Tur (województwo kujawsko-pomorskie)

Tur
Państwo	Polska
Województwo	kujawsko-pomorskie
Powiat	nakielski
Gmina	Szubin
Wysokość	83 m n.p.m.
Liczba ludności (2008)	1040
Strefa numeracyjna	(+48) 52
Kod pocztowy	89-200
Tablice rejestracyjne	CNA
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego Tur
Położenie na mapie Polski Tur
53°05′3.49″N 17°44′13.81″E

Huta szkła widok od strony tamy

Kościół pw. św. Stanisława Kostki

Poczta przy ul. Bydgoskiej

Budynek dawnej restauracji przy ul. Bydgoskiej

Odnoga Noteci w Turze

Widok z mostu

Tur (niem. Thure, Thur, Thurmuehle) – wieś w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, w gminie Szubin.

Lokalizacja

Tur położony jest w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, w gminie Szubin. Usytuowany nad rzeką Noteć, 62 m n.p.m.. Miejscowość znajduje się w północno-wschodniej części Pałuk, stanowiących część historycznej Wielkopolski. Tur jest oddalony o 20 km na południowy zachód od Bydgoszczy.

Historia

U schyłku ostatniego zlodowacenia bałtyckiego w miejscu obecnej miejscowości płynęła na zachód ogromna Prawisła. Gdy wody nieco opadły, w dolinie pojawiły się bagna, rozlewiska, jeziora. Jedno z takich jezior sięgało do Turu (Jezioro Turskie). W czasach antycznych przez puszczę przebiegała jedna z nitek słynnego Szlaku Bursztynowego – z terenów Wielkopolski nad Bałtyk. Pierwsza wzmianka historyczna o Turze pochodzi z 1337 roku, kiedy król Kazimierz III Wielki zezwolił na przeprowadzenie przeprawy na rzece Noteć. Datę tę przyjmuje się jako datę powstania wsi. Nazwa miejscowości pochodzi od tura - wymarłego ssaka, żyjącego dawniej w okolicznych lasach.

Tur w okresie wczesnohistorycznym był osadą puszczańską, powstałą wśród bagien i oparzelisk na jednym z pagórków doliny rzeki Noteć, otoczoną lasami Puszczy Bydgoskiej, w pobliżu której znajdowało się nieistniejace dzisiaj Jezioro Turskie (3,5 km długości). Założona w wyniku kolonizacji, trzykrotnie miała przyznawane prawa miejskie. Po raz pierwszy zrobił to w roku 1539 król Zygmunt I Stary, później czynili to Zygmunt August (1549) i Stefan Batory (1590). W latach późniejszych Tur stanowił własność szlachecką. Po 1772, tj. znalezieniu się miejscowości w granicach Prus, nastąpił napływ osadników z Niemiec. W XIX wieku, gdy Tur rozwijał się szczególnie intensywnie, istniało tu aż sześć mostów, dwa młyny i tyleż spichrzów, huta szkła, tartak, restauracja, piekarnia, mleczarnia, bank spółdzielczy, wodospad i kąpielisko. Dawni gospodarze Turu spoczywają na starym, zaniedbanym cmentarzu ewangelickim przy ul. Bydgoskiej.

W latach 1812-1827 dobra Turu należały do ministra Księstwa Warszawskiego Stanisława Brezy. W późniejszym okresie majątek przeszedł w niemieckie ręce - w 1830 Tur stał się własnością Dawida Radeekiera, Niemca pochodzenia żydowskiego, zaś w latach 1837-1840 ustalił tu swoją rezydencję szczecinianin Friedrich Poll. W 1831 w Turze mieszkało 68 osób: 13 katolików i 55 ewangelików, w 1910 liczba mieszkańców sięgała już 800 osób.

Podczas II wojny światowej, w latach 1941-1942 Niemcy urządzili tu obóz dla jeńców brytyjskich, wziętych do niewoli w rejonie Dunkierki w 1940 (podobóz Stalagu XXI B).

Zabytki

• kompleks budynków przemysłowych huty szkła istniejącej od 1846 roku (początki zakłądu sięgają 1842 roku)
• Stary Dwór – budynek z kamienia polnego zbudowany z fundacji Dawida Radeekera w 1831 r.
• Nowy Dwór z XVIII wieku (zwieńczony wysoką wieżą, nie zachowaną do dziś, została częściowo zniszczona podczas działań wojennych).
• neogotycki budynek starej szkoły z 1905 roku z addytywnie usadowioną kaplicą
• budynek dawnej restauracji na rogu ul. Bydgoskiej i ul. Brzozowej
• cmentarz ewangelicki z XIX w.

Nie zachowane:

• dwa młyny
• dwa spichlerze
• 3 kamienice (2 przy ul. Bydgoskiej, 1 na terenie parku).

Ciekawostki

Na terenie Turu odnaleziono m.in. takie znaleziska o znaczeniu historyczno-archeologicznym jak urny popielnicowe, kamienne paleniska, części broni palnej i białej (klingi, pochwy szabli różnego typu, kule armatnie, części karabinów, hełmy, strzemienia – większość z okresu wojen szwedzkich, napoleońskich oraz z czasów II wojny światowej), talary-grosze polskie czy zalążek polsko-litewski tzw. boratynka z 1664 r. oraz bagnet saperski i strzemię stanowiące wyposażenie wojsk pruskich w 1869 r. Innym nietypowym znaleziskiem była kotwica barkowa znaleziona przy miejscowym moście, najprawdopodobniej z czasów Jadwigi Andegaweńskiej. W rękach prywatnych znajduje się również dzwonek cerkiewny sygnowany cyrylicą, datowany na wiek XVII, według legendy pozostawiony tu podczas odwrotu wojsk napoleońskich spod Moskwy w roku 1813.

Kalendarium

• 1337 – pierwsza pisemna wzmianka o Turze w dokumencie, w którym król Kazimierz Wielki zezwolił na przeprowadzenie mostu przez Noteć
• 1539 – król Zygmunt I Stary nadaje osadzie prawa miejskie
• 1549 – powtórna próba lokacji za panowania Zygmunta Augusta
• 1590 – trzecia próba lokacji - nadanie praw miejskich przez Stefana Batorego
• 1655 – wkroczenie do Turu wojsk szwedzkich
• 1812 – jako ostatni Polak dobra Turu przejął sekretarz stanu, szambelan królewski, minister Księstwa Warszawskiego – hrabia Stanisław Breza
• 1813 – w Turze stacjonowały wojska napoleońskie uciekające spod Moskwy
• 1830 – Tur stał się własnością Niemca pochodzenia żydowskiego Dawida Radeekiera
• 1831 – budowa Nowego Dworu
• 1837-1840 – w Turze swoją rezydencję ustalił szczecinianin Fridrich Poll
• 1846 – powstanie huty szkła
• 1919 – podczas powstania wielkopolskiego w Turze sformował się oddział powstańczy pn. Tur pod dowództwem Franciszka Rucińskiego, podoficera armii pruskiej służącego wcześniej na froncie francuskim
• 1919 – odparcie pod Turem kontrofensywy niemieckiej
• 1939 – decyzja Niemców o zamknięciu szkoły oraz rozstrzelanie ówczesnego dyrektora Józefa Rumińskiego
• 1941-1942 – utworzenie w Turze obozu dla jeńców angielskich
• 1943-1944 – budowa osiedla domków dla uciekinierów znad Morza Czarnego, tzw. Berlinek
• 1945 – 22 stycznia wyzwolenie Turu przez Armię Czerwoną
• 1945 – 22 lutego ostatnia walka dywersyjna z wojskami niemieckimi
• 1945 – w piwnicach poczty odnaleziono ukrywającego się żołnierza niemieckiego pochodzenia czeskiego, który ujawnił miejsca umieszczenia materiałów wybuchowych mających na celu zniszczenie najważniejszych obiektów w Turze
• 1956-1966 – budowa szkoły podstawowej oraz przychodni zdrowia
• 1978 – odsłonięcie tablicy upamiętniającej mord hitlerowców na przedwojennym dyrektorze szkoły Józefie Rumińskim
• 1984 – 1 lipca erygowanie kościoła pw. św. Stanisława Kostki
• 1984 – budowa osiedla leśnego oraz bloków przy ul. Hutniczej
• 2004 – ustanowienie regionalnego „Święta Tura”
• 2011 – budowa świetlicy, remizy strażackiej oraz Izby Muzealnej „Szklany Tur”.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie bydgoskim.

Zobacz też: Tur, Tur Dolny, Tur Górny, Tur-Piaski