Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy

Historia Chin
Prehistoria i starożytność
Neolit w Chinach ok. 8000–2000 p.n.e.	Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy wg tradycji 2850−2205 p.n.e.
Dynastia Xia 2100–1600 p.n.e.
Dynastia Shang 1600–1046 p.n.e.
Dynastia Zhou 1045–256 p.n.e.
Okres Wiosen i Jesieni     Okres Walczących Królestw
Cesarstwo
Dynastia Qin 221 p.n.e.–206 p.n.e.
Dynastia Han 206 p.n.e.–220 n.e.
(Dynastia Xin 9–23)
Epoka Trzech Królestw 220–280
Wei • Shu • Wu
Dynastia Jin 265–420
	Szesnaście Królestw 304–439
Dynastie Południowe i Północne 420–589
Dynastia Sui 581–618
Dynastia Tang 618–907
(Dynastia Zhou 690–705)
Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw 907–960	Dynastia Liao 907–1125
Dynastia Song 960–1279
		Xixia 1038–1227
	Jin 1115–1234
Dynastia Yuan 1271–1368
Dynastia Ming 1368–1644
Dynastia Qing 1644–1911
Współczesność
Republika Chińska 1912–1949
Chińska Republika Ludowa od 1949		Republika Chińska (Tajwan) od 1949
Powiązane artykuły  Język chiński Sztuka chińska Architektura chińska

Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy (chin. upr.: 三皇五帝; chin. trad.: 三皇五帝; pinyin: Sānhuáng wǔdì; Wade-Giles: San-huang wu-ti) − mityczni władcy, którzy mieli rządzić w Chinach w latach 2850−2205 p.n.e., poprzedzając półlegendarną dynastię Xia.

Ten mityczny okres pełnił szczególnie ważną rolę w konfucjanizmie, głównej ideologii cesarskich Chin. Jej założyciel, Konfucjusz uważał epokę, w której żyli mityczni władcy za złoty wiek chińskiej cywilizacji twierdząc, że kolejne pokolenia powinny brać przykład z niedoścignionych legendarnych przodków. Okres San Huang Wu Di stał się mitem założycielskim cywilizacji chińskiej, bo legendarnym władcom przypisywano rozmaite wynalazki.

Trzech Dostojnych

Termin 皇 (huang) oznacza w chińskim "cesarza", "władcę", ale także "dostojnego przodka". San huang (三皇) to półboscy władcy, którzy dzięki swym mocom uczynili lepszym ludzkie życie. Dzięki swym cnotom mieli rządzić przez bardzo długi czas. W chińskiej tradycji istnieje kilka identyfikacji Trzech Dostojnych.

• Sima Qian w dziele Zapiski historyka wyliczał, że byli to:
  • Władca Nieba (天皇), który rządził przez 18000 lat
  • Władca Ziemi (地皇), który rządził przez 11000 lat
  • Władca Ludzkości (泰皇 lub 人皇), który rządził przez 45600 lat
• Według dzieł Yundou shu (運斗樞) oraz Yuanming bao (元命苞) Trzej Dostojni to:
  • Fuxi (伏羲)
  • Shennong (神農)
  • Nüwa (女媧); w księgach Shangshu dazhuan (尚書大傳) i Baihu tongyi (白虎通義) zamiast Nüwy figuruje Suiren (燧人), wynalazca ognia; w księdze Diwang shiji (帝王世紀) zastępuje ją Żółty cesarz (黄帝).

Pięciu Cesarzy

Pięciu Cesarzy to legendarni, doskonali pod względem moralnym królowie-mędrcy.

• Według Zapisków historyka byli to:
  • Żółty cesarz (黄帝)
  • Zhuanxu (顓頊)
  • Ku (嚳)
  • Yao (堯)
  • Shun (舜)

Yao i Shun są także znani jako dwaj cesarze. Razem z Wielkim Yu (禹), założycielem dynastii Xia zostali uznani przez Konfucjusza za wzorowych władców w historii Chin. W księdze Shangshu Xu (尚書序) oraz Diwang shiji Shaohao (少昊) zastępuje Żółtego cesarza.

• W Pieśniach z Chu (楚辭) Pięciu Cesarzy to bogowie pięciu stron świata:
  • Shaohao (wschód)
  • Zhuanxu (północ)
  • Żółty cesarz (środek)
  • Shennong (zachód)
  • Fuxi (południe)

• Księdze rytuałów (禮記) Pięciu Cesarzy reprezentuje pięć klanów (五氏):
  • klan Youchao (有巢氏)
  • klan Suirena (燧人氏)
  • klan Fuxi (伏羲氏)
  • klan Nüwa (女媧氏)
  • klan Shennonga (神農氏)

Współcześnie źródła chińskie terminem "okresu pięciu cesarzy" (Wudi shidai) określają czasem okres neolitycznej kultury Longhsan, z której wyewoluować miały pierwsze historyczne państwa chińskie.

Pierwszy cesarz

Termin san huang wu di był mocno zakorzeniony w świadomości, kiedy Qin Shi Huang (秦始皇) podbił w 221 p.n.e. całe Chiny. Jako pierwszy władca Cesarstwa Chińskiego ukuł on nowy tytuł dla siebie łącząc 皇 i 帝. Termin huangdi ma zatem w języku chińskim znaczenie takie, jak "cesarz", który wywodzi się od Juliusza Cezara.

Bibliografia

• M. Granet, Cywilizacja chińska, PIW, Warszawa, 1973; str. 23-27