Transkrypcja Hepburna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Transkrypcja Hepburna (jap. ヘボン式ローマ字 Hebon-shiki rōmaji?, dosł. znaki rzymskie (łacińskie) metodą Hepburna) – nosząca nazwisko Jamesa Curtisa Hepburna transkrypcja pisma i dźwięków języka japońskiego na alfabet łaciński, którą wykorzystał w trzecim wydaniu swojego słownika japońsko-angielskiego z 1887. System został pierwotnie zaproponowany przez Stowarzyszenie Latynizacji (jap. 羅馬字会 Rōmajikai?) w 1885. System Hepburna został później poprawiony i nazwany shūsei Hebon-shiki rōmaji (jap. 修正ヘボン式ローマ字?). Pierwotnie wspomnianą, poprawioną wersję określano jako hyōjun-shiki rōmaji (jap. 標準式ローマ字?, standardowy styl latynizacji).

Wprowadzenie[edytuj | edytuj kod]

Zarówno oryginalny, jak i poprawiony wariant systemu Hepburna, pozostają najszerzej stosowanymi metodami transkrypcji języka japońskiego. Ponieważ system ten oparty jest na fonologii języka angielskiego, to użytkownik tego języka nie znający japońszczyzny wymówi w ogólności latynizowany w systemie Hepburna wyraz dokładniej niż wyraz latynizowany w konkurencyjnym Kunrei shiki rōmaji (systemie zaproponowanym przez parlament)[potrzebne źródło]. Podobnie rodzimi użytkownicy języka japońskiego zaznajomieni z alfabetem łacińskim przez naukę języka angielskiego uważają system Hepburna za wygodniejszy w tym kontekście niż Kunrei[potrzebne źródło].

Niebezpieczeństwem stojącym przed rozpoczynającymi naukę języka japońskiego polskimi użytkownikami tej transkrypcji jest wymawianie z angielska wyrazów japońskich wszędzie tam, gdzie podstawą nauki jest system Hepburna[1]. Z tego powodu również wyrazy takie jak 芸者 czy 将軍, zapisywane w systemie Hepburna odpowiednio jako geisha oraz shōgun, zadomowiły się w języku polskim w formach gejsza i szogun pod wpływem traktowania latynizacji Hepburna jako dokładnego odzwierciedlenia głosek japońskich, nie zaś tylko jako ich przybliżenia głoskami języka angielskiego, gdzie poprawniejsze byłyby wersje gejsia/geisia oraz siogun.

Warianty[edytuj | edytuj kod]

Istnieje wiele wariantów latynizacji Hepburna. Dwoma najpopularniejszymi są:

  • Wersja tradycyjna (ang. traditional Hepburn), zdefiniowana w różnych wydaniach słownika Hepburna, z których wydanie trzecie (1886)[2] jest uważane za autorytatywne[3]. Ten wariant charakteryzuje się zapisywaniem zgłoskotwórczego n jako m przed spółgłoskami b, m i p, np. Shimbashi dla 新桥.
  • Wersja zmodyfikowana (jap. 修正ヘボン式 shūsei Hebon-shiki?, ang. modified Hepburn), znana też jako wersja poprawiona, w której zapis zgłoskotwórczego n jako m przed pewnymi spółgłoskami nie jest już używany, np. Shinbashi dla 新桥. Wersja ta została wprowadzony w trzecim wydaniu New Japanese-English Dictionary (1954) wydawnictwa Kenkyūsha, a później zaadaptowana przez przez Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych[4]. Jest to najpopularniejszy system transkrypcji języka japońskiego w obcojęzycznych słownikach i publikacjach[5][6].

W samej Japonii istnieją trzy warianty przeznaczone oficjalnie do różnych zastosowań:

  • Standard kolejowy (jap. 鉄道掲示基準規程 Tetsudō keiji kijun kitei?)[7], zgodny z hyōjun-shiki rōmaji. Wszystkie koleje JR i inne większe koleje korzystają z tego wariantu w nazwach stacji.
  • Standard Ministerstwa Ziemi, Infrastruktury, Transportu i Turystyki[8], który wykorzystuje wersję zmodyfikowaną, długie ō zapisując jednak jako o, np. Otacho dla 太田町. Wariant ten wykorzystywany jest na znakach drogowych.
  • Standard paszortowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych (jap. 外務省旅券規定 Gaimushō ryoken kitei?)[9], który zezwala na używanie „znaków spoza transkrypcji Hepburna” (jap. 非ヘボン式ローマ字 hi-Hebon-shiki rōmaji?) w latynizacji japońskich nazwisk, zwłaszcza w paszportach. W szczególności zapisuje zgłoskotwórcze n jako m przed spółgłoskami b, m i p oraz pozwala na zapis długiego ō jako oh, oo lub ou (np. nazwisko 佐藤 może zostać zapisane jako Satoh, Satoo lub Satou).

Szczegóły tych wariantów znajdują się niżej.

Przestarzałe[edytuj | edytuj kod]

Latynizacje które pojawiły się w pierwszym i drugim wydaniu słownika Hepburna mają głównie znaczenie historyczne. Warte wspomnienia różnice między wersją trzecią i późniejszymi obejmują:

Druga wersja[edytuj | edytuj kod]

  • エ, ヱ zapisywane są jako ye (np. Yedo),
  • ズ, ヅ zapisywane są jako dzu (np. kudzu, tsudzuku),
  • キャ, キョ, キュ zapisywane są jako kiya, kiyo oraz kiu,
  • クワ zapisywane jest kuwa.

Pierwsza wersja[edytuj | edytuj kod]

Oprócz tych z drugiej wersji istnieją następujące różnice:

  • ス zapisywane jest sz,
  • ツ zapisywane jest tsz,
  • ズ, ヅ zapisywane są jako dz.

Cechy[edytuj | edytuj kod]

Główną cechą latynizacji Hepburna jest to, iż jej pisownia opiera się na fonologii języka angielskiego. Tam, gdzie sylaby konstruowane w sposób regularny według sylabariusza języka japońskiego zawierają „niestabilną” spółgłoskę dla współczesnego języka mówionego, ortografia zmieniana jest na lepiej oddającą, dla władających angielszczyzną, właściwy dźwięk; przykładowo し zapisywane jest jako shi, nie zaś * si.

Część językoznawców jest niechętna latynizacji Hepburna, ponieważ pisownia oparta na wymowie może przesłaniać regularne pochodzenie struktur fonetycznych, fleksji i koniugacji języka japońskiego[10]. Zwolennicy twierdzą z kolei, że latynizacja ta nie jest przeznaczona do bycia narzędziem językoznawczym. Korzysta z niej w swojej Gramatyce japońskiej[1] autorytet polskiej japonistyki, Romuald Huszcza.

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Zapis transkrypcji Hepburna znajduje dość dobre przybliżenie w polskich głoskach. Wszystkie głoski z wyjątkiem poniższych wymawia się tak samo jak w języku polskim:

  • ch wymawia się jak ć;
  • j wymawia się jak ;
  • sh wymawia się jak ś;
  • ts wymawia się jak c;
  • w wymawia się jak ł;
  • y wymawia się jak j;
  • z wymawia się jak dz.

Następujące głoski są raczej obce dla użytkowników języka polskiego:

  • u wymawia się z rozluźnionymi ustami;
  • f nie jest spółgłoską wargowo-zębową, a dwuwargową, co upodabnia ją do dmuchnięcia; przez co jest zgodna z szeregiem h
  • r wymawiane różnie: od l do r, zwykle w pozycji dziąsłowo-zębowej języka, zawsze przy jego pojedynczym ruchu.
  • n wymawia się zależnie od pozycji:
    • jak n nosowe i dźwięczne (potencjalnie dowolnie przedłużalne), jeśli zapisane jest jako n' bądź n na końcu wyrazu, jeśli nie zachodzi jedna z poniższych sytuacji,
    • jak zwykłe n przed następującymi literami latynizacji: t, d, z, ch i j (geminizowane przed n),
    • jak n wymawiane w polskich wyrazach bank czy tango przed k i g,
    • jak m przed p i b (geminizowane przed m).

Długie samogłoski[edytuj | edytuj kod]

A + A[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie a + a zapisywane jest jako aa, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji.
  • 邪悪(じゃあく): ji + ya + a + ku = jaaku – zło

Tradycyjna latynizacja Hepburna:

Długa samogłoska a zawsze zapisywana jest jako aa.
  • お婆さん(おばあさん): o + ba + a + sa + n = obaa-san[11] – babcia

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

W pozostałych przypadkach długa samogłoska a oznaczana jest makronem.
  • お婆さん(おばあさん): o + ba + a + sa + n = obāsan[12] – babcia

I + I[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie i + i zawsze zapisywane jest jako ii.
  • お兄さん(おにいさん): o + ni + i + sa + n = oniisan – starszy brat
  • お爺さん(おじいさん): o + ji + i + sa + n = ojiisan – dziadek
  • 美味しい(おいしい): o + i + shi + i = oishii – smaczny
  • 新潟(にいがた): ni + i + ga + ta = Niigata
  • 灰色(はいいろ): ha + i + i + ro = haiiro – popielaty

U + U[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie u + u zapisywane jest jako uu, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji lub na końcu słownikowej formy czasownika.
  • 食う(くう): ku + u = kuu – jeść
  • 縫う(ぬう): nu + u = nuu – szyć
W pozostałych przypadkach długa samogłoska u oznaczana jest makronem.
  • 数学(すうがく): su + u + ga + ku = sūgaku – matematyka
  • 注意(ちゅうい): chu + u + i = chūi – uwaga
  • ぐうたら: gu + u + ta + ra = gūtara – próżniak
Wyjątkiem jest 湖(みずうみ): mi + zu + u + mi = mizuumi – jezioro

E + E[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie e + e zapisywane jest jako ee, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji.
  • 濡れ縁(ぬれえん): nu + re + e + n = nureen – niezadaszona weranda

Tradycyjna latynizacja Hepburna:

Długa samogłoska e zapisywana jest jako e lub ee.
  • お姉さん(おねえさん): o + ne + e + sa + n = oneesan[11] – starsza siostra

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

W pozostałych przypadkach długa samogłoska e oznaczana jest makronem.
  • お姉さん(おねえさん): o + ne + e + sa + n = onēsan[12] – starsza siostra

O + O[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie o + o zapisywane jest jako oo, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji.
  • 小躍り(こおどり): ko + o + do + ri = koodori – taniec
W pozostałych przypadkach długa samogłoska o oznaczana jest makronem.
  • 氷(こおり): ko + o + ri = kōri – lód
  • 遠回り(とおまわり): to + o + ma + wa + ri = tōmawari – okrężna droga
  • 大阪(おおさか): o + o + sa + ka = ŌsakaOsaka

O + U[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie o + u zapisywane jest jako ou, jeżeli występuje poza pojedynczym znakiem kanji lub na końcu słownikowej formy czasownika.
  • 追う(おう): o + u = ou – gonić
  • 迷う(まよう): ma + yo + u = mayou – zgubić się
  • 子馬(こうま): ko + u + ma = kouma – źrebię
  • 仔牛(こうし): ko + u + shi = koushi – cielę
W pozostałych przypadkach długa samogłoska o oznaczana jest makronem.
  • 学校(がっこう): ga + (sokuon) + ko + u = gakkō – szkoła
  • 東京(とうきょう): to + u + kyo + u = TōkyōTokio
  • 勉強(べんきょう): be + n + kyo + u = benkyō – nauka
  • 電報(でんぽう): de + n + po + u = dempō[11] lub denpō[12] – telegram
  • 金曜日(きんようび): ki + n + yo + u + bi = kinyōbi[11] lub kin’yōbi[12] – piątek
  • 格子(こうし): ko + u + shi = kōshi – krata

E + I[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

Połączenie e + i zapisywane jest jako ei.
  • 学生(がくせい): ga + ku + se + i = gakusei – student
  • 経験(けいけん): ke + i + ke + n = keiken – doświadczenie
  • 制服(せいふく): se + i + fu + ku = seifuku – mundurek
  • 姪(めい): me + i = mei – bratanica, siostrzenica

Pozostałe połączenia samogłosek[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie pozostałe połączenia samogłosek zapisywane są oddzielnie.

  • 軽い(かるい): ka + ru + i = karui – lekki
  • 鴬(うぐいす): u + gu + i + su = uguisu – wierzbownik japoński
  • 甥(おい): o + i = oi – bratanek, siostrzeniec

Zapożyczenia językowe[edytuj | edytuj kod]

Długie samogłoski w wyrazach zapożyczonych oznaczane są makronami (ā, ī, ū, ē, ō).

  • セーラー: se + (chōonpu) + ra + (chōonpu) = sērā – marynarz
  • パーティー: pa + (chōonpu) + ti + (chōonpu) = pātī – impreza
  • パレード: pa + re + (chōonpu) + do = parēdo – parada
  • ヒーター: hi + (chōonpu) + ta + (chōonpu) = hītā – grzejnik
  • タクシー: ta + ku + shi + (chōonpu) = takushī – taksówka
  • スーパーマン: su + (chōonpu) + pa + (chōonpu) + ma + n = SūpāmanSuperman

Inne odmiany[edytuj | edytuj kod]

Istnieje również róże odmiany transkrypcji Hepburna do oznaczania długich samogłosek. Na przykład 東京(とうきょう) może zostać zapisane jako:

  • Tōkyō: oznaczane makronami. Zgodne z zasadami wersji tradycyjnej oraz zmodyfikowanej systemów, uważane za standard;
  • Tokyo: nie oznaczane. Jest to zgodne z wyrazami japońskimi, które weszły do angielszczyzny lub polszczyzny (np. Osaka, gdzie pierwsza samogłoska jest długa). Jest to również niepisana konwencja używana w systemie przyjętym de facto i używanym w znakach i innych anglojęzycznych informacjach w Japonii;
  • Tôkyô: oznaczane akcentami przeciągłymi (cyrkumfleksami lub popularnie: daszkami). Cyrkumfleksy wykorzystywane są w alternatywnych latynizacjach Nihon-shiki oraz Kunrei-shiki i używane, jeżeli procesor tekstu nie umożliwia użycia makronów.
  • Tohkyoh: oznaczane za pomocą h (jedynie po o). Niekiedy znane pod nazwą „wersji paszportowej”, jako że japońskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zezwoliło (jednak nie wymaga) na wykorzystanie w paszportach[9];
  • Toukyou: zapisywane za pomocą pisowni kany: ō jako ou lub oo (zależnie od kany) oraz ū jako uu. Sposób ten jest czasami nazywany wāpuro rōmaji[13], ponieważ służy on do tworzenia tekstu japońskiego przy użyciu procesora tekstu (jap. do purosessā z ang. word processor) wyposażonego w klawiaturę z alfabetem łacińskim i sylabariuszem japońskim. Metoda ta pozwala na dokonywanie zapisu wyrazu w kanie, rozróżniając między おう (jak np. w とうきょう (jap. 東京?) zapisywanym Toukyou) oraz おお (jak w とおい (jap. 遠い?) zapisywanym tooi). Słowo wāpuro oznacza urządzenie do sporządzania tekstów w języku japońskim, przypominające wyglądem maszynę do pisania z niewielkim ekranem. Program do niej nazywa się wāpuro-sofuto (sofuto pochodzi od software). Metoda i maszyny te były w powszechnym użyciu w Japonii w latach 70. i 80. XX w., przed erą komputerów. Obecnie w podobny sposób sporządza się teksty przy pomocy klawiatury komputera;
  • Tookyoo: zapisywane przez podwajanie samogłosek. Zgodne z zasadami transkrypcji JSL, ale popularne również podczas zapisywania wyrazów obcego pochodzenia bez odwołania do konkretnego systemu, np. paatii dla パーティー (z ang. party, przyjęcie) zamiast pātī.

Partykuły[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna:

  • Partykułę ha zapisuje się wa.

Tradycyjna latynizacja Hepburna[11]:

  • Partykułę he zapisuje się ye (e po reformie ortografii w 1946 roku).
  • Partykułę wo zapisuje się wo.

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna[12]:

  • Partykułę he zapisuje się e.
  • Partykułę wo zapisuje się o.

Zgłoskotwórcze n[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjna latynizacja Hepburna[11]:

Zgłoskotwórcze n () zapisywane jest jako n przed spółgłoskami, ale jako m przed spółgłoskami wargowymi, t.j. b, m i p. Przed samogłoskami i y zapisywane jest jako n- (z myśliniem; aby uniknąć niejasności pomiędzy na przykład んあ n + a i na lub んや n + ya i にゃ nya).
  • 案内(あんない): annai – oprowadzanie
  • 群馬(ぐんま): GummaGunma
  • 簡易(かんい): kan-i – prostota
  • 信用(しんよう): shin-yō – zaufanie

Zmodyfikowana latynizacja Hepburna[12]:

Zapis m przed spółgłoskami wargowymi został zastąpiony zapisem n. Przed samogłoskami i y stosuje się zapis n’ (z apostrofem).
  • 案内(あんない): annai – oprowadzanie
  • 群馬(ぐんま): Gunma – Gunma
  • 簡易(かんい): kan’i – prostota
  • 信用(しんよう): shin’yō – zaufanie

Podwójne spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Podwójne lub geminizowane spółgłoski oznaczane są poprzez podwojenie spółgłoski po sokuonie, っ, z wyjątkiem ch, które geminizowane przechodzi w tch[11][12].

  • 結果(けっか): kekka – wynik
  • さっさと: sassato – szybko
  • ずっと: zutto – cały czas
  • 切符(きっぷ): kippu – bilet
  • 雑誌(ざっし): zasshi – magazyn
  • 一緒に(いっしょに): isshoni – razem
  • こっち: kotchi (nie kocchi) – tędy
  • 抹茶(まっちゃ): matcha (nie maccha) – matcha
  • 三つ(みっつ): mittsu – trzy

Tabele latynizacji Hepburna[edytuj | edytuj kod]

Gojūon Yōon
あ ア a い イ i う ウ u え エ e お オ o
か カ ka き キ ki く ク ku け ケ ke こ コ ko きゃ キャ kya きゅ キュ kyu きょ キョ kyo
さ サ sa し シ shi す ス su せ セ se そ ソ so しゃ シャ sha しゅ シュ shu しょ ショ sho
た タ ta ち チ chi つ ツ tsu て テ te と ト to ちゃ チャ cha ちゅ チュ chu ちょ チョ cho
な ナ na に ニ ni ぬ ヌ nu ね ネ ne の ノ no にゃ ニャ nya にゅ ニュ nyu にょ ニョ nyo
は ハ ha ひ ヒ hi ふ フ fu へ ヘ he ほ ホ ho ひゃ ヒャ hya ひゅ ヒュ hyu ひょ ヒョ hyo
ま マ ma み ミ mi む ム mu め メ me も モ mo みゃ ミャ mya みゅ ミュ myu みょ ミョ myo
や ヤ ya ゆ ユ yu よ ヨ yo
ら ラ ra り リ ri る ル ru れ レ re ろ ロ ro りゃ リャ rya りゅ リュ ryu りょ リョ ryo
わ ワ wa ゐ ヰ i/wi ゑ ヱ e/we を ヲ o/wo
ん ン n-n'
が ガ ga ぎ ギ gi ぐ グ gu げ ゲ ge ご ゴ go ぎゃ ギャ gya ぎゅ ギュ gyu ぎょ ギョ gyo
ざ ザ za じ ジ ji ず ズ zu ぜ ゼ ze ぞ ゾ zo じゃ ジャ ja じゅ ジュ ju じょ ジョ jo
だ ダ da ぢ ヂ ji づ ヅ zu で デ de ど ド do ぢゃ ヂャ ja ぢゅ ヂュ ju ぢょ ヂョ jo
ば バ ba び ビ bi ぶ ブ bu べ ベ be ぼ ボ bo びゃ ビャ bya びゅ ビュ byu びょ ビョ byo
ぱ パ pa ぴ ピ pi ぷ プ pu ぺ ペ pe ぽ ポ po ぴゃ ピャ pya ぴゅ ピュ pyu ぴょ ピョ pyo
  • † – Znaki oznaczone na czerwono to znaki historyczne, które są przestarzałe we współczesnej japońszczyźnie[14][15].
  • ‡ – We współczesnej japońszczyźnie znak wo powinien być zapisywany fonetycznie jako o w przypadku użycia jako partykuły i tylko czasami wymawia się go wo w niektórych zapożyczeniach (np. niestandardowe ヲッカ wokka dla wyrazu „wódka”).

Dla rozszerzonej katakany[edytuj | edytuj kod]

Połączenia tych znaków wykorzystywane są głównie do reprezentowania dźwięków w wyrazach obcojęzycznych.

Digrafy na pomarańczowym tle używane są do zapisu zapożyczeń i zagranicznych nazw, na niebieskim tle – do dokładniejszej transliteracji obcych dźwięków (zgodnie z zaleceniami japońskiego Ministerstwa Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii[16]). Digrafy katakany na beżowym tle sugerowane są przez American National Standards Institute[17] i British Standards Institution[18] jako możliwe do stosowania. Natomiast znaki z fioletowym tłem pojawiły się w standardzie Hyōjun-shiki z 1974[19].

イィ yi イェ ye
ウァ wa ウィ wi ウゥ wu* ウェ we ウォ wo
ウュ wyu
ヴァ va ヴィ vi vu ヴェ ve ヴォ vo
ヴャ vya ヴュ vyu ヴィェ vye ヴョ vyo
キェ kye
ギェ gye
クァ kwa クィ kwi クェ kwe クォ kwo
クヮ kwa
グァ gwa グィ gwi グェ gwe グォ gwo
グヮ gwa
シェ she
ジェ je
スィ si
ズィ zi
チェ che
ツァ tsa ツィ tsi ツェ tse ツォ tso
ツュ tsyu
ティ ti トゥ tu
テュ tyu
ディ di ドゥ du
デュ dyu
ニェ nye
ヒェ hye
ビェ bye
ピェ pye
ファ fa フィ fi フェ fe フォ fo
フャ fya フュ fyu フィェ fye フョ fyo
ホゥ hu
ミェ mye
リェ rye
ラ゜ la リ゜ li ル゜ lu レ゜ le ロ゜ lo
va vi ve vo
  • * – Wykorzystanie ウゥ do reprezentowania wu jest rzadkością we współczesnym japońskim, poza slangiem internetowym i transkrypcją łacińskiego digrafu VV w katakanie.
  • ⁑ – Znak ヴ ma rzadko stosowany odpowiednik w hiraganie ゔ, który również oznacza vu w latynizacji Hepburna.
  • ⁂ – Znaki oznaczone na zielono są przestarzałe we współczesnej japońszczyźnie i stosowane bardzo rzadko[14][15].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Romuald Huszcza, Maho Ikushima, Jan Majewski: Gramatyka japońska: podręcznik z ćwiczeniami. Tom I. Wyd. II. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003. ISBN 83-233-1802-6.
  2. J. C. Hepburn, A Japanese-English and English-Japanese Dictionary (Słownik japońsko-angielski i angielsko-japoński (jap. 改正増補和英英和語林集成?)), Shanghai, American Presbyterian Mission Press, 1886. (ang.).
  3. 明治学院大学図書館 – 『和英語林集成』デジタルアーカイブス (jap.). Meijigakuin.ac.jp. [dostęp 2012-07-13].
  4. Japanese (ang.). Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych. [dostęp 2013-12-16].
  5. UHM Library: Japan Collection Online Resources (ang.). Hawaii.edu, 2005-10-06. [dostęp 2013-12-16].
  6. UNGEGN Working Group on Romanization Systems: Japanese (ang.). W: REPORT ON THE CURRENT STATUS OF UNITED NATIONS ROMANIZATION SYSTEMS FOR GEOGRAPHICAL NAMES [on-line]. 2013-09-24. [dostęp 2013-12-16].
  7. 鉄道掲示基準規程.
  8. 道路標識のローマ字(ヘボン式) の綴り方.
  9. 9,0 9,1 パスポートセンター ヘボン式ローマ字表: 神奈川県.
  10. 松浦四郎. 104年かかった標準化. „標準化と品質菅理 -Standardization and Quality Control-”. 45, s. 92–93, październik 1992. Japanese Standards Association (jap.). 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 James Curtis Hepburn: A Japanese-English And English-Japanese Dictionary. Wyd. 3. 1886. (ang.)
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Kenkyusha’s New Japanese-English Dictionary. Wyd. 4. Kenkyūsha, 1974. (ang.)
  13. ang. word processor, inaczej po jap. bunsho-sakuseiki; Katakana Shingo-jiten, Gakken 2003, s. 758.
  14. 14,0 14,1 Rząd Japonii: 昭和21年内閣告示第33号 「現代かなづかい」 (jap.). 16 listopada 1946. [dostęp 2012-07-13].
  15. 15,0 15,1 Rząd Japonii: 昭和61年内閣告示第1号 「現代仮名遣い」 (jap.). Ministerstwo Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii, 1 lipca 1986. [dostęp 2012-07-13].
  16. Rząd Japonii: 平成3年6月28日内閣告示第2号:外来語の表記 (jap.). Ministerstwo Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii. [dostęp 2012-07-13].
  17. ■米国規格(ANSI Z39.11-1972)―要約 (jap.). [dostęp 2012-07-13].
  18. ■英国規格(BS 4812: 1972)―要約 (jap.). [dostęp 2012-07-13].
  19. 天野景康: ローマ字文の手ほどき: 標準式ローマ字書き日本語の書き方 (jap.). 1974. [dostęp 2012-07-13].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]