Turbacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Turbacz
Widok na Turbacz od południowej strony, na zdjęciu widoczne schronisko
Widok na Turbacz od południowej strony, na zdjęciu widoczne schronisko
Państwo  Polska
Pasmo Gorce
Wysokość 1310 m n.p.m.
Wybitność 605[1] m
Położenie na mapie Gorców, Pienin, Beskidu Sądeckiego
Mapa lokalizacyjna Gorców, Pienin, Beskidu Sądeckiego
Turbacz
Turbacz
Ziemia 49°32′34,6″N 20°06′41,6″E/49,542944 20,111556Na mapach: 49°32′34,6″N 20°06′41,6″E/49,542944 20,111556
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Widok z Czoła Turbacza na schronisko na Turbaczu
Turbacz wiosną
Schronisko na Turbaczu
Widok na Turbacz z polany na Bukowinie Miejskiej
Położenie Turbacza w zasięgu przylegających do niego wschodnich grzbietów.
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Turbaczu

Turbacz – najwyższy szczyt Gorców, znajdujący się w centralnym punkcie pasma i tworzący potężny rozróg[2]. Według większości źródeł ma wysokość 1310 m (np.[3][4]), ale niektóre podają 1314 m[5]. Zbudowany jest z fliszu karpackiego.

Topografia[edytuj | edytuj kod]

Z Turbacza odbiega siedem górskich grzbietów[3]:

Sam wierzchołek Turbacza znajduje się poza Gorczańskim Parkiem Narodowym, którego granica przebiega nieco po zachodniej, oraz po północnej stronie szczytu[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Góra już w XIX w. była celem turystycznych wypraw. Seweryn Goszczyński tak opisuje ją w swoim "Dzienniku Podróży do Tatrów": Widok z Turbacza na wszystkie strony przecudny, obszarem, który zajmuje i bogactwem rozmaitości. Nie miałem jeszcze w swym życiu podobnego widoku[6].

Sam szczyt Turbacza niczym nie wyróżnia się w dużej, szczytowej kopule. Otoczony był gęstym lasem świerkowym, przez co był pozbawiony widoków; stoi na nim kamienny obelisk oraz żelazny krzyż z datami 1945–1985. Dawniej wierzchołek był bezleśny i rozciągały się z niego szerokie widoki. W 1832 można było przez lunetę zobaczyć Kraków. Od kilku lat, po zniszczeniu lasu, z wierzchołka znowu rozciąga sie widok w kieruku północnym i zachodnim. Dla większości turystów nazwa Turbacz kojarzy się ze stojącym na rozległej polanie Wolnica (część Hali Długiej) budynkiem schroniska PTTK na Turbaczu[7].

Stoki Turbacza były w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu świadkiem wielu walk partyzanckich. Tutaj swoje kryjówki miały oddziały, a schronisko było ważnym miejscem kontaktowym i azylem dla ukrywających się patriotów. Najbardziej znana jest, związana ściśle z Turbaczem, postać Józefa Kurasia, ps. Orzeł, a potem ps. Ogień, legendarnego partyzanta i dowódcy walczącego najpierw przeciwko Niemcom, a potem radzieckim komunistom[7].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Położone pod szczytem, na wysokości 1283 m schronisko PTTK na Turbaczu to okazały kamienny budynek o dwóch prostopadłych skrzydłach z arkadowym wejściem i strzelistym dachem z mansardami, krytym gontem (ponad 100 miejsc noclegowych), otwarty w 1958 roku (projekt: Anna Górska)[7]. W pobliżu schroniska znajduje się przekaźnik RTV i telefonii komórkowej. Sam szczyt Turbacza znajduje się 5 minut drogi od schroniska. Jest on mało popularny turystycznie w odróżnieniu od schroniska PTTK[1].

Przed schroniskiem największy w Gorcach węzeł szlaków turystycznych (co wiąże się ze zwornikowym charakterem masywu Turbacza); z tarasu przed wejściem roztacza się rozległa panorama Pienin i Tatr ponad wzniesieniami Pogórza Spisko-Gubałowskiego – od Tatr Bielskich z Hawraniem przez Tatry Wysokie z Łomnicą, Gerlachem, Wysoką i Świnicą po Tatry Zachodnie z Kasprowym Wierchem, Bystrą i Banówką[7].

Obok schroniska (niewielki, drewniany budynek w lesie) – otwarte w 1980 roku Muzeum Kultury i Turystyki Górskiej PTTK, eksponujące dzieje turystyki w Gorcach, historię schroniska na Turbaczu, opis działalności ruchu oporu podczas II wojny światowej oraz postać Władysława Orkana[7].

Na Turbaczu, przy zejściu szlakiem do Nowego Targu, obok tzw. Kaplicy Papieskiej na polanie Wisielakówka, w drugą niedzielę sierpnia rokrocznie odbywa się Święto Gór, na które przybywają pieszo przez góry górale czasami z bardzo odległych zakątków. Impreza przyciąga też rzesze turystów. Przez wiele lat msza tradycyjnie była odprawiana przez pochodzącego z Łopusznej, położonej u stóp Turbacza, nieżyjącego już ks. Józefa Tischnera[7]. Na Wisielakówce znajduje się także pomnik pamięci Żołnierzy Wyklętych, odsłonięty 12 sierpnia 2012.

Przez Turbacz przebiega trasa maratonu rowerowego rozgrywanego corocznie w okresie letnim. Trasa prowadzi z Rabki Zdrój na Turbacz, który jest jednocześnie najwyższym punktem polskich maratonów MTB[8], a następnie trudnymi trasami z powrotem do Rabki.

Góra zaliczana jest do Korony Gór Polski.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

W gwarach góralskich nazwa Turbacza jest określana jako: Turbac, Trubac, bądź Turboc[9].

Według Władysława Maciejczaka nazwa etnicznie odnosiła się niegdyś jedynie do Hali Turbacz i została błędnie przeniesiona na szczyt, a prawidłowa nazwa ludowa brzmiała: "Kluczki" (odnotowana w księgach austriackich). Nazwa ta do dziś odnosi się do lasu znajdującego się po południowej stronie Gorców. Bywa także używana przez starszych Zagórzan odnosząc się do samego szczytu. Do końca XIX w. były używane takie nazwy jak: Niedźwiedź, Niedźwica, Niedźwiedzica[10][11]. Powstały one na skutek błędu kartografów na mapie Galicji z 1790 roku. Kartografowie błędnie oznaczyli miejscowość: Niedźwiedź na miejscu Turbacza[1]. Pod nazwą Niedźwiedź oraz innymi szczyt figurował jeszcze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Przy definicji szczytu w tym słowniku wspomina się także o lesie Kluczka i odrębnym ramieniu górskim o nazwie Turbacz (Wierchowa)[12]. Przypuszcza się że nazwa Turbacz ma korzenie wołoskie. Jedna z teorii mówi że pochodzi od rumuńskich słów: turba – "darń, torf". Istnieje też teoria według której pierwotnie określenie dotyczyło Potoku Turbacz i jest nazwą dokładnie wschodniorumuńską nawiązującą do słowa turbat – "wściekły", "szalony", "zmącony", "mętny"[13]. Wysunięte zostały także przypuszczenia że nazwa może pochodzić od gry na trembitach, według tej teorii słowa góralskie zaczynający się na: tr byłyby pierwotną wersją[1][14].

Szlaki turystyki pieszej[edytuj | edytuj kod]

Obok schroniska duży węzeł szlaków turystycznych[3]:

szlak turystyczny czerwony – czerwony Główny Szlak Beskidzki przez wierzchołek Turbacza, Obidowiec, Stare Wierchy, Jaworzynę Ponicką i Maciejową do Rabki-Zdroju
szlak turystyczny czerwony – czerwony Główny Szlak Beskidzki przez Przełęcz Knurowską i Pasmo Lubania do Krościenka
szlak turystyczny niebieski – niebieski przez Bukowinę Waksmundzką do Łopusznej
szlak turystyczny niebieski – niebieski przez Czoło Turbacza, Suchy Groń do Poręby Wielkiej (Koninki)
szlak turystyczny zielony – zielony przez Czoło Turbacza, Wierch Spalone i Turbaczyk, obok Orkanówki do Niedźwiedzia
szlak turystyczny zielony – zielony przez Bukowinę Waksmundzką do Kowańca w Nowym Targu
szlak turystyczny żółty – żółty przez Czoło Turbacza, Przełęcz Borek, Kudłoń i Gorc Troszacki do Lubomierza
szlak turystyczny żółty – żółty przez Bukowinę Miejską do Kowańca w Nowym Targu

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Marcin Karpinski – informacje. [dostęp 2012-07-14].
  2. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Gorce. Mapa turystyczna 1:50 000. Kraków: Compass, 2007. ISBN 978-83-89165-39-8.
  4. Strona Gorczańskiego Parku Narodowego. [dostęp 2012-06-28].
  5. Mały Rocznik Statystyczny Polski 2008, s. 27. [dostęp 2012-06-28].
  6. Józef Nyka: W Gorcach. Warszawa: Wyd. Interpress, 1968.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Marek Cieszkowski, Paweł Luboński: Gorce – przewodnik dla prawdziwego turysty. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2004. ISBN 83-89188-19-8.
  8. Rabka Zdrój (10.09.2011) (ID: 10) – Powerade MTB Marathon 2010
  9. Władysław Maciejczak, Józefa Kobylińska: Słownik gwary zagórzańskiej. 1994.
  10. Słownik geograficzny królestwa polskiego i innych krajów słowiańskich: tomII, ss699 (pol.). [dostęp 29 Lipiec 2012].
  11. Słownik geograficzny królestwa polskiego i innych krajów słowiańskich: tomV, ss728 (pol.). [dostęp 29 Lipiec 2012].
  12. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. [dostęp 2012-07-17].
  13. Władysław Maciejczak: Regionalny przewodnik monograficzny. Mszana Dolna: 2000. Mszana Dolna: 2000. ISBN 83-913887-0-0.
  14. W Beskidach istnieje wiele nazw pochodzenia wołoskiego, upowszechniły się one po przybyciu Wołochów w XIV, XV wieku
Panorama ze schroniska na Turbaczu na północna stronę
Panorama ze schroniska na Turbaczu na północna stronę