Turkmenistan

Türkmenistan Turkmenistan
Flaga Turkmenistanu Godło Turkmenistanu
Hymn: Garaşsyz, Bitarap, Türkmenistanyň Döwlet Gimni (Hymn Państwowy Niepodległego, Neutralnego Turkmenistanu)
Język urzędowy	turkmeński
Stolica	Aszchabad
Ustrój polityczny	republika prezydencka
Typ państwa	jednopartyjna republika
Głowa państwa	prezydent Gurbanguly Berdimuhamedow
Szef rządu	prezydent Gurbanguly Berdimuhamedow
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	53. na świecie 488 100 km² 0,7%
Liczba ludności (2008)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	113. na świecie 5 180 000 11 osób/km²
Jednostka monetarna	manat turkmeński (TMM)
Niepodległość	od ZSRR 27 października 1991
Religia dominująca	Islam
Strefa czasowa	UTC +5
Kod ISO 3166	TM
Domena internetowa	.tm
Kod samochodowy	TM
Kod samolotowy	EZ
Kod telefoniczny	+993
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Hasło Turkmenistan w Wikisłowniku

Turkmenistan (turkm. Türkmenistan; w okresie ZSRR funkcjonowała nazwa Turkmenia) – państwo położone w Azji Środkowej, na północ od gór Kopet-Dag, pomiędzy Morzem Kaspijskim a Amu-darią. Kraj rozciąga się na 1110 km od wschodu do zachodu oraz na 650 km z północy na południe.

Terytorium Turkmenistanu to w 80% praktycznie niezamieszkana pustynia Kara-kum. Tereny zasiedlone znajdują się głównie na przedgórzu Kopet-Dag w południowej części kraju oraz w dolinach rzecznych na południowym zachodzie. Blisko 50% mieszkańców zajmuje się rolnictwem. Jest to możliwe dzięki dość dobrze rozwiniętemu systemowi nawadniającemu, który dostarcza wodę do upraw, zwłaszcza z głównej rzeki kraju – Amu-darii. Obszar nawodniony to 17 500 km². Główną kategorią upraw jest bawełna, ale uprawiane są również zboża, ziemniaki, rozwija się sadownictwo. Hoduje się konie, a także owce karakuły. Słynne na całym świecie są kolorowe, wykonywane z owczej wełny turkmeńskie dywany.

Historia

Turkmeńska śpiewaczka w stroju ludowym

Starożytność

Terytorium Turkmenistanu ma długą i pełną zwrotów historię, wiele armii starożytnych i współczesnych imperiów podbijało te ziemie w drodze do bogatszych rejonów. Historia pisana rozpoczęła się wraz z podbiciem tych ziem przez imperium Achemenidów (jednej ze starszych dynastii imperium perskiego) i podzieleniem pomiędzy satrapów Margiany, Chorezmu i Partii. Aleksander Wielki podbił tereny Turkmenistanu w IV wieku p.n.e. w drodze do Azji Południowej, w okresie, kiedy powstawał jedwabny szlak, główna droga handlowa pomiędzy Azją a krajami rejonu śródziemnomorskiego.

Około 150 lat później Arsakes, król Partów, założył stolicę w Nisie, która obecnie jest stanowiskiem archeologicznym na przedmieściach obecnej stolicy, Aszchabadu, wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Średniowiecze

W VII wieku Arabowie podbili tereny Turkmenistanu, wprowadzili islam, przez co związali region z kulturą Bliskiego Wschodu. Krótko później Turkmenistan stał się znany ze względu na przeniesienie przez kalifa Muhammad Ibn Harun al-Amina na jego terytorium stolicy perskiego Królestwa Chorasanu do Merv.

W połowie XI wieku z terytorium obecnego Turkmenistanu Seldżucka dynastia Oguzów podporządkowywała sobie Chorasan – historyczną krainę w Azji Środkowej (obecny Afganistan). Imperium upadło w połowie XII wieku, a obecne terytorium Turkmenistanu zostało podporządkowane przez Czyngis-chana wraz z innymi terenami na wschód od Morza Kaspijskiego w czasie jego kampanii wschodniej.

Zamieszkujące niegdyś terytorium współczesnego Turkmenistanu starożytne plemiona najprawdopodobniej prowadziły koczowniczy tryb życia i zajmowały się pasterstwem. Naród turkmeński ostatecznie uformował się dopiero w XV w. Ziemie te były wielokrotnie nękane przez najeźdźców.

XIX wiek i współczesność

W latach 1865-1885 akcję podbijania Turkmenistanu prowadziła Rosja. W 1925 r. stał się on jedną z republik radzieckich. W 1948 miało tam miejsce silne trzęsienie ziemi. Zginęło wówczas ponad 160 tysięcy osób, głównie z Aszchabadu.

Po 69 latach pozostawania w ramach Związku Radzieckiego (w tym 67 lat jako republika) Turkmenistan po rozpadzie ZSRR ogłosił niepodległość 27 grudnia 1991 roku. Pierwszym prezydentem został Saparmyrat Nyýazow (zmarł w 2006), który przyjął tytuł Turkmenbaszy (przywódca Turkmenów) i wprowadził rządy dyktatorskie.

Wybory prezydenckie 2007

Wybory prezydenckie w Turkmenistanie odbyły się 11 lutego 2007. Z jedenastu pretendentów zatwierdzonych zostało sześciu kandydatów (wszystkich z Partii Demokratycznej):

• Amanýaz Atajykow, członek parlamentu oraz zastępca gubernatora prowincji Daşoguz
• Gurbanguly Berdimuhamedow, p.o. prezydenta
• Orazmyrat Garajaýew, burmistrz miasta Abadan
• Muhammetnazar Gurbanow, przewodniczący regionu Garabekewul
• Işanguly Nuryýew, wiceminister do spraw gospodarki gazem i zasobami naturalnymi
• Aşyrnyýaz Pomanow, burmistrz Turkmenbaszy

Ówczesne władze poparły Gurbanguly Berdimuhamedowa, a kandydat opozycjonistów (w większości przebywających na uchodźstwie), Hudaýberdi Orazow, nie został dopuszczony.

W wyniku wyborów wybrano na prezydenta Gurbanguly Berdimuhamedowa. Był jedynym kandydatem. Zdobył oficjalnie 89% głosów przy udziale 95% uprawnionych. Został zaprzysiężony na prezydenta 14 lutego 2007 roku. Tydzień później został wybrany na przewodniczącego izby wyższej parlamentu. Jednak niezależni zachodni obserwatorzy uznali wybory za sfałszowane.

Ustrój polityczny

Budynek zgromadzenia narodowego Turkmenistanu w Aszchabadzie

Turkmenistan jest republiką prezydencką z prezydentem będącym zarówno głową państwa, jak i szefem rządu. W Turkmenistanie istnieje system wielopartyjny. We wrześniu 2008 Rada Ludowa (niższa izba parlamentu) jednomyślnie uchwaliła rezolucję, przyjmującą nową konstytucję. W jej wyniku likwiduje się Radę Ludową i ogłasza utworzenie nowego parlamentu w grudniu 2008. Nowa konstytucja pozwala także na tworzenie nowych partii. Rada Ludowa liczyła do 2500 delegatów, część z nich była wyłaniana w wyborach, a część była zapraszana.

Dożywotni prezydent Saparmyrat Nyýazow, były urzędnik Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, rządził krajem już od 1985, kiedy został sekretarzem generalnym Komunistycznej Partii Turkmeńskiej SRR, do swojej śmierci w 2006 roku. Po rozpadzie Związku Radzieckiego sprawował on władzę absolutną. W dniu 28 grudnia 1999 Nyýazow został ogłoszony przez pierwszy parlament (Mejlis) dożywotnim prezydentem Turkmenistanu. Obecny prezydent Turkmenistanu Gurbanguly Berdimuhamedow, przejął władzę po śmierci Nyýazowa w grudniu 2006.

Była Komunistyczna Partia Turkmeńskiej SSR została przemianowana na Demokratyczną Partię Turkmenistanu. 13 stycznia 2012 de iure zniesiono system jednopartyjny, lecz de facto opozycyjne frakcje polityczne są nadal prześladowane, a założenia deklaracji systemu wielopartyjnego są łamane^{[potrzebne źródło]}.

Gospodarka

Bazar producencki w Aszchabadzie

Na połowie nawadnianej powierzchni kraju uprawiana jest bawełna, co sprawia że kraj jest na dziesiątym miejscu na świecie pod względem wielkości produkcji tego gatunku. Posiada także znaczne zasoby gazu ziemnego i ropy naftowej.

Od 1994 roku budżet Turkmenistanu przeszedł z olbrzymiej nadwyżki do nieznacznego debetu. Spowodowane to było z jednej strony odmową rządu Rosji na eksport turkmeńskiego gazu do krajów z twardą walutą, a jednocześnie pogarszającą się sytuacją ekonomiczną krajów powstałych z byłych republik radzieckich, gdzie nastąpił gwałtowny spadek ich produkcji przemysłowej i spadek popytu przy jednoczesnym wzroście zadłużenia.

Turkmenistan podchodzi bardzo ostrożnie do reform ekonomicznych, mając nadzieję, że dochody z gazu i bawełny będą wystarczające do podtrzymania gospodarki. W roku 2004 bezrobocie sięgnęło 60%, a liczba ludności żyjącej poniżej granicy ubóstwa w roku poprzednim wynosiła 58%. Cele prywatyzacyjne są niewielkie.

W latach 1998-2002 Turkmenistan bardzo cierpiał z powodu braku odpowiednich instalacji przesyłowych dla eksportu swojego gazu, a z drugiej strony ze względu na wzrastające krótkoterminowe zadłużenie zewnętrzne. Jednak w tym okresie rozpoczął się gwałtowny wzrost cen gazu i ropy naftowej na rynkach międzynarodowych, przez co wartość Turkmeńskiego eksportu zwielokrotniła się. Mimo to perspektywy ekonomiczne w najbliższej przyszłości nie są obiecujące, głównie ze względu na powszechną biedę i wzrastający deficyt budżetowy.

Pałac Prezydencki w Aszchabadzie

Prezydent Niyazov wydał bardzo wiele środków, pochodzących z eksportu, na intensywną odnowę miast, w szczególności Aszchabadu. Wszechobecna jest korupcja, szczególnie szkodliwa wśród nadzorujących rezerwy walutowe, którzy zarządzają między innymi środkami pozabudżetowymi, zdeponowanymi w funduszach zagranicznych rezerw walutowych w Deutsche Bank we Frankfurcie, o czym raportowała w kwietniu 2006 roku organizacja pozarządowa Global Witness z Londynu.

W wyniku dekretu Zgromadzenia Narodowego z dnia 14 sierpnia 2003 roku elektryczność, gaz ziemny, woda i sól będzą subwencjonowane dla obywateli Turkmenistanu do 2030 roku, jednakże braki tych dóbr są częste. W dniu 5 września 2006, po groźbie przerwania dostaw, Rosja zgodziła się podnieść cenę turkmeńskiego gazu ziemnego z 65$ USD do 100$ USD za 1000 m³. Odbiorcą 2/3 gazu z Turkmenii jest rosyjski koncern państwowy Gazprom.

Granice

Turkmenistan graniczy z następującymi państwami:

• Afganistan – 744 km
• Iran – 992 km
• Kazachstan – 379 km
• Uzbekistan – 1621 km.

Łączna długość granic wynosi 3736 km. Turkmenistan posiada dostęp do Morza Kaspijskiego na długości 1768 km.

Widok na gory Kopetdag z równiny Ahalskiej.

Religia

Turkmenistan zamieszkują przede wszystkim wyznawcy islamu sunnickiego (89% – głównie Turkmeni, Uzbecy, Persowie); istnieje mniejszość prawosławna (9% - głównie Rosjanie).

Wg danych z roku 2000:

• Islam: 91,8%;
• Prawosławie: 2,53%;
• Świadkowie Jehowy: 0,11%;

• Judaizm: 0,03%;
• Protestantyzm: 0,03%.

Oficjalną ideologię państwową stanowi połączenie tradycyjnego islamu z doktryną polityczną i społeczną byłego prezydenta Saparmyrata Nyýazowa. Podstawą wychowania w Turkmenistanie są Koran oraz napisana przez Nyýazowa Ruhnama (Księga ducha).

Podział administracyjny

Turkmenistan podzielony jest na 5 regionów (wilajetów):

• wilajet achalski (stolica – Aszchabad)
• wilajet maryjski (Mary)
• wilajet lebapski (Turkmenabat)
• wilajet daszoguski (Daszoguz)
• wilajet bałkański (Balkanabat)

Zobacz też

• Miasta Turkmenistanu

Linki zewnętrzne

• Oficjalny portal rządowy (ang.)
• Turkmenistan - Płonąca jama (pol.)