Tulejnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tulejnik
tulejnik kamczacki
tulejnik kamczacki
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klad okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd żabieńcowce
Rodzina obrazkowate
Podrodzina Orontioideae
Rodzaj tulejnik
Nazwa systematyczna
Lysichiton Schott
Oesterr. Bot. Wochenbl. 7: 62 (1857)
Typ nomenklatoryczny
Lysichiton camtschatcensis (L.) Schott[2]
Synonimy

Arctiodracon A.Gray[3]

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Morfologia tulejnika kamczackiego
Tulejnik kamczacki
Tulejnik amerykański

Tulejnik, żmijownik (Lysichiton Schott) – rodzaj roślin z rodziny obrazkowatych, obejmujący 2 gatunki: tulejnik amerykański (Lysichiton americanus Hultén & H.St.John) i tulejnik kamczacki (Lysichiton camtschatcensis (L.) Schott). Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów λύσης (lysis – upadek) i χιτών (chiton – szata) i odnosi się do szybko odpadającej po przekwitnięciu pochwy kwiatostanu[4].

Zasięg geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Tulejnik amerykański pochodzi z zachodniej Ameryki Północnej, gdzie występuje naturalnie od Alaski do Kalifornii. Tulejnik kamczacki pochodzi z północno-wschodniej Azji, od Kamczatki do Japonii[3]. Oba gatunki zostały introdukowane w Europie z upraw ogrodniczych. Tulejnik kamczacki pojawił się pod koniec XX wieku w Norwegii i Szwecji, gdzie nie został uznany za gatunek inwazyjny. Tulejnik amerykański został wprowadzony do północno-zachodniej Europy: Wielkiej Brytanii (pierwsza zaobserwowana introdukcja w 1901 r.), Irlandii, Belgii, Danii, Finlandii, Niemiec, Norwegii, Szwecji. Jedynie w Norwegii nie został uznany za gatunek inwazyjny, w pozostałych krajach zaobserwowano wypieranie przez tulejnika amerykańskiego roślinności rodzimej[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Podziemne wzniesione kłącze, u tulejnika amerykańskiego ciemne i wydłużone, u t. kamczackiego białe i krótkie.
Liście
Rośliny tworzą kilka gładkich liści siedzących lub z krótkimi, gąbczastymi ogonkami, pozbawionymi pochwy. Blaszki liściowe skórzaste, całobrzegie, szeroko-lancetowate do podłużno-jajowatych, o ściętej do klinowatej nasadzie i wymiarach od 40–80×15–30 cm (t. kamczacki) do 30–150×25–70 cm (t. amerykański), wydłużające się po przekwitnięciu rośliny.
Kwiaty
Rośliny jednopienne. Kilka kwiatostanów, typu kolbiastego pseudancjum, pojawia się razem z liśćmi. Pochwa kwiatostanu w dolnej części tworzy bardzo długą i wąską pochwę o wolnych brzegach, okrywającą trzonek o długości od 10 do 40 cm, na którym osadzona jest cylindryczna kolba. Górna część pochwy jest eliptyczna i łódkokształtna, spiczasta, żółta (tulejnik amerykański) lub biała (t. kamczacki). Kwiaty obupłciowe, o 4 nierównych listkach okwiatu, gęsto porywają kolbę o długości od 3,5 do 12 cm. Listki okwiatu wąskie, zaokrąglone, o długości od 2 do 3 mm (t. kamczacki) lub od 3 do 4 mm (t. amerykański). Kwiaty składają się z 4 pręcików o płaskich nitkach i główkach o średnicy od 0,6–0,8 mm (t. kamczacki) do 0,9–2,0 mm (t. amerykański) oraz pojedynczego słupka o 1-2-komorowej zalążni z siedzącym znamieniem. Żółtozielone kwiaty t. amerykańskiego wydzielają okropny zapach. Zielonkawe kwiaty t. kamczackiego są bezzapachowe.
Owoce
Zielone jagody, zawierające 2 nasiona[6].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Wieloletnie, skrytopączkowe rośliny zielne. Tulejnik amerykański kwitnie od późnej zimy do wiosny. Jego kwiaty są zapylane przez chrząszcze z gatunku Pelecomalius testaceum z rodziny kusakowatych, które żerują na pyłku tych roślin. Obrzydliwy aromat kwiatów tulejnika amerykańskiego, przypominający wydzieliny skunksa, padlinę i czosnek, pobudza owady do rozmnażania, które odbywa się wewnątrz kwiatostanów tulejników[7]. Kwiaty tulejnika kamczackiego są przyjemnie pachnące[8]. W zapylaniu biorą też udział muchówki. Rośliny rosną bardzo wolno i dożywają wieku 80 lat. Budują gęste populacje. Nasiona tulejników są rozprzestrzeniane przez ptaki i małe ssaki (jak wiewiórki). Rośliny rozmnażają się również wegetatywnie z fragmentów kłączy[5].
Siedlisko
Bagna, brzegi strumieni, tereny podmokłe na nizinach i w lasach[7].
Cechy fitochemiczne
Wszystkie tkanki tulejników zawierają kryształki szczawianu wapnia. Spożycie surowych części tych roślin powoduje pieczenie i obrzęk w jamie ustnej i gardle[9].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 28[6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)
Należy do podrodziny Orontioideae, rodziny obrazkowatych (Araceae), rzędu żabieńcowców (Alismatales) w kladzie jednoliściennych (ang. monocots)[1].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny jadalne
Wszystkie części tulejnika amerykańskiego, w czasach niedoboru pożywienia, są spożywane przez rdzenną ludność Ameryki Północnej[7]. Młode liście tej rośliny mogą być jadane po wielokrotnym obgotowaniu, każdorazowo w nowej wodzie. Wysuszone i upieczone kłącze może być zmielone i użyte jako dodatek do mąki[9].
Rośliny lecznicze
Liście tulejnika amerykańskiego są używane przez północnoamerykańskich indian jako kataplazmy na oparzenia i rany[7]. Kłącze tej rośliny było używane do leczenia problemów z układem oddechowym, przede wszystkim kataru siennego, astmy, krztuśca i problemów z oskrzelami[9].
Rośliny ozdobne
Oba gatunki tulejników są uprawiane w krajach o chłodnym klimacie jako rośliny ozdobne, przede wszystkim sadzone są przy brzegach zbiorników wodnych. Są mrozoodporne (strefy mrozoodporności 5–9)[10]. Wymagają gleby kwaśnej i mokrej, tolerują okresowe zalewania. Najlepiej rosną pod drzewami, na stanowiskach częściowo zacienionych[11].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-14].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-08-14].
  3. 3,0 3,1 R. Govaerts i D.G. Frodin: World Checklist and Bibliography of Araceae (and Acoraceae) (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew, 2002. [dostęp 2010-08-14].
  4. Kurt Krause. Araceae-Callloideae. „Das Pflanzenreich”. 37, s. 148, 1908. Wilhelm Engelmann Verlag (łac.). 
  5. 5,0 5,1 The North European and Baltic Network on Invasive Alien Species (ang.). [dostęp 2010-08-15].
  6. 6,0 6,1 Peter D. Sell, Gina Murrell: Flora of Great Britain and Ireland. Cambridge: Cambridge University Press, 1996, s. 44. ISBN 978-0-521-55339-1. (ang.)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Flora of North America: north of Mexico. New York: Oxford University Press, 1993, s. 133-134. ISBN 0-19-513729-9.
  8. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 1053. ISBN 83-214-1305-6.
  9. 9,0 9,1 9,2 O. Wayne Robuck: The Common Plants of the Muskegs of Southeast Alaska. United States Department of Forest Service and Agriculture, 1985, s. 52. (ang.)
  10. Praca zbiorowa: Botanica. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  11. C. Greg Speichert: Encyclopedia of water garden plants. Porland, Or: Timber Press, 2007, s. 220. ISBN 0-88192-625-6.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych: łacińsko-polski. Kraków: Officina Botanica, 2008. ISBN 978-83-925110-5-2. (pol.)