Transkrypcja Hepburna
Transkrypcja Hepburna (jap. ヘボン式ローマ字 Hebon-shiki rōmaji?, dosł. znaki rzymskie (łacińskie) metodą Hepburna) – nosząca nazwisko Jamesa Curtisa Hepburna transkrypcja pisma i dźwięków języka japońskiego na alfabet łaciński, który wykorzystał go w trzecim wydaniu swojego słownika japońsko-angielskiego z 1887 roku. System został pierwotnie zaproponowany przez Stowarzyszenie Latynizacji (jap. 羅馬字会 Rōmajikai?) w 1885 roku. System Hepburna został później poprawiony i nazwany Shūsei Hebon-shiki Rōmaji (jap. 修正ヘボン式ローマ字?). Pierwotnie wspomnianą, poprawioną wersję określano jako Hyōjun-shiki Rōmaji (jap. 標準式ローマ字? standardowy styl latynizacji).
Spis treści |
Wprowadzenie [edytuj]
 |
Ta sekcja może zawierać twórczość własną lub niezweryfikowane dane. Pomóż Wikipedii poprawić artykuł na postawie weryfikowalnych źródeł. |
Warianty oryginalny i poprawiony systemu Hepburna pozostają najszerzej stosowanymi metodami transkrypcji języka japońskiego. Ponieważ system ten oparty jest na fonologii języka angielskiego, to użytkownik tego języka nie znający japońszczyzny wymówi w ogólności latynizowany w systemie Hepburna wyraz dokładniej niż wyraz latynizowany w konkurencyjnym Kunrei shiki rōmaji (systemie zaproponowanym przez parlament)[potrzebne źródło]. Podobnie rodzimi użytkownicy języka japońskiego zaznajomieni z alfabetem łacińskim przez naukę języka angielskiego uważają system Hepburna za wygodniejszy w tym kontekście niż Kunrei[potrzebne źródło].
Niebezpieczeństwem stojącym przed rozpoczynającymi naukę języka japońskiego polskimi użytkownikami tej transkrypcji jest wymawianie z angielska wyrazów japońskich wszędzie tam, gdzie podstawą nauki jest system Hepburna[1]. Z tego powodu również wyrazy takie jak 芸者 czy 将軍, zapisywane w systemie Hepburna odpowiednio jako geisha oraz shōgun, zadomowiły się w języku polskim w formach gejsza i szogun pod wpływem traktowania latynizacji Hepburna jako dokładnego odzwierciedlenia głosek japońskich, nie zaś tylko jako ich przybliżenia głoskami języka angielskiego, gdzie poprawniejsze byłyby wersje gejsia/geisia oraz siogun.
Warianty [edytuj]
Istnieje wiele wariantów latynizacji Hepburna. Dwoma najpopularniejszymi są:
- Wersja tradycyjna (ang. traditional Hepburn), zdefiniowana w różnych wydaniach słownika Hepburna, z których wydanie trzecie (1886)[2] jest uważane za autorytatywne[3]. Ten wariant charakteryzuje się zapisywaniem zgłoskotwórczego n jako m przed spółgłoskami b, m i p, np. Shimbashi dla 新桥.
- Wersja zmodyfikowana[4] (ang. modified Hepburn), znana też jako wersja poprawiona, w której zapis zgłoskotwórczego n jako m przed pewnymi spółgłoskami nie jest już używany, np. Shinbashi dla 新桥.
W samej Japonii istnieją trzy warianty przeznaczone oficjalnie do różnych zastosowań:
- Standard kolejowy (jap. 鉄道掲示基準規程?)[5], zgodny z Hyōjun-shiki Rōmaji. Wszystkie koleje JR i inne większe koleje korzystają z tego wariantu w nazwach stacji.
- Standard Ministerstwa Ziemi, Infrastruktury, Transportu i Turystyki[6], który wykorzystuje wersję zmodyfikowaną, długie ō zapisując jednak jako o, np. Otacho dla 太田町. Wariant ten wykorzystywany jest na znakach drogowych.
- Standard Ministerstwa Spraw Zagranicznych (jap. 外務省旅券規定?)[7], który zezwala na używanie „znaków spoza transkrypcji Hepburna” (jap. 非ヘボン式ローマ字 hi-Hebon-shiki rōmaji?) w latynizacji japońskich nazwisk, zwłaszcza w paszportach. W szczególności zapisuje zgłoskotwórcze n jako m przed spółgłoskami b, m i p oraz pozwala na zapis długiego ō jako oh, oo lub ou (np. nazwisko 佐藤 może zostać zapisane jako Satoh, Satoo lub Satou).
Szczegóły tych wariantów znajdują się niżej.
Przestarzałe [edytuj]
Latynizacje które pojawiły się w pierwszym i drugim wydaniu słownika Hepburna mają głównie znaczenie historyczne. Warte wspomnienia różnice między wersją trzecią i późniejszymi obejmują:
- Druga wersja
- Pierwsza wersja
- Oprócz tych z drugiej wersji istnieją następujące różnice:
- ス zapisywane jest sz,
- ツ zapisywane jest tsz,
- ズ, ヅ zapisywane są jako dz,
- クワ zapisywane są kuwa.
Cechy [edytuj]
Główną cechą latynizacji Hepburna jest to, iż jej pisownia opiera się na fonologii języka angielskiego. Tam, gdzie sylaby konstruowane w sposób regularny według sylabariusza języka japońskiego zawierają „niestabilną” spółgłoskę dla współczesnego języka mówionego, ortografia zmieniana jest na lepiej oddającą, dla władających angielszczyzną, właściwy dźwięk; przykładowo し zapisywane jest jako shi, nie zaś * si.
Część językoznawców jest niechętna latynizacji Hepburna, ponieważ pisownia oparta na wymowie może przesłaniać regularne pochodzenie struktur fonetycznych, fleksji i koniugacji języka japońskiego[8]. Zwolennicy twierdzą z kolei, że latynizacja ta nie jest przeznaczona do bycia narzędziem językoznawczym. Mimo wszystko korzysta z niej w swojej Gramatyce japońskiej[1] autorytet polskiej japonistyki, Romuald Huszcza.
Wymowa [edytuj]
Zapis transkrypcji Hepburna znajduje dość dobre przybliżenie w polskich głoskach. Wszystkie głoski z wyjątkiem poniższych wymawia się tak samo jak w języku polskim:
- ch wymawia się jak ć;
- j wymawia się jak dź;
- sh wymawia się jak ś;
- ts wymawia się jak c;
- w wymawia się jak ł;
- y wymawia się jak j;
- z wymawia się jak dz.
Następujące głoski są raczej obce dla użytkowników języka polskiego:
- u wymawia się z rozluźnionymi ustami;
- f nie jest spółgłoską wargowo-zębową, a dwuwargową, co upodabnia ją do dmuchnięcia; przez co jest zgodna z szeregiem h
- r wymawiane różnie: od l do r, zwykle w pozycji dziąsłowo-zębowej języka, zawsze przy jego pojedynczym ruchu.
- n wymawia się zależnie od pozycji:
- jak n nosowe i dźwięczne (potencjalnie dowolnie przedłużalne), jeśli zapisane jest jako n' bądź n na końcu wyrazu, jeśli nie zachodzi jedna z poniższych sytuacji,
- jak zwykłe n przed następującymi literami latynizacji: t, d, z, ch i j (geminizowane przed n),
- jak n wymawiane w polskich wyrazach bank czy tango przed k i g,
- jak m przed p i b (geminizowane przed m).
Partykuły [edytuj]
Pisownia następujące sylaby użytych jako partykuły ulega zmianie:
- he へ zapisuje się e,
- ha は zapisuje się wa.
- wo を zapisuje się o.
To czy partykuły winny być łączone z poprzedzającymi je wyrazami za pomocą łącznika jest odrębną kwestią będącą przedmiotem debaty językoznawców. Huszcza[1] zapisując wyrazy japońskie za pomocą transkrypcji Hepburna nie opisuje jej niuansów, choć nie korzysta z łącznika przy zapisie partykuł ograniczając jego użycie właściwie do przyrostków honoryfikatywnych.
Długie samogłoski [edytuj]
- Tradycyjna i poprawiona latynizacja Hepburna
-
- Długie samogłoski o i u oznaczane są makronami, tzn. długie o zapisuje się ō.
- W słowach japońskiego lub chińskiego pochodzenia długa samogłoska e zapisywana jest ei.
- W słowach japońskiego lub chińskiego pochodzenia długa samogłoska i zapisywana jest ii.
- W słowach obcego pochodzenia wszystkie długie głoski oznaczane są makronami.
- Zmodyfikowana latynizacja Hepburna
-
- Wszystkie długie samogłoski oznaczane są poprzez podwojenie samogłoski, tzn. długie o zapisywane jest oo.
- Złożenie ei zarezerwowane jest dla przypadków, kiedy te dwie samogłoski wymawiane są jako oddzielne dźwięki, np. w wyrazie Supein (スペイン) oznaczającym Hiszpanię (ang. Spain).
Zgłoskotwórcze n [edytuj]
- Tradycyjna latynizacja Hepburna
- Zgłoskotwórcze n (ん) zapisywane jest jako n przed spółgłoskami, ale jako n' (z apostrofem) przed samogłoskami oraz y. Przed spółgłoskami wargowymi (tj. b, m oraz p) zapisywana jest jednak jako m.
- Przykłady: annai 案内, kin’en 禁煙, gumma 群馬.
- Poprawiona latynizacja Hepburna
- Zapis m przed spółgłoskami wargowymi zostaje zarzucony na rzecz n, nadal jednak pisze się n' (z apostrofem) przed samogłoskami oraz y.
- Przykłady: annai 案内, kin’en 禁煙, gunma 群馬.
- Zmodyfikowana latynizacja Hepburna
- Zgłoskotwórcze n zawsze zapisywane jest jako n z makronem (n̄), tak jak oznaczane są długie samogłoski w wersji tradycyjnej (efekt ten można uzyskać w procesorach tekstu poprzez wykorzystanie specjalistycznych czcionek, np. Times Gandhari). Sprawia to, że wykorzystanie apostrofów okazuje się nieprzydatne.
- Przykłady: an̄nai 案内, kin̄en 禁煙, gun̄ma 群馬.
Podwójne spółgłoski [edytuj]
Podwójne lub geminizowane spółgłoski oznaczane są poprzez podwojenie spółgłoski po sokuonie, っ, z wyjątkiem sh, które geminizowane przechodzi w ssh, ch w tch, j w dj oraz ts w tts.
Odmiany [edytuj]
Długie samogłoski ō oraz ū są oznaczane na różne sposoby:
- Tōkyō: oznaczane makronami. Zgodne z zasadami wersji tradycyjnej oraz poprawionej systemów, uważane za standard;
- Tokyo: nie oznaczane. Jest to zgodne z wyrazami japońskimi, które weszły do angielszczyzny lub polszczyzny (np. Osaka, gdzie pierwsza samogłoska jest długa). Jest to również niepisana konwencja używana w systemie przyjętym de facto i używanym w znakach i innych anglojęzycznych informacjach w Japonii, wspomniane w paragrafie o stanie prawnym;
- Tôkyô: oznaczane akcentami przeciągłymi (cyrkumfleksami lub popularnie: daszkami). Cyrkumfleksy wykorzystywane są w alternatywnych latynizacjach Nihon-shiki oraz Kunrei-shiki i używane, jeżeli procesor tekstu nie umożliwia użycia makronów, co wraz z rozpowszechnieniem się unikodu staje się rzadkością.
- Tohkyoh: oznaczane za pomocą h. Niekiedy znane pod nazwą „wersji paszportowej”, jako że japońskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zezwoliło (jednak nie wymaga) na wykorzystanie w paszportach[7];
- Toukyou: zapisywane za pomocą pisowni kany: ō jako ou lub oo (zależnie od kany) oraz ū jako uu. Sposób ten jest czasami błędnie nazywany wāpuro[9], ponieważ służy on do tworzenia tekstu japońskiego przy użyciu procesora tekstu (jap. wādo purosessā z ang. word processor) wyposażonego w klawiaturę z alfabetem łacińskim i sylabariuszem japońskim. Metoda ta pozwala na dokonywanie zapisu wyrazu w kanie, rozróżniając między おう (jak np. w とうきょう (jap. 東京?) zapisywanym Toukyou) oraz おお (jak w とおい (jap. 遠い?) zapisywanym tooi). Słowo wāpuro oznacza urządzenie do sporządzania tekstów w języku japońskim, przypominające wyglądem maszynę do pisania z niewielkim ekranem. Program do niej nazywa się wāpuro-sofuto (sofuto pochodzi od software). Metoda i maszyny te były w powszechym użyciu w Japonii w latach 70. i 80. XX w., przed erą komputerów. Obecnie w podobny sposób sporządza się teksty przy pomocy klawiatury komputera;
- Tookyoo: zapisywane przez podwajanie samogłosek. Zgodne z zasadami wersji zmodyfikowanej, ale popularne również podczas zapisywania wyrazów obcego pochodzenia bez odwołania do konkretnego systemu, np. paatii dla パーティー (z ang. party, przyjęcie) zamiast pātī. Używane również w latynizacji JSL.
Tabele latynizacji Hepburna [edytuj]
| Gojūon | Yōon | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| あ ア a | い イ i | う ウ u | え エ e | お オ o | |||
| か カ ka | き キ ki | く ク ku | け ケ ke | こ コ ko | きゃ キャ kya | きゅ キュ kyu | きょ キョ kyo |
| さ サ sa | し シ shi | す ス su | せ セ se | そ ソ so | しゃ シャ sha | しゅ シュ shu | しょ ショ sho |
| た タ ta | ち チ chi | つ ツ tsu | て テ te | と ト to | ちゃ チャ cha | ちゅ チュ chu | ちょ チョ cho |
| な ナ na | に ニ ni | ぬ ヌ nu | ね ネ ne | の ノ no | にゃ ニャ nya | にゅ ニュ nyu | にょ ニョ nyo |
| は ハ ha | ひ ヒ hi | ふ フ fu | へ ヘ he | ほ ホ ho | ひゃ ヒャ hya | ひゅ ヒュ hyu | ひょ ヒョ hyo |
| ま マ ma | み ミ mi | む ム mu | め メ me | も モ mo | みゃ ミャ mya | みゅ ミュ myu | みょ ミョ myo |
| や ヤ ya | ゆ ユ yu | よ ヨ yo | |||||
| ら ラ ra | り リ ri | る ル ru | れ レ re | ろ ロ ro | りゃ リャ rya | りゅ リュ ryu | りょ リョ ryo |
| わ ワ wa | ゐ ヰ i/wi† | ゑ ヱ e/we† | を ヲ o/wo‡ | ||||
| ん ン n-n' | |||||||
| が ガ ga | ぎ ギ gi | ぐ グ gu | げ ゲ ge | ご ゴ go | ぎゃ ギャ gya | ぎゅ ギュ gyu | ぎょ ギョ gyo |
| ざ ザ za | じ ジ ji | ず ズ zu | ぜ ゼ ze | ぞ ゾ zo | じゃ ジャ ja | じゅ ジュ ju | じょ ジョ jo |
| だ ダ da | ぢ ヂ ji | づ ヅ zu | で デ de | ど ド do | ぢゃ ヂャ ja | ぢゅ ヂュ ju | ぢょ ヂョ jo |
| ば バ ba | び ビ bi | ぶ ブ bu | べ ベ be | ぼ ボ bo | びゃ ビャ bya | びゅ ビュ byu | びょ ビョ byo |
| ぱ パ pa | ぴ ピ pi | ぷ プ pu | ぺ ペ pe | ぽ ポ po | ぴゃ ピャ pya | ぴゅ ピュ pyu | ぴょ ピョ pyo |
- † – Znaki oznaczone na czerwono to znaki historyczne, które są przestarzałe we współczesnej japońszczyźnie[10][11].
- ‡ – We współczesnej japońszczyźnie znak ヲ wo powinien być zapisywany fonetycznie jako o w przypadku użycia jako partykuły i tylko czasami wymawia się go wo w niektórych zapożyczeniach (np. niestandardowe ヲッカ wokka dla wyrazu „wódka”).
Dla rozszerzonej katakany [edytuj]
Połączenia tych znaków wykorzystywane są głównie do reprezentowania dźwięków w wyrazach obcojęzycznych.
Digrafy na pomarańczowym tle używane są do zapisu zapożyczeń i zagranicznych nazw, na niebieskim tle – do dokładniejszej transliteracji obcych dźwięków (zgodnie z zaleceniami japońskiego Ministerstwa Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii[12]). Digrafy katakany na beżowym tle sugerowane są przez American National Standards Institute[13] i British Standards Institution[14] jako możliwe do stosowania. Natomiast znaki z fioletowym tłem pojawiły się w standardzie Hyōjun-shiki z 1974[15].
| イィ yi | イェ ye | |||
| ウァ wa | ウィ wi | ウゥ wu* | ウェ we | ウォ wo |
| ウュ wyu | ||||
| ヴァ va | ヴィ vi | ヴ vu⁑ | ヴェ ve | ヴォ vo |
| ヴャ vya | ヴュ vyu | ヴィェ vye | ヴョ vyo | |
| キェ kye | ||||
| ギェ gye | ||||
| クァ kwa | クィ kwi | クェ kwe | クォ kwo | |
| クヮ kwa | ||||
| グァ gwa | グィ gwi | グェ gwe | グォ gwo | |
| グヮ gwa | ||||
| シェ she | ||||
| ジェ je | ||||
| スィ si | ||||
| ズィ zi | ||||
| チェ che | ||||
| ツァ tsa | ツィ tsi | ツェ tse | ツォ tso | |
| ツュ tsyu | ||||
| ティ ti | トゥ tu | |||
| テュ tyu | ||||
| ディ di | ドゥ du | |||
| デュ dyu | ||||
| ニェ nye | ||||
| ヒェ hye | ||||
| ビェ bye | ||||
| ピェ pye | ||||
| ファ fa | フィ fi | フェ fe | フォ fo | |
| フャ fya | フュ fyu | フィェ fye | フョ fyo | |
| ホゥ hu | ||||
| ミェ mye | ||||
| リェ rye | ||||
| ラ゜ la | リ゜ li | ル゜ lu | レ゜ le | ロ゜ lo |
| ヷ va⁂ | ヸ vi⁂ | ヹ ve⁂ | ヺ vo⁂ | |
- * – Wykorzystanie ウゥ do reprezentowania wu jest rzadkością we współczesnym japońskim, poza slangiem internetowym i transkrypcją łacińskiego digrafu VV w katakanie.
- ⁑ – Znak ヴ ma rzadko stosowany odpowiednik w hiraganie ゔ, który również oznacza vu w latynizacji Hepburna.
- ⁂ – Znaki oznaczone na zielono są przestarzałe we współczesnej japońszczyźnie i stosowane bardzo rzadko[10][11].
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Romuald Huszcza, Maho Ikushima, Jan Majewski: Gramatyka japońska: podręcznik z ćwiczeniami. Tom I. Wyd. II. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003. ISBN 83-233-1802-6.
- ↑ J. C. Hepburn, A Japanese-English and English-Japanese Dictionary (Słownik japońsko-angielski i angielsko-japoński (jap. 改正増補和英英和語林集成?)), Shanghai, American Presbyterian Mission Press, 1886. (ang.)
- ↑ 明治学院大学図書館 - 『和英語林集成』デジタルアーカイブス (jap.). Meijigakuin.ac.jp. [dostęp 2012-07-13].
- ↑ http://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/japanese.pdf.
- ↑ 鉄道掲示基準規程.
- ↑ 道路標識のローマ字（ヘボン式） の綴り方.
- ↑ 7,0 7,1 パスポートセンター ヘボン式ローマ字表: 神奈川県.
- ↑ 松浦四郎. 104年かかった標準化. „標準化と品質菅理 -Standardization and Quality Control-”. 45, s. 92–93, październik 1992. Japanese Standards Association (jap.).
- ↑ ang. word processor, inaczej po jap. bunsho-sakuseiki; Katakana Shingo-jiten, Gakken 2003, s. 758.
- ↑ 10,0 10,1 Rząd Japonii: 昭和21年内閣告示第33号 「現代かなづかい」 (jap.). 16 listopada 1946. [dostęp 2012-07-13].
- ↑ 11,0 11,1 Rząd Japonii: 昭和61年内閣告示第1号 「現代仮名遣い」 (jap.). Ministerstwo Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii, 1 lipca 1986. [dostęp 2012-07-13].
- ↑ Rząd Japonii: 平成3年6月28日内閣告示第2号:外来語の表記 (jap.). Ministerstwo Oświaty, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii. [dostęp 2012-07-13].
- ↑ ■米国規格(ANSI Z39.11-1972)―要約 (jap.). [dostęp 2012-07-13].
- ↑ ■英国規格(BS 4812: 1972)―要約 (jap.). [dostęp 2012-07-13].
- ↑ 天野景康: ローマ字文の手ほどき: 標準式ローマ字書き日本語の書き方 (jap.). 1974. [dostęp 2012-07-13].
Bibliografia [edytuj]
Katakana Shingo-jiten, Kabushiki-gaisha Gakushū-kenkyūsha, ISBN 4-05-301351-8.
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Wstęp do pierwszego wydania oryginalnego słownika Hepburna tłumaczący zasady latynizacji (ang.)
- Wstęp do trzeciego wydania oryginalnego słownika Hepburna tłumaczący zasady latynizacji (ang.)
