Tramwaje w Warszawie

Tramwaje w Warszawie
PESA 120N na linii 9
Lokalizacja	Polska, Warszawa
Rodzaj transportu	tramwaj
Data uruchomienia	11 grudnia 1866
Właściciel	Tramwaje Warszawskie
Operator	Tramwaje Warszawskie
Całkowita długość linii	276 km
Liczba linii	zwykłe: 24 zawieszone: 1
Infrastruktura
Długość torowisk • odcinki jednotorowe	121 km 1,8 km
Rozstaw szyn	1435 mm
Tabor
Liczba wagonów	837
Strona internetowa
Multimedia w Wikimedia Commons

Tramwaje w Warszawie – system komunikacji tramwajowej działający, jako jeden z elementów komunikacji miejskiej, w Warszawie. Pierwsza linia tramwaju konnego została uruchomiona w 1866, zaś obecnie eksploatacją sieci tramwajowej oraz świadczeniem usług przewozowych zajmują się Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o., wydzielone 1 marca 1994 z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych (MZK)

Wg stanu na dzień 28 września 2011 r. Tramwaje Warszawskie posiadały 837 wagonów tramwajowych. Całkowita długość torów w kwietniu 2010 wynosiła 276,5 km toru pojedynczego, w tym 241,0 km toru pojedynczego eksploatowanych w ruchu osobowym. Planowana jest dalsza rozbudowa sieci.

Historia

Wagon tramwaju konnego w 1867 roku, na ulicy Marszałkowskiej

Dawna elektrownia tramwajowa przy ul. Przyokopowej

Tramwaje konne

Historia warszawskich tramwajów zaczęła się 11 grudnia 1866, wraz z otwarciem 6-kilometrowej linii tramwajów konnych łączącej Dworzec Wiedeński z Dworcem Petersburskim (obecnym Dworcem Wileńskim) oraz nowo zbudowanym Dworcem Terespolskim (Dworcem Wschodnim). Linia została wybudowana przez Główne Towarzystwo Rosyjskich Dróg Żelaznych by obejść restrykcje nałożone przez władze zaborcze które nie zezwalały na wybudowanie mostu kolejowego przez Wisłę. Trasa prowadziła przez ul. Marszałkowską, ul. Królewską (z odgałęzieniem od placu Grzybowskiego), Krakowskim Przedmieściem, plac Zamkowy, most Kierbedzia do ul. Targowej z odgałęzieniami w ul. Kijowskiej i do portu przeładunkowego nad Wisłą. Oprócz przewozu towarów oraz podróżnych między dworcami GTRDŻ obsługiwało również tramwaje miejskie jeżdżące na trasie Dworzec Wiedeński - Kościół św. Anny.

W latach 70. magistrat postanowił stworzyć własną sieć tramwajową i w 1881 wybudowana została przez belgijskiego przedsiębiorcę pierwsza miejska linia tramwajowa, od początku przeznaczona do przewozu pasażerów po mieście, biegnąca ul. Nalewki-ul. Świętojerską-ul. Długą-ul. Wąską-Podwalem-Krakowskim Przedmieściem (na odcinku Królewska - Nowy Zjazd obok tramwaju kolejowego)-Nowym Światem-al. Ujazdowskimi-Bagatelą do Rogatek Mokotowskich. Cała trasa, oddana do użytku 18 października 1881, była jednotorowa, a tramwaje kursowały na niej w godzinach 7.30 - 22.00. 1 listopada 1881 linię wydłużono o odcinek Muranów - Powązki (przez ul. Dziką). Miesiąc później otworzono odcinek w ul. Bielańskiej (miedzy Nalewkami a pl. Teatralnym), a w 1882r. tory na ul. Senatorskiej.

W następnych latach Towarzystwo Belgijskie "Societe Generale de Tramways Varsoviens" rozwijało swoją sieć, m.in w 1882 przejęło tramwaj kolejowy, który utracił pierwotne znaczenie po wybudowaniu w 1875 kolei obwodowej wraz z mostem przy Cytadeli. W 1883 wprowadzono projekt reorganizacji stworzony przez Władysława T. Kisiel-Kiślańskiego, a sam pomysłodawca został prezesem tramwajów konnych do czasu ich przejęcia przez miasto (w 1898). Pod koniec 1883 sieć tramwajowa w Warszawie miała 22 km długości i 80 tramwajów obsługujących 11 linii. W latach 1886-1890 powstała trasa w Al. Jerozolimskich między ul. Marszałkowską a Nowym Światem. W 1899 cała sieć, licząca już 30 km i 234 tramwajów obsługujących 17 linii, została wykupiona przez miasto. Prezesem tramwajów konnych został pochodzący z Łodzi przemysłowiec Maurycy Spokorny. W 1908 miasto powierzyło firmie "Siemens & Halske" zastąpienie trakcji konnej tramwajem elektrycznym, kierownictwo tej operacji powierzono prezesowi Spokornemu (który przez kolejne osiem lat pełnił funkcję prezesa tramwajów elektrycznych) .

Tramwaje elektryczne

Bilet imienny okresowy I klasy z 1917 roku

7 lutego 1908 uruchomiono Elektrownię Tramwajów Miejskich, a 26 marca 1908 o godz. 9:35 wyruszył pierwszy tramwaj elektryczny na trasie pl. Krasińskich – pl. Unii Lubelskiej.

24 lipca 1919 Zarząd Miejski powołał przedsiębiorstwo Tramwaje Miejskie m.st. Warszawy. 31 grudnia 1921 uruchomiono pierwszą linię nocną na trasie pl. Zbawiciela – pl. Teatralny. W marcu 1925 otworzono remizę "Praga" przy ul. Kawęczyńskiej.

W okresie od września do 18 października 1939 linie tramwajowe nie kursowały z powodu zniszczeń wojennych. 1 lipca 1941 utworzono przedsiębiorstwo "Städtische Verkehrsbetriebe Warschau", które zajęło się eksploatacją linii tramwajowych. Od 1 sierpnia 1944 tramwaje faktycznie nie kursowały.

Okres powojenny

Przedwojenne tory tramwajowe na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, wydobyte spod asfaltu w czasie remontu w 2007 i zdemontowane

Konstal 13N były pierwszymi (po prototypach 11N i 12N) szybkobieżnymi tramwajami w stolicy

W 1939 roku tabor tramwajowy wynosił 710 wozów tramwajowych, z których wojnę przetrwało niemal 200. Przed wybuchem powstania warszawskiego było w ruchu 186 wozów tramwajowych dla obsługi około miliona pasażerów. Spowodowane było to zarówno zniszczeniami wojennymi, brakiem części zamiennych jak i polityką okupanta. W trakcie powstania zniszczono lub wywieziono 590 wozów tramwajowych, rozebrano całą sieć trakcyjną, zniszczono 3 podstacje, elektrownię, 5 zajezdni, warsztaty, a tory uszkodzono w ponad 300 miejscach.

20 czerwca 1945 uruchomiono pierwszą po wojnie linie tramwajową nr "1" łączącą Kawęczyńską z Wiatraczną i do sierpnia kursowało już 5 linii. We wrześniu tego samego roku po uruchomieniu podstacji na Szczęśliwicach ruszyła pierwsza po lewobrzeżnej stronie miasta linia tramwajowa na Ochocie pomiędzy Okęciem a Pl. Starynkiewicza, a do końca roku dalszych pięć.

Od 1945 rozpoczęło się przekuwanie torów tramwajowych z 1525 mm na 1435 mm, co związane było z tym, że nowe tramwaje dla Warszawy pochodziły z Berlina (67 sztuk) i Wrocławia (60 sztuk) i różniły się rozstawem od dotychczas użytkowanych. Prace rozpoczęto od peryferiów miasta (Mokotów, Boernerowo, Koło, Żoliborz) i modernizacja trwała 3 lata.

W tym okresie uruchomiono wtedy zajezdnię "Żoliborz" z remizą przy ul. Słowackiego. 18 maja 1948 zlikwidowano zajezdnię "Rakowiec". 10 września 1955 uruchomiono zajezdnię "Mokotów" oraz zlikwidowano zajezdnię "Puławska". 30 czerwca 1963 uruchomiono zajezdnię "Północ" oraz zlikwidowano zajezdnię "Żoliborz".

Tramwaje w Warszawie w okresie upowszechnienia transportu samochodowego podległy stopniowej likwidacji. 11 września 1973 została zlikwidowana linia tramwajowa do Wilanowa biegnąca ulicami: Goworka, Spacerową, Gagarina i Czerniakowską. Był to trzeci szlak miejskiego transportu szynowego biegnący w to miejsce – po wojnie nie odbudowano szerokotorowej trasy tramwajowej prowadzącego do Wilanowa z Placu Trzech Krzyży, który z kolei zastąpił linię kolejki grójeckiej.

Obowiązujące Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego przewiduje budowę tramwaju do Wilanowa, ale nie Wisłostradą, lecz w ciągu ulic Belwederska - Sobieskiego - al. Rzeczypospolitej do nowej pętli w rejonie ul. Pałacowej. Byłaby to trzecia trasa tramwajowa do Wilanowa (i czwarta trasa szynowa), ale pierwsza w tym korytarzu.

W 1987 doszło w Warszawie, na skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Młynarskiej do katastrofy tramwajowej, w której zginęło 7 osób oraz było wielu rannych.

Teraźniejszość

PESA 120N linii 9 w trasie na Okęcie.

Tramwaje na pętli Górczewska

Mapa linii tramwajowych w Warszawie

Do 1989 przetrwało w Warszawie zaledwie 28 linii. W latach 1980-2009 otwarto jedynie trzy odcinki tras tramwajowych, wszystkie związane z obecną dzielnicą Bemowo. 1 sierpnia 1992 roku otwarta została budowana przez 13 lat linia Cmentarz Wolski – Osiedle Górczewska, o długości ok. 4 km trasy dwutorowej. 1 marca 1994 z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych wyłoniono spółkę zajmującą się prowadzeniem komunikacji tramwajowej na terenie miasta Warszawa, Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o.

31 sierpnia 1997 otwarto linię tramwajową z Koła na Nowe Bemowo. Budowa obejmowała ok. 2 km nowej trasy dwutorowej, ok. 900 m drugiego toru na istniejącej trasie do Boernerowa oraz pętlę tramwajową "Nowe Bemowo" (wyposażoną w dwa tory peronowe i jeden tor odstawczy).

21 grudnia 2005 pierwszy raz po torach wzdłuż ul. Powstańców Śląskich i al. Reymonta pojechał tramwaj specjalnej linii "P", zaś od 2 stycznia 2006 regularnie kursują po nich linie zwykłe. Jest to pierwsza trasa tramwajowa w Warszawie z zastosowanym torowiskiem trawiastym (na części odcinka) i bezwzględnym priorytetem w ruchu dla tramwajów a także pierwsza inwestycja tramwajowa współfinansowana z funduszy Unii Europejskiej. Trasa liczy ok. 1,9 km długości a w ramach jej budowy przebudowano pętlę Piaski oraz pętlę Nowe Bemowo (dodatkowy tor peronowy z wyjazdem w stronę północną).

Od 16 czerwca 2007 w związku z rozpoczęciem generalnego remontu torowiska zmieniła się organizacja ruchu tramwajowego w rejonie mostu Poniatowskiego i Alej Jerozolimskich. Utrudnienia z tym związane trwały do 1 października 2007. Remont był elementem projektu modernizacji trasy tramwajowej od pętli Banacha do pętli Gocławek, współfinansowanej ze środków Unii Europejskiej.

W dniu 26 marca 2008 Tramwaje Elektryczne obchodziły stulecie istnienia. W tym samym roku rozpoczęto modernizację trasy tramwajowej od pętli Cm. Wolski do Dworca Wileńskiego. W ramach prac wykonany m.in. został pierwszy odcinek torowiska z dopuszczonym ruchem liniowym autobusów (od placu Bankowego do ul. Jagiellońskiej). W ramach tych prac, w 2008, zamknięty był dla ruchu tramwajowego fragment ul. Wolskiej, natomiast w 2009 w związku z licznymi pracami na trasie W-Z przez dłuższy czas tramwaje nie kursowały na odcinku od placu Bankowego do Dworca Wileńskiego, a także czasowo na pobliskich odcinkach, w tym na trasach prostopadłych (ulice Marszałkowska-Andersa, aleja Jana Pawła II, ulica Okopowa-Towarowa), gdzie również wymiennie prowadzone były remonty.

W fazie projektowania znajduje się odcinek trasy tramwajowej na Tarchominie wzdłuż ulic Projektowanej i Światowida; odcinek na Trasie Mostu Północnego zostanie zbudowany w ramach przetargu prowadzonego przez Zarząd Miejskich Inwestycji Drogowych w Warszawie, jako jeden z elementów trasy mostowej.

W sierpniu 2010 ogłoszono przetarg na zaprojektowanie i budowę łącznika w ciągu ulicy Powstańców Śląskich od ul. Górczewskiej do Radiowej.

Ramowe godziny kursowania

Godziny kursowania	Linie tramwajowe
04:30 - 23:30	1, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 14, 15, 16, 17, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 31, 33, 35
05:30 - 22:30	8, 18, 27

Tabor

Konstal 105Na za Mostem Poniatowskiego

Konstal 116Na/1 na linii 2 mija pętlę Annopol. Był to jeden z pierwszych niskopodłogowych tramwajów w Warszawie

PESA 120Na to obecnie najnowocześniejszy typ wagonu tramwajowego w Warszawie

Tramwaje wysokopodłogowe

Ilustracja	Model	Eksploatacja w Warszawie od	Liczba
	Konstal 13N	1959	101
	Konstal 105Na	1984	327
	Konstal 105Nb	1993	5
	Konstal 105Ne	1993–1994	22
	Konstal 105Nf	1994	44
	Konstal 105Ng	1993	2
	Konstal 105Nm	1996–1997	14
	Konstal 105N-MWAs		2
	Konstal 105N2k	1995–2001	70
	Konstal 105N2k/2000	2001	62
	Konstal 105Nz	1997	2
	FPS 123N	2007	30

Tramwaje niskopodłogowe

Ilustracja	Model	Eksploatacja w Warszawie od	Liczba
	Konstal 112N	1995	1
	Konstal 116N	1998	1
	Konstal 116Na	1999	2
	Konstal 116Na/1	1999-2000	26
	PESA 120N	2007	15
	PESA 120Na	2010	100

O taborze

Obecnie spółka Tramwaje Warszawskie posiada 837 wagonów, z czego 115 z nich (14%) to pojazdy niskopodłogowe. Linie: 5, 27 obsługiwane są głównie przez pojedyncze wagony (tzw. solówki). Resztę linii obsługują składy dwuwagonowe lub pojazdy przegubowe. 18 sierpnia 2007 na jedną z brygad linii Z-9 wyjechał po raz pierwszy po trzynastu latach przerwy skład złożony z trzech wagonów. Składy trójwagonowe kursują obecnie na linii 31 (na wybranych brygadach).

W dniu 22 sierpnia 2008 ogłoszony został dwustopniowy przetarg na dostawę 186 wagonów całkowicie niskopodłogowych o pojemności 200/250 pasażerów (w zależności od przyjętego standardu podróży pasażerów stojących), tj. odpowiadających 186 składom dwuwagonowym tramwajów wysokopodłogowych. 155 tramwajów przeznaczonych jest na wymianę istniejącego taboru typu 13N i dużą część 105N, 31 - do obsługi nowej trasy przez Most Północny na Tarchomin. Szacowana wartość kontraktu to niemal 1,5 mld złotych netto.

13 czerwca 2010 pierwszy z nowo zamówionych składów typu 120Na Swing wyjechał na trasę. Według danych producenta kolejny Swing ma się pojawić w Warszawie w połowie lipca, a do końca roku dotrą 33 składy, a do Euro 2012 – 120.

Warszawski Tramwaj Wodny

Warszawa jest jednym z sześciu (obok Bydgoszczy, Szczecinka, Gdyni, Gdańska i Krakowa) miast w Polsce, które posiadają tramwaj wodny. W 2006 Warszawski Tramwaj Wodny stanowiły dwa nieduże rzeczne statki wycieczkowe (w 2005 jeden – Wars), które kursowały po Wiśle w okresie letnim. Ich trasa zaczyna się przy Starym Mieście a kończy na Przyczółku Czerniakowskim. Statki te podlegają zarządowi Tramwajów Warszawskich i dlatego właśnie nazywane są tramwajami wodnymi.

Warszawski Omnibus Konny

Warszawski Omnibus Konny na Nowym Mieście

Warszawski Omnibus Konny to zabytkowy środek transportu przypominający tramwaj, lecz nie poruszający się po torach. Kursuje on na terenie śródmieścia Warszawy w okresie wakacyjnym. Omnibus kursował po stolicy od 1836 do 1881 i został zastąpiony przez tramwaje konne. Po długiej przerwie, w 2005, omnibusy powróciły na stołeczne ulice jako atrakcja turystyczna.

Zajezdnie tramwajowe

• Zakład Eksploatacji Tramwajów R-1 Wola
• Zakład Eksploatacji Tramwajów R-2 Praga
• Zakład Eksploatacji Tramwajów R-3 Mokotów
• Zakład Eksploatacji Tramwajów R-4 Żoliborz

Ciekawostki

• Wszystkie przystanki tramwajowe w Warszawie są stałe, tzn. nie istnieją przystanki "na żądanie" dla tramwajów.
• Standardową częstotliwością linii tramwajowych w Warszawie jest co 10 minut w szczycie, co 15 minut poza szczytem, w soboty i w święta, oraz co 20 minut wczesnym rankiem i późnym wieczorem.
• Najczęściej kursującymi (co 5 minut w szczycie, 7-8 minut poza szczytem oraz w soboty i święta) liniami tramwajowymi są: 1 (Annopol - Banacha), 9 (Okęcie-Gocławek), 17 (Metro Młociny-Służewiec), 23 (Nowe Bemowo - Czynszowa), 26 (Os. Górczewska - Wiatraczna), 33 (Metro Młociny - Kielecka), a także kursująca w szczycie co 5 minut, poza szczytem co 7–8 minut oraz w soboty i święta co 15 minut linia 24 (Nowe Bemowo-Gocławek).
• Jednym z największych i najbardziej uczęszczanych węzłów tramwajowych jest Rondo Wiatraczna znajdujące się na Grochowie. Znajduje się tam pętla trzech linii (8, 26, 28) i przystanki przelotowe dla kolejnych trzech (3, 9, 24). Jest to jedno z najlepiej skomunikowanych miejsc w stolicy. Podobna sytuacja powtarza się w zespole Centrum, gdzie zatrzymuje się 10 linii tramwajowych (4, 7, 8, 9, 15, 18, 22, 24, 25, 35) oraz w zespole Okopowa, gdzie zatrzymuje się 9 linii tramwajowych (1, 8, 10, 20, 22, 23, 24, 26, 27).
• Najdłużej kursującymi liniami tramwajowymi są linie 1 i 26 – kursują codziennie do ok. północy. Opłata za przejazd tymi liniami w godzinach nocnych jest taka sama jak w ciągu dnia.

• Opinią jednej z bardziej urokliwych tras cieszyła się 17, która przejeżdżała w kierunku pętli Metro Młociny przez skraj Lasku Bielańskiego i ogródków działkowych na Młocinach (bardzo wąską przecinką, położoną w wykopie niezależnie od drogi) oraz tunelem pod ulicą Marymoncką. W związku z budową Trasy Mostu Północnego, drzewa wokół tego wykopu zostały wykarczowane, a łuk tramwajowy zostanie przebudowany w węzeł pełny trójkątny (umożliwiający skręty we wszystkich relacjach).
• Najkrótszą linią tramwajową w Warszawie jest skrócony wariant linii 5, kursujący na trasie Zajezdnia Żoliborz - Metro Młociny. Ma ona 3 przystanki: Zajezdnia Żoliborz, Zgrupowania AK "Kampinos" i Metro Młociny. Przejechanie tej 1,5-kilometrowej trasy zajmuje ok. 4 minut.
• Na ulicy Stalowej, Nowowiejskiej między Politechniką a Placem Zbawiciela, 11 Listopada oraz Młynarskiej w kierunku Bemowa torowisko jest ułożone na ulicy, a tramwaje mają podobne prawa co pojazdy kołowe. Na ulicy Młynarskiej w kierunku Centrum oraz na Moście Śląsko-Dąbrowskim torowisko również jest położone na ulicy, jednak został tam wydzielony specjalny pas dla tramwajów i autobusów.
• Ulica Nowowiejska między ulicą Waryńskiego a Politechniką oraz między ulicą Waryńskiego a Placem Zbawiciela jest jednokierunkowa ale tramwaje jeżdżą w obie strony. Mają one wydzielony specjalny pas, dzięki któremu mogą jeździć "pod prąd".

Zobacz też

• Autobusy miejskie w Warszawie
• Kolej obwodowa w Warszawie
• Kolej średnicowa w Warszawie
• Metro warszawskie
• Szybka Kolej Miejska w Warszawie
• Warszawski Tramwaj Wodny
• Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie

Linki zewnętrzne

• Strona domowa Tramwajów Warszawskich
• Nieoficjalna strona o tramwajach w Warszawie
• Schemat sieci tramwajowej
• Szczegółowe informacje o rozkładzie i cennik biletów Warszawskiego Tramwaju Wodnego.
• O tramwajach w Warszawie
• Plany rozwojowe transportu tramwajowego w Warszawie
• Nawigacja w komunikacji miejskiej
• Tramway in Warsaw (ang. • niem.)