Turkmenistan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Türkmenistan
Turkmenistan
Flaga Turkmenistanu
Godło Turkmenistanu
Flaga Turkmenistanu Godło Turkmenistanu
Hymn: Garaşsyz, Bitarap, Türkmenistanyň Döwlet Gimni
(Hymn Państwowy Niepodległego, Neutralnego Turkmenistanu)
Położenie Turkmenistanu
Język urzędowy turkmeński
Stolica Aszchabad
Ustrój polityczny republika prezydencka
Głowa państwa prezydent Gurbanguly Berdimuhamedow
Szef rządu prezydent Gurbanguly Berdimuhamedow
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
53. na świecie
488 100[a] km²
0,7%
Liczba ludności (2008)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
113. na świecie
5 180 000[b]
11 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

40,57 mld[1] USD
7112[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

54,25 mld[1] USD
9510[1] USD
Jednostka monetarna manat turkmeński (TMM)
Niepodległość od ZSRR
27 października 1991
Śmierć Saparmyrata Nyýazowa 21 grudnia 2006
Pierwsze wielopartyjne wybory parlamentarne 15 grudnia 2013
Religia dominująca Islam
Strefa czasowa UTC +5
Kod ISO 3166 TM
Domena internetowa .tm
Kod samochodowy TM
Kod samolotowy EZ
Kod telefoniczny +993
Mapa Turkmenistanu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Turkmenistan w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Turkmenistan w Wikisłowniku

Turkmenistan (turkm. Türkmenistan; w okresie ZSRR funkcjonowała nazwa Turkmenia) – państwo położone w Azji Środkowej, na północ od gór Kopet-Dag, pomiędzy Morzem Kaspijskim a Amu-darią. Kraj rozciąga się na 1110 km od wschodu do zachodu oraz na 650 km z północy na południe[2]. Większość mieszkańców stanowią Turkmeni.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Około 90% kraju leży na nizinie Turańskiej[2]. Terytorium Turkmenistanu w większości pokrywa pustynia Kara-kum. Mimo zabiegów zapobiegających pustynnieniu obserwuje się zwiększanie terenu pustyni[3][4]. W zależności od metodologii pomiaru pustynia zajmuje od 70%[5][4] do w 80%[6][3][7][8] terytorium kraju. Obszar pustyni jest praktycznie niezamieszkały a tereny zasiedlone znajdują się głównie na przedgórzu Kopet-Dag w południowej części kraju oraz w dolinach rzecznych na południowym zachodzie. Najwyższy szczyt to Rize o wysokości 2942 m n.p.m.[2]. Na terenie kraju jest kilka depresji z których najgłębszą jest Akczakaja (81 m p.p.m.)[2].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Turkmenistan ma ekstremalne kontynentalny klimat, z wyjątkiem obszarów przybrzeżnych Morza Kaspijskiego oraz gór[8]. Średnia roczna temperatura powietrza waha się od 12 °C do 17 °C na północy kraju i od 15 °C do 18 °C na południowym wschodzie. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń, ze średnią temperaturą od -6 °C na północnym wschodzie do +4 °C w południowo-wschodniej części i +5 °C na krańcach zachodnich[8]. Średnia temperatura w najgorętszego miesiąca lipca wynosi od 27 °C do 30 °C. Najwyższe temperatury notowane są w środkowej i południowo-wschodniej części Kara-kum gdzie wynoszą od 48 °C do 50 °C. Najwyższe opady występują w górach i pogórzu, średnio do 398 mm, a najniższe w Kara- Bogaz - Gol Bay, średnio 95 mm[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Najstarszą ludzką osadą, odkrytą przez archeologów po II wojnie światowej, jest osada Dżejtun, ale już pod koniec XIX w. archeolodzy odkryli ślady osadnictwa na tym obszarze w okresie neolitu (VII – III tysiąclecie p.n.e.). Jest to tzw. odkrycie z Anau (obecnie rejon miasta Änew), a znaleziska te noszą wspólną nazwę – „stolic piasku”[7].

Terytorium Turkmenistanu ma długą i pełną zwrotów historię, wiele armii starożytnych i współczesnych imperiów podbijało te ziemie w drodze do bogatszych rejonów. Historia pisana rozpoczęła się wraz z podbiciem tych ziem przez imperium Achemenidów (jednej ze starszych dynastii imperium perskiego) i podzieleniem pomiędzy satrapów Margiany, Chorezmu i Partii. Aleksander Wielki podbił tereny Turkmenistanu w IV wieku p.n.e. w drodze do Azji Południowej, w okresie, kiedy powstawał jedwabny szlak, główna droga handlowa pomiędzy Azją a krajami rejonu śródziemnomorskiego.

Około 150 lat później Arsakes, król Partów, założył stolicę w Nisie, która obecnie jest stanowiskiem archeologicznym na przedmieściach obecnej stolicy, Aszchabadu, wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

W VII wieku Arabowie podbili tereny Turkmenistanu, wprowadzili islam, przez co związali region z kulturą Bliskiego Wschodu. Krótko później Turkmenistan stał się znany ze względu na przeniesienie przez kalifa Muhammad Ibn Harun al-Amina na jego terytorium stolicy perskiego Królestwa Chorasanu do Merv.

W połowie XI wieku z terytorium obecnego Turkmenistanu Seldżucka dynastia Oguzów podporządkowywała sobie Chorasanhistoryczną krainę w Azji Środkowej (obecny Afganistan). Imperium upadło w połowie XII wieku, a obecne terytorium Turkmenistanu zostało podporządkowane przez Czyngis-chana wraz z innymi terenami na wschód od Morza Kaspijskiego w czasie jego kampanii wschodniej.

Zamieszkujące niegdyś terytorium współczesnego Turkmenistanu starożytne plemiona najprawdopodobniej prowadziły koczowniczy tryb życia i zajmowały się pasterstwem. Naród turkmeński ostatecznie uformował się dopiero w XV w. Ziemie te były wielokrotnie nękane przez najeźdźców.

XIX wiek i okres radziecki[edytuj | edytuj kod]

W latach 1865-1885 akcję podbijania Turkmenistanu prowadziła Rosja. 7 sierpnia 1921 roku tereny Turkmenistanu zostały włączone w skład ZSRR jako Obwód Turkmeński w Turkiestańskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. 13 maja 1925 utworzono Turkmeńską Socjalistyczną Republikę Radziecką na której czele stał Pierwszy Sekretarz KC Komunistycznej Partii Turkmeńskiej SRR. W 1948 miało tam miejsce silne trzęsienie ziemi. Zginęło wówczas ponad 160 tysięcy osób, głównie z Aszchabadu.

Niepodległy Turkmenistan[edytuj | edytuj kod]

W wyniku rozpadu ZSRR, 27 października 1991 roku Turkmenistan ogłosił niepodległość. Władzę jako jedyne legalne ugrupowanie w kraju przejęła Demokratyczna Partia Turkmenistanu a partia komunistyczna stała się nielegalna[9]. Pierwszym prezydentem został były działacz KPZR, Saparmyrat Nyýazow. Jego rządy cechowało łamanie praw człowieka, stosowanie tortur, nepotyzm i kult jednostki na wielką skalę. W 1993 roku prezydent ogłosił się Turkmenbaszą czyli "Ojcem Wszystkich Turkmenów". W 1999 zrobiono z niego dożywotniego prezydenta. Pozostawał u władzy aż do swojej śmierci 21 grudnia 2006 roku, budując odizolowaną od świata dyktaturę.

Flaga Turkmenistanu używana w latach 1992-1997
Meczet w Gypjaku
Budynek Madżylisu Turkmenistanu w Aszchabadzie
Pomnik Saparmyrata Nyýazowa na szczycie Arki Neutralności w Aszchabadzie
Widok na góry Kopetdag z równiny Ahalskiej

Po śmierci Nyýazowa, w kraju odbyły się wybory prezydenckie, które miały miejsce 11 lutego 2007 roku. Z jedenastu pretendentów zatwierdzonych zostało sześciu kandydatów (wszyscy byli członkami Demokratycznej Partii Turkmenistanu): Amanýaz Atajykow, członek parlamentu oraz zastępca gubernatora prowincji Daşoguz, Gurbanguly Berdimuhamedow, p.o. prezydenta, wcześniej wicepremier i minister zdrowia, Orazmyrat Garajaýew, burmistrz miasta Abadan, Muhammetnazar Gurbanow, przewodniczący regionu Garabekewul, Işanguly Nuryýew, wiceminister do spraw gospodarki gazem i zasobami naturalnymi. Aşyrnyýaz Pomanow, burmistrz Turkmenbaszy.

Poparcie władz partyjnych i państwowych uzyskał Gurbanguly Berdimuhamedow, a kandydat opozycjonistów (w większości przebywających na uchodźstwie), Hudaýberdi Orazow, nie został dopuszczony. W wyniku wyborów wybrano na prezydenta Gurbanguly Berdimuhamedowa. Zdobył on oficjalnie 89% głosów przy udziale 95% uprawnionych. Jednak niezależni zachodni obserwatorzy uznali wybory za sfałszowane[10]. Został zaprzysiężony na prezydenta 14 lutego 2007 roku. Tydzień później został wybrany na przewodniczącego izby wyższej parlamentu. Był jedynym kandydatem.

Gurbanguly Berdimuhamedow zaprowadził niewielką liberalizację życia społecznego i politycznego w kraju, podjął kroki w stronę odejścia od kultu swego poprzednika i międzynarodowej izolacji kraju. Zezwolił na dostęp do nieocenzurowanego internetu w stolicy i wprowadził zmiany w systemie nauczania. 20 marca 2007 roku anulował prawo prezydenta do nadawania nowych nazw miastom, obiektom geograficznym oraz instytucjom[11]. Przyjęta 26 września 2008 roku nowa konstytucja ograniczała prerogatywy prezydenta i ustanowiła jednoizbowy parlament. W wyborach przeprowadzonych 12 lutego 2012 roku Berdimuhamedow odniósł zwycięstwo z wynikiem 97,14% głosów. 21 sierpnia 2012 roku została założona Partia Przemysłowców i Przedsiębiorców Turkmenistanu, druga po Partii Demokratycznej legalnie działająca partia polityczna.

15 grudnia 2013 roku w Turkmenistanie odbyły się pierwsze w historii wielopartyjne wybory parlamentarne. Wygrała je Demokratyczna Partia Turkmenistanu uzyskując 47 na 125 miejsc w parlamencie, druga była Partia Przemysłowców i Przedsiębiorców Turkmenistanu której przypadło 14 miejsc. Pozostałe 64 zajęli członkowie różnych organizacji pro-rządowych. Frekwencja wyborcza wyniosła 91,33%.[12].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Turkmenistan jest republiką prezydencką z prezydentem będącym zarówno głową państwa, jak i szefem rządu. Wybierany jest w powszechnych wyborach na 5-letnią kadencję z możliwością reelekcji. Jednoizbowy parlament (Madżylis) liczy 125 członków i jest wybierany co 5 lat.

W latach 1991-2013 kraj był dyktaturą jednopartyjną. W 2013 roku w skład parlamentu wszedł pierwszy członek partii opozycyjnej[13]. Obecnie w Turkmenistanie obowiązuje system partii dominującej. Legalnie działające ugrupowania polityczne to:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Blisko 50% mieszkańców zajmuje się rolnictwem. Jest to możliwe dzięki dość dobrze rozwiniętemu systemowi nawadniającemu, który dostarcza wodę do upraw, zwłaszcza z głównej rzeki kraju – Amu-darii. Obszar nawodniony to 17 500 km². Główną kategorią upraw jest bawełna, ale uprawiane są również zboża, ziemniaki, rozwija się sadownictwo. Hoduje się konie, a także owce karakuły. Kraj jest na dziesiątym miejscu na świecie pod względem wielkości produkcji bawełny. Słynne na całym świecie są kolorowe, wykonywane z owczej wełny turkmeńskie dywany. Turkmenia posiada także znaczne zasoby gazu ziemnego i ropy naftowej.

Od 1994 roku budżet Turkmenistanu przeszedł z olbrzymiej nadwyżki do nieznacznego debetu. Spowodowane to było z jednej strony odmową rządu Rosji na eksport turkmeńskiego gazu do krajów z twardą walutą, a jednocześnie pogarszającą się sytuacją ekonomiczną krajów powstałych z byłych republik radzieckich, gdzie nastąpił gwałtowny spadek ich produkcji przemysłowej i spadek popytu przy jednoczesnym wzroście zadłużenia.

Turkmenistan podchodzi bardzo ostrożnie do reform ekonomicznych, mając nadzieję, że dochody z gazu i bawełny będą wystarczające do podtrzymania gospodarki. W roku 2004 bezrobocie sięgnęło 60%[14], a liczba ludności żyjącej poniżej granicy ubóstwa w roku poprzednim wynosiła 58%. Cele prywatyzacyjne są niewielkie.

W latach 1998-2002 Turkmenistan bardzo cierpiał z powodu braku odpowiednich instalacji przesyłowych dla eksportu swojego gazu, a z drugiej strony ze względu na wzrastające krótkoterminowe zadłużenie zewnętrzne. Jednak w tym okresie rozpoczął się gwałtowny wzrost cen gazu i ropy naftowej na rynkach międzynarodowych, przez co wartość Turkmeńskiego eksportu zwielokrotniła się. Mimo to perspektywy ekonomiczne w najbliższej przyszłości nie są obiecujące, głównie ze względu na powszechną biedę i wzrastający deficyt budżetowy.

Prezydent Niyazov wydał bardzo wiele środków, pochodzących z eksportu, na intensywną odnowę miast, w szczególności Aszchabadu. Wszechobecna jest korupcja, szczególnie szkodliwa wśród nadzorujących rezerwy walutowe, którzy zarządzają między innymi środkami pozabudżetowymi, zdeponowanymi w funduszach zagranicznych rezerw walutowych w Deutsche Bank we Frankfurcie, o czym raportowała w kwietniu 2006 roku organizacja pozarządowa Global Witness z Londynu.

W wyniku dekretu Zgromadzenia Narodowego z dnia 14 sierpnia 2003 roku[15] elektryczność, gaz ziemny, woda i sól będą subwencjonowane dla obywateli Turkmenistanu do 2030 roku, jednakże braki tych dóbr są częste. W dniu 5 września 2006, po groźbie przerwania dostaw, Rosja zgodziła się podnieść cenę turkmeńskiego gazu ziemnego z 65$ USD do 100$ USD za 1000 m³. Odbiorcą 2/3 gazu z Turkmenistanu jest rosyjski koncern państwowy Gazprom[16].

Granice[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Turkmenistanu.

Turkmenistan graniczy z następującymi państwami[7]:

Łączna długość granic wynosi 3736 km. Turkmenistan posiada dostęp do Morza Kaspijskiego na długości 1768 km.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Turkmenistan zamieszkują przede wszystkim wyznawcy islamu sunnickiego (93% – głównie Turkmeni, Uzbecy, Persowie); istnieje mniejszość prawosławna (5,3% – głównie Rosjanie).

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[17][18]:

  • Islam: 93% (4 690 000);
  • Prawosławie: 5,3% (270 000);
  • Brak religii: 0,5% (30 000);
  • Protestantyzm: 0,5% (30 000);
  • Pozostali chrześcijanie: 0,4% (20 000);

Oficjalną ideologię państwową stanowi połączenie tradycyjnego islamu z doktryną polityczną i społeczną byłego prezydenta Saparmyrata Nyýazowa. Podstawą wychowania w Turkmenistanie są Koran oraz napisana przez Nyýazowa Ruhnama (Księga ducha).

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Turkmenistanu

Turkmenistan podzielony jest na 5 regionów (wilajetów):

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Dane podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.).
  2. Dane szacunkowe na rok 2007 podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Encyklopedia Gazety Wyborczej. T. 19. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 83-89651-35-1.
  3. 3,0 3,1 Jamal Annaklycheva: Combating desertification in Turkmenistan on the grass roots level example of the central Karakum Desert (ang.). Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Fakultät der Universität zu Köln. [dostęp 29-10-2014].
  4. 4,0 4,1 Dzhumaguly Annayev: Turkmenistan battles desertification (ang.). Central Asia Online. [dostęp 29-10-2014].
  5. Karakum Desert (ang.). Encyclopædia Britannica. [dostęp 28-10-2014].
  6. Turkmenistan Weather, climate and geography (ang.). World Travel Guide. [dostęp 29-10-2014].
  7. 7,0 7,1 7,2 Radosław Herka: Turkmenbasza - Batiuszka Nijazow, Model przywództwa politycznego w Turkmenistanie (pol.). Uniwersytet Warszawski. [dostęp 28-10-2014].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Akmurat Atamuradov: Turkmenistan, General observations (ang.). FAO. [dostęp 28-10-2014].
  9. Leftist Parties of the World, Turkmenistan
  10. Profil kraju: Turkmenistan (ang.).
  11. "Turkmenistan Restricts Presidential Prerogatives", rferl.org, 20 marca 2007.
  12. Rights groups criticise Turkmenistan elections (ang.). bbc.co.uk, 2013-12-19. [dostęp 2013-12-19].
  13. [1], Radio Free Europe, 10 czerwca 2013.
  14. Turkmenistan, CIA World Factbook. Dostępny 2008-12-26.
  15. Resolution of Khalk Maslahati (Peoples’ Council of Turkmenistan) N 35 (14.08.2003).
  16. BBC NEWS | Business | Russia reaches Turkmen gas deal<!>.
  17. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-25].
  18. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-25].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]