitu, wymiany elektryki i zdjęcie ramki na światła, dodano również charakterystyczny dla Torunia trzeci rząd siedzeń. Ciągle stanowią podstawę toruńskiego taboru. brak 37
Konstal 805Na ND lata 2007-2014 Wagony były remontowane w Toruniu przez pracowników Miejskiego Zakładu Komunikacji. Modernizacji uległy: elektryczność, pantograf, kabina motorniczego, fotele, kształt i kolor (nowy design)[26]. Wyremontowano 14 wozów z kabiną motorniczego i 4 bez niej (wagony doczepne)[39]. jak w Łodzi, GOPie i Gdańsku 18

Modernizacja i przebudowa wagonów[40]

Rok produkcji (dostawa) Numer wagonu 805 Na Data remontu Rok produkcji (dostawa) Numer wagonu 805 Na ND Data przebudowy
1979 212 31 sierpnia 1997 1980 213-214 22 września 2007
1980 218 31 sierpnia 1997 1982 228 22 września 2008
1980 222 12 sierpnia 2003 1982 229 22 września 2008
1980 224 7 stycznia 1998 1982 230-231 15 września 2009
1980 226 25 marca 2002 1983 232-233 25 czerwca 2010
1981 227 25 maja 2000 1983 238
1982 228-228 4 czerwca 1998 1983 239
1983 235 19 maja 2000 1983 238
1983 242-243 9 wrzesień 1999 1983 239
1984 252-253 5 listopada 1998 1983 240
1986 256-257 8 kwietnia 1999 1983 241
1987 226-263 6 grudnia 2002 1984 244
1990 268-269 31 maja 2001 1984 245
1990 270 8 marca 1999 1987 258-249
1990 271 15 października 2000 1987 264-265

Wagony techniczne[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj wagonu Nazwa wagonu Rok powstania
pług lemieszowy 5N 1956[41]
pług wirnikowy 2N 1955[41]

Tabor techniczny[42]

  • Star 266 (żuraw wypadkowy)
  • Star 266 (sieciowy)
  • Star 266 (dźwig)
  • Jelcz 317 (wywrotka)
  • Ursus C 360
  • Ursus C 360
  • Autosan H6 (pogotowie torowe)
    Zabytkowy tramwaj eksponowany na Rynku Staromiejskim w Toruniu

Wagon historyczny[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj wagonu Nazwa wagonu Rok powstania
Turystyczny Konstal 5N – Mocno zmodyfikowany 1993[41]

Mimo bogatej historii zakładu, brak jest właściwego taboru historycznego. Jego namiastką jest wagon turystyczny powstały w warsztacie MZK Toruń. Jest on częściowo odkryty przy wejściach. Można rezerwować przejazd po istniejących liniach. Czasem jest także włączany do ruchu w sezonie letnim (obowiązuje osobna opłata). Wagon historyczny był eksponowany na Placu Teatralnym w sezonie letnim w 2006 roku, mieszcząc tam kawiarnię. Od września 2007 roku wagon historyczny z okazji starań Torunia o miano Europejskiej Stolicy Kultury stał na Rynku Staromiejskim, jednak w 2011 roku wrócił na stałe do zajezdni. W czerwcu 2014 roku brał udział w otwarciu nowej linii na Bielany.

Stare malowanie toruńskich tramwajów, krem i czerwień

Wagony – kasacja lub sprzedaż[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj wagonu Ilość wagonów Rok kasacji
tabor z okresu niemieckiego  ?  ?
Konstal 2N1, 2N2, 2ND  ? lata 90.
803 N 10 ostatni 1999
805 Na 12 po dostarczeniu wszystkich zamówionych składów niskopodłogowych

Wygląd tramwajów[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu w okresie międzywojennym tramwaje były koloru żółtego, dopiero po wojnie zmieniono barwę wagonów na krem i czerwień (kremowe były elementy na wysokości okien) Na początku latach 70. XX wieku na tory wyjechały pierwsze tramwaje przegubowe typu 803N i też były kremowo – czerwone (krem występował na wysokości okien i na dolnych elementach wozu). Pierwszy wagon 805Na, który stanowi obecnie najliczniejszą grupę w taborze pojawił się na ulicach miasta w 1980 roku i również był w dwóch barwach: krem i czerwień. Od 2007 roku po Toruniu kursują zmodernizowane składy typu 805 Na ND w kolorystyce żółto- niebieskiej (kolor żółty ma symbolizować kolorystyczny powrót do korzeni, a niebieski nawiązuje do barw Torunia). Od października 2014 roku MZK posiada dwa niskopodłogowe skład typu swing. Nawiązanie kolorystyczne jest inne niż w tramwajach 805 Na ND. Kolor niebieski symbolizuje niebo, a żółty promienie słoneczne. Kolorystyka dla nowego taboru została wybrana w drodze konkursu przez mieszkańców Torunia, a zaprojektowali ją studenci Wydziału Sztuk Pięknych UMK w Toruniu)[43].

Zajezdnia i tory odstawcze[edytuj | edytuj kod]

Obecna zajezdnia tramwajowa przy ul. Sienkiewicza 24/26 (Bydgoskie Przedmieście) powstała w 1915 roku po przebudowie i rozbudowie istniejącej od 1890 roku konnej zajezdni tramwajowej. Rozbudowa polegała na dobudowaniu wzdłuż południowej ściany zajezdni pomieszczeń dla warsztatów: ślusarni, szlifierni, stolarni i szatni. Następnie wybudowano w zajezdni lakiernię, którą w czasie okupacji powiększono. Obok tokarni mieścił się warsztat elektryczny przeznaczony do naprawy i przewijania tworników, ponadto zamontowano w hali zajezdni piec do suszenia piasku.W 1955 roku nastąpiła zmiana w organizacji zaplecza, polegająca na przygotowaniu do remontów wielu części zamiennych, wprowadzono samodzielne wydziały remontów i przebudowano zajezdnię na przelotową , przebijając ścianę wschodnią na szerokość dwóch kanałów. Również w tym samym roku (1955 ) przy wschodniej ścianie hali zajezdni wybudowano kotłownię ogrzewania centralnego pomieszczeń warsztatowych i zainstalowano w hali dźwig elektryczny o nośności 20 ton do podnoszenia wagonów tramwajowych. Do 1976 roku (wybudowanie zajezdni autobusowej przy ulicy Legionów) zajezdnię przy ulicy Sienkiewicza toruńskie tramwaje dzieliły wraz z autobusami miejskimi. Dziś, zajezdnia tramwajowa, wpisana do rejestru zabytków, nie spełnia oczekiwań taborowych i logistycznych. Dlatego od wielu już lat planowana jest budowa zajezdni centralnej na toruńskich Bielawach. W lipcu i sierpniu 2014 zajezdnia została przygotowana do obsługi taboru niskopodłogowego, a pierwszy tego typu skład (PESA 122 NbT) pojawił się pod koniec września 2014 roku[44].

Zajezdnia tramwajowa w Toruniu przy ulicy Sienkiewicza

Tory odstawcze

  • Trzy ogrodzone tory odstawcze przy pętli Olimpijska[45]

Tory postojowe powstały w ramach budowy nowej linii na Bielany, otwarto je wiosną 2014 roku. Mieszczą ok. 12 wozów

  • Dwa ogrodzone tory odstawcze przy pętli Motoarena (w budowie).

Tory powstaną podczas remontu i modernizacji pętli Motoarena. Zostaną ogrodzone, oświetlone i objęte całodobowym monitoringiem. Pomieszczą ok. 12 wozów.

Remonty torowisk[edytuj | edytuj kod]

Podczas remontów torowisk tramwajowych w Toruniu, wprowadza się następujące praktyki:

  • czasowe zmiany tras tramwajowych
żółta tabliczka boczna z przebiegiem zmienionej trasy
  • zawieszenie linii
  • zastępcza komunikacja autobusowa, linie 50, 51, 52, 53[46]
  • żółta tabliczka: zmiana trasy
  • żółta tabliczka boczna z przebiegiem trasy

Zasilanie trakcji tramwajowej[edytuj | edytuj kod]

Trakcja tramwajowa zasilana jest standardowym napięciem dla polskich sieci tramwajowych, dostarczana przez 3 podstacje:

Nazwa stacji
Lokalizacja (ulica)
zachodnia Broniewskiego
wschodnia Wschodnia
centralna Prze Kaszowniku
rezerwowy punkt sterowania Sienkiewicza

W 2014 roku rozpoczęto modernizację stacji zasilania dla całej sieci tramwajowej w Toruniu. Modernizacja zakłada rozbudowę i wyposażenie trzech podstacji, tj. „Zachodnia”, „Wschodnia” i „Centralna” . Stacje zostaną wyposażone w sterowniki umożliwiające kontrolę i nadzór nad pracą w stacjach trakcyjnych. Prace remontowe potrwają do połowy 2015 roku i będą kosztować ponad 8,5 mln zł[47].

System Informacji Pasażerskiej[edytuj | edytuj kod]

SIP w Toruniu

W lutym 2014 roku rozpoczął się montaż pierwszych słupów SIP na przystankach tramwajowych. System Informacji Pasażerskiej, który za pomocą tablic świetlnych pokazuje pasażerom rzeczywisty czas przyjazdu tramwajów na przystanki, został uruchomiony w czerwcu 2014 roku. W systemie przewidziano zainstalowanie 27 jednostronnych tablic i 18 dwustronnych na 44 przystankach tramwajowych na terenie całego miasta[48]. Pojazdy szynowe zostaną wyposażone w anteny satelitarne GPS, ustalające aktualne położenie wozu oraz adaptery GPRS przekazujące te informacje do centrum dyspozytorskiego, które mieści się przy ul Sienkiewicza (zajezdnia tramwajowa). Przewidziano, że systemem objętych zostanie 28 wagonów[48].

Wagony objęte systemem SIP Ilość wagonów
PESA 121/122 NbT 12
805 Na ND 14
805 Na 2

Oznaczenia toruńskich tramwajów[edytuj | edytuj kod]

Oznaczenie toruńskich tramwajów.jpg
Logo MZK na tramwaju w Toruniu.jpg
Logo MZK w Toruniu.jpg
Oznaczenia toruńskich tramwajów.jpg
Najnowsze oznaczenie, 2014 rok. Występuje na nowych wagonach swing Logo MZK w Toruniu. Występuje na wagonach 805 Na i 805 Na ND Logo MZK w Toruniu. Występuje na nowych wagonach swing Herb Miasta Torunia. Występuje na wagonach 805 Na, 805 Na ND i swing

Przypisy

  1. http://www.torun.pl/pl/miasto/transport-publiczny/komunikacja-miejska/rozklad-jazdy-komunikacji-miejskiej
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Walczak-Więcławska A., 1986: 95 lat w służbie toruńczyków. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Toruń
  3. Walczak-Więcławska A., 1986: 95 lat w służbie toruńczyków. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Toruń, Dane ze strony MZK Toruń
  4. Historia.
  5. 60 lat torunskich tramwajow elektrycznych. 1959.
  6. 60lat torunskich tramwajów elektrychnych. 1959.
  7. "60 lat toruńskich tramwajów elektrycznych" Warszawa 1959 strona 55
  8. "60 lat toruńskich tramwajów elektrycznych" strona 56
  9. http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/34400,torun-tramwaj-na-torunskiej-starowce-.html
  10. nowosci.com.pl/114083,Na-tramwaj-beda-tu-dlugo-czekac.html
  11. http://www.kurierkolejowy.eu/aktualnosci/19690/Pierwszy-w-historii-tramwaj-dojechal-na-UMK-w-Toruniu.html
  12. Swing o wyglądzie Jazza dla Torunia (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-12-18. [dostęp 2013-12-20].
  13. http://www.torun.pl/pl/motoarena-z-nowa-petla
  14. http://mzk-torun.pl/newsy-na-glownej/petla-uniwersytet
  15. ''Torowiska jednotorowe''' – W Toruniu co prawda występują torowiska jednotorowe , ale ponieważ są to odcinku jednokierunkowe , nie spowalniają ruchu tramwajowego
  16. Torowisko w Al. Solidarności ( kiedyś Nowickiego ) zostało zlikwidowane w 1991 roku po likwidacji linii na Chełmińskie Przedmieście , a odbudowane w 2014 podczas budowy nowej linii na Bielany.
  17. Rozwój komunikacji tramwajowej w latach 2007-2013
  18. Tramwajem prosto na Bielany
  19. Dziennik Toruński NOWOŚCI
  20. "Toruń: Rusza budowa linii tramwajowej na Bielany" [dostęp 11.03.2013]
  21. http://www.transport-publiczny.pl/wiadomosci/torun-dwie-nowe-linie-tramwajowe-do-2020-r-2842.html
  22. http://www.mmtorun.pl/artykul/tramwajem-do-portu-drzewnego-mozliwe
  23. Unia Europejska przesadza nas do tramwajów (pol.). [dostęp 2014-11-08].
  24. http://www.transport-publiczny.pl/mobile/ambitne-plany-rozwoju-komunikacji-zbiorowej-w-toruniu-796.html
  25. http://bitcity.kujawsko-pomorskie.pl/aktualnosci/35-ralizacja-projektu/106-monitoring
  26. 26,0 26,1 http://www.projekt-tramwajowy.torun.pl
  27. http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20140624/TORUN01/140629562
  28. http://torun.gazeta.pl/torun/1,48723,15032263,Zbuduja_wezel_przy_dworcu_Torun_Miasto_za_54_7_mln.html
  29. http://nowosci.com.pl/313697,Negocjacje-prezydenta-i-marszalka-o-przebudowie-pl-Rapackiego.html
  30. http://infotram.pl/text.php?id=62914
  31. Kolejny swing w Toruniu, to już czarty.. [dostęp 2014.11.19].
  32. http://www.torun.pl/pl/nowa-linia-tramwajowa
  33. "Kto podbije Toruń – Pesa czy Solaris?" [dostęp 23.08.2013]
  34. "Tramwaje Pesy trafią do Torunia" [dostęp 2.10.2013]
  35. Toruń z umową na tramwaje z PESY! [dostęp 18.12.2013]
  36. http://torun.gazeta.pl/torun/1,79568,16207601,Al__Solidarnosci_otwarta__W_srode_pojada_tramwaje.html?order=najfajniejsze_odwrotnie
  37. http://www.torun.pl/pl/torun-nowe-autobusy-i-tramwaje
  38. MZK Toruń przesuwa termin składania ofert na tramwaje dwukierunkowe (pol.). infotram.pl, 2014-12-19. [dostęp 2014-12-19].
  39. http://mzk-torun.pl/newsy-na-glownej/tramwaje-zmodernizowane-galeria-zdjec
  40. toruńskie tramwaje. Torun: 2009, s. 204.
  41. 41,0 41,1 41,2 http://seba.rail.pl/tkmkm/tabor_tech.php
  42. [tkmkm.xn.pl tabor techniczny]. [dostęp 2014.10.30].
  43. http://bitcity.torun.pl/aktualnosci/54-wybierz-wygląd-nowych-tramwajów.html
  44. 60 lat toruńskich tramwajów elektrycznych. warszawa 1959: wydawnictwo sport i turystyka, 1959, s. od 34 do 41.
  45. http://www.torun.pl/pl/tramwaj-z-nawadnianiem
  46. http://tkmkm.xn.pl
  47. http://www.bitcity.torun.pl/aktualnosci/49-poznaliśmy-wykonawcę-kontraktu-na-zadanie-4.html
  48. 48,0 48,1 http://www.projekt-tramwajowy.torun.pl/index.php?nr=8&kat_glowna=1

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]