Trzewikodziób

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Trzewikodziób
Balaeniceps rex[1]
(Gould, 1850)
Trzewikodziób
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada neognatyczne
Rząd pelikanowe
Podrząd pelikanowce
Nadrodzina Pelecanoidea
Rodzina trzewikodzioby
Rodzaj Balaeniceps[2]
Gould, 1850
Gatunek trzewikodziób
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło trzewikodziób w Wikisłowniku

Trzewikodziób (Balaeniceps rex) – gatunek dużego ptaka z rodziny trzewikodziobów (Balaenicipitidae), będący jej jedynym przedstawicielem. Zamieszkuje Sudan, Ugandę, dorzecze Kongo i brzegi jeziora Czad. Początkowo trzewikodziób przynależał do bocianowych (Ciconiiformes); poparła to taksonomia Sibleya-Ahlquista, w której wiele niesklasyfikowanych gatunków zostało zebranych w rząd "Ciconiiformes". Później jednak stwierdzono, że trzewikodziobowi bliżej do pelikanowatych (Pelecanidae) (bazując na podobieństwach anatomicznych), lub do czaplowatych (Ardeidae) (bazując na dowodach biochemicznych; Hagey et al., 2002[4]). Najnowsze badania DNA sugerują, iż przynależą one do rzędu pelikanowych (Pelecaniformes).

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Bagna i brzegi jezior i innych zbiorników śródlądowych, gdzie zakładają gniazda. Do miejsca żerowania wybierają bagna pozbawione zbyt gęstej roślinności, ze względu na łatwość podejmowania lotu i polowania na ryby. Szczególnie preferują płytkie oraz słabo natlenione zbiorniki wodne, gdzie łatwiej złapać ryby pływające bardzo blisko powierzchni wody. Na terenie południowego Sudanu spotyka się trzewikodzioba na polach ryżowych oraz na plantacjach zalewanych wodą . Obecność gatunku na określonym terenie jest ścisłe związana z występowaniem papirusu, pałki oraz trzciny.[5]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny 
Najbardziej charakterystyczną częścią ciała trzewikodzioba jest gruby, szeroki, lecz krótki dziób. Zwykle jest opuszczony ku dołowi, często nawet oparty na szyi. Jest on poruszany silnymi mięśniami, dzięki czemu ptak może chwytać śliskie, duże ryby dwudyszne. Stosunkowo duże oczy są przesunięte ku przodowi, co wspomaga widzenie trójwymiarowe. Upierzenie szare z zielonkawym połyskiem.
Rozmiary 
długość ciała ponad 150 cm, rozpiętość skrzydeł ponad 260 cm, masa ciała 6-6,7 kg[6]
Głos 
W sytuacji zagrożenia lub w podnieceniu często kłapie dziobem, wydając donośny, głuchy dźwięk, "klekocząc" podobnie jak bocian.
Zachowanie 
Trzewikodziób jest dużym ptakiem, dlatego też rzadko kiedy lata. Gdy jednak to czyni, wykorzystuje prądy powietrzne. Prowadzi głównie nocny tryb życia.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Bluish shoebill.jpg

Trzewikodzioby są specjalistami pokarmowymi, co znaczy, że polują tylko na określony rodzaj zwierząt. Ich ofiarami są ryby dwudyszne, chwytane dzięki mocnemu dziobowi. Poza tym ptaki te mają specyficzną strategię polowania. Bardzo często poruszają się po określonym obszarze jeziora, dzięki czemu wiedzą, gdzie ryby mają swoje kryjówki i gdzie przebywają o określonej porze dnia.

W czasie polowania trzewikodziób cierpliwie i powoli brodzi w wodzie. Często też po prostu stoi i czeka, aż ryba sama do niego podpłynie. Kiedy ofiara znajdzie się w jego zasięgu, rzuca się na nią, rozkładając skrzydła. Cień skrzydeł oszałamia na moment rybę, dzięki czemu trzewikodziób ma czas, aby ją złapać. Po złapaniu zdobyczy ptak miażdży ją swoim dziobem i szybko połyka.

Trzewikodzioby zwykle polują w pojedynkę. Kilka ptaków polujących obok siebie spotkać można jedynie wtedy, gdy z wysychającego jeziora pozostaje jedynie małe bajorko, w którym uwięzionych zostaje wiele ryb. Dzięki polowaniu na ryby dwudyszne ptak ten unika konkurencji. Kiedy nadarza się okazja, trzewikodzioby polują także na żaby, gady (krokodyle, żółwie) lub małe ssaki.

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Schuhschnabel fg02.jpg
Gniazdo 
Gniazdo w kształcie płaskiego kopca jest budowane przez samca i samicę. Znajduje się ono zazwyczaj na pływającej roślinności lub w trawie na suchym lądzie, w trudnodostępnym miejscu, które zapewnia ochronę przed drapieżnikami.
Jaja i wysiadywanie 
W jednym lęgu samica składa 1-2 białe jaja. Wysiadywaniem przez ok. 30 dni zajmują się oba ptaki. W czasie upałów rodzice chłodzą jaja polewając je zimną wodą przynoszoną w dziobie.
Pisklęta 
Wyklute pisklęta karmione są częściowo strawionym pokarmem. Po pewnym czasie zmieniają swoją dietę na ryby w całości. Opuszczają gniazdo w wieku 13-14 tygodni, choć przez jakiś czas wracają jeszcze do niego na odpoczynek. Zazwyczaj w ciągu roku parze udaje wychować się tylko jedno młode, gdyż wiele osobników młodych ginie z powodu nieopanowania umiejętności polowania na ryby dwudyszne.
Shoebill couple2.jpg

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Główne zagrożenie dla tego gatunku stanowi wykonywane na dużą skalę osuszanie gruntów, szczególnie intensywne podczas budowy Kanału Jonglei, którą czasowo wstrzymano. Czynniki takie jak: nadmierne nawadnianie, wypalanie traw, wypas bydła, rybołówstwo, a także osuszanie bagien pod uprawę ryżu i trzciny cukrowej przyczyniają się do niszczenia naturalnych siedlisk trzewikodziobów.[5] Globalna populacja oszacowana jest na 5000 – 8000 osobników[7]. Gatunek został wpisany do drugiego załącznika konwencji CITES.[5]

Trzewikodziób w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Wiele zwyczajów plemiennych ludów afrykańskich zakazuje polowania na te ptaki. Jeden z nich głosi, że płynąc łódką samo wspomnienie ich nazwy może spowodować burzę. Rysunki przedstawiające trzewikodzioba znajdujące się w egipskich grobowcach datowane są na około 3500 r. p.n.e.[5]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Trzewikodzioby są jednymi z najdroższych ptaków kupowanych do ogrodów zoologicznych w historii. W niewoli nie chcą się rozmnażać.[5]

Przypisy

  1. Balaeniceps rex w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Balaeniceps. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 22 grudnia 2010]
  3. Balaeniceps rex. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. J.R. Hagey, C. D. Schteingart, Ton-Nu, A. F. H.-T. & Hofmann. A novel primary bile acid in the Shoebill stork and herons and its phylogenetic significance. „Journal of lipid research”, s. 685–690, 2002. PMID 11971938. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Hancock, Kushlan, J., Kahl, J.A., Philip, M., 2010. Storks, Ibises and Spoonbills of the World, Huntingdon: A&C Black s.141,142,145.
  6. E. Keller, prof. dr. J. H. Reichholf, G. Steinbach i inni: Leksykon zwierząt: Ptaki. Cz. 1. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 64. ISBN 83-7227-891-1.
  7. (ang.) BirdLife International (2008) Species factsheet: Balaeniceps rex. [Dodtęp 10 czerwca 2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]