Twierdza brzeska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy fortyfikacji. Zobacz też: Twierdza brzeska – film z 2010 roku.
Plan Twierdzy z roku 1912
Monumentalna rzeźba "Pragnienie", w głębi pomnik "Męstwo" oraz Sobór św. Mikołaja. Po prawej obelisk w kształcie bagnetu.

Twierdza brzeska, Twierdza Brześć biał. Брэсцкая крэпасць)(ros. крепость Брест-Литовск, – zespół fortyfikacji wzniesionych przez Imperium Rosyjskie w 1. połowie XIX wieku przy ujściu rzeki Muchawiec do Bugu, w pobliżu Brześcia.

Historia twierdzy[edytuj | edytuj kod]

W roku 1833 rozpoczęto prace inżynieryjne nad przygotowaniem terenu do budowy. Dopiero 1 czerwca 1836 roku przystąpiono do budowy samej twierdzy (piętrowej cytadeli) według projektu Karla Oppermana. Budowę ukończono w roku 1842.

Ostatecznie w zakres twierdzy weszły umocnienia:

  • cytadela – zbudowana na wyspie centralnej otoczonej wodami Muchawca u ujścia Bugu
  • zewnętrzne obwarowania (przedmościa):
    • Kobryńskie – na prawym brzegu Bugu i Muchawca (Wyspa Północna), połączone z cytadelą Bramą Brygidzką i Brzeską
    • Wołyńskie – południowo-wschodnie na Wyspie Szpitalnej, połączone z cytadelą Bramą Szpitalną (Chełmską)
    • Terespolskie – zachodnie na lewym brzegu Bugu na wyspie Zachodniej, połączone z cytadelą Bramą Terespolską

Następnie Twierdzę poszerzano fortyfikacje zewnętrzne. Pierwszym fortem zewnętrznym był fort Graf Berg wzniesiony w latach 1869-1872. W latach 1878-1888 wokół Twierdzy zbudowano I pierścień fortów zewnętrznych składający się z 10 ceglano-ziemnych fortów o oznaczeniach cyfrowych I-X:

  • fort I – Kozłowicze
  • fort II – Grajewka
  • fort III – Tryszyn
  • fort IV – Wólka Podgrodzka
  • fort V – Arkadia i Wołynka
  • fort VI – Terespol
  • fort VII – Łobaczew
  • fort VIII – Rzeczyca
  • fort IX – Berezówka

Na początku XX wieku nastąpiła modernizacja twierdzy brzeskiej i oprócz modernizacji istniejących dzieł postanowiono wybudowanie II zewnętrznego obwodu fortów tj. Głównej pozycji obronnej, w którego skład miało wejść 14 fortów, 21 punktów oporu międzypola i 5 koszar obronnych. W 1912 linia obrony została skrócona z planowanych 45 km do 40 km i planowana gotowość modernizowanej twierdzy została wyznaczona na rok 1921, czemu przeszkodziła I wojna światowa. Zaplanowano i częściowo zrealizowano forty:

  • fort W – Katin Bor
  • fort G – cmentarz Połoska
  • fort D – Brześć
  • fort M – Brześć
  • fort J – dzielnica Pugaczow
  • fort Ż – Dubinniki
  • fort Z – Kotelnaja Bojarskaja
  • fort I – Żuki (Polska)
  • fort Ł – Lebiedziew (Polska)
  • fort K – Kobylany (Polska)
  • fort O – Koroszczyn (Polska)
  • fort A – Rzeczyca-Kozłowicze
  • fort B – Dubrowka
  • fort N – Ogrodniki (Polska)

W 1915 część z umocnień twierdzy została zniszczona przez wycofujących się Rosjan.

Od 1919 roku twierdza należała do Polski. W 1930, przed i w trakcie Procesu brzeskiego, więziono tu działaczy opozycji parlamentarnej Centrolewu[1].

Po wybuchu II wojny światowej zdobyta przez Niemców 17 września 1939 po odparciu przez Polaków 7 szturmów XIX Korpusu Armijnego Generalnego Inspektora Wojsk Pancernych H. Guderiana.[2] W wyniku umowy granicznej zawartej między ZSRR a Niemcami twierdza znalazła się na terytorium sowieckim. Michaił Kowalew komandarm II rangi, dowodzący frontem białoruskim, zajmującym Kresy północno-wschodnie pisał we wrześniu 1939 roku do Moskwy: „Ustanowiona granica na rzece Bug w rejonie Brześcia Litewskiego jest skrajnie niewygodna dla nas z następujących przyczyn: miasto Brześć granica dzieli na dwie części-zachodni obwód fortów dostanie się Niemcom; przy bliskości granicy niemożliwe stanie się wykorzystywanie w pełni bogatego zasobu koszar w Brześciu, węzeł kolejowy i samo miasto będzie się znajdować w strefie ognia z broni maszynowej, przeprawy przez rzekę Bug nie będą zabezpieczone odpowiednim terytorium. Duże, godne uwagi lotnisko przy wsi Małaszewicze dostanie się Niemcom”. W odpowiedzi nie zgodzono się na zmianę przebiegu granicy, mimo to komandarm polecił saperom skierować wody Bugu do kanału pod Terespolskimi Umocnieniami a przybyłym Niemcom oświadczył, że to jest główny nurt Bugu, który miał być granicą zgodnie z Paktem Ribentropp-Mołotow. Taki przebieg zyskała również granica wyznaczona w 1945 r.[3]

Po agresji Niemiec na ZSRR twierdza ponownie znalazła się w rękach Niemców, w których pozostawała do 1944 roku. Obrona twierdzy przez Sowietów w 1941 roku mimo, że w propagandzie urosła do rangi symbolu bohaterstwa radzieckiego żołnierza, nie miała żadnego strategicznego znaczenia. Sowieci nie obsadzili całej twierdzy i nie przygotowali jej do obrony. W okresie pierwszej okupacji sowieckiej do 22 czerwca 1941 r. służyła im przede wszystkim jako katownia, w której likwidowano polskich patriotów. Traktowano ją też jako punkt etapowy, w którym gromadzono więźniów przeznaczonych do dalszej deportacji. W twierdzy prawdopodobnie należy szukać śladów tzw. białoruskiej listy katyńskiej[3].

22 czerwca 2008 w twierdzy brzeskiej spotkali się prezydent Białorusi Alaksandr Łukaszenka oraz prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew[4].

Twierdza brzeska w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Twierdza brzeska stanowi jedno z kluczowych miejsc w powieści szpiegowskiej polskiego pisarza Vincenta V. Severskiego z 2011 roku pt. Nielegalni. Zgodnie z jej fabułą na terenie twierdzy zostało ukryte archiwum Wydziału Polskiego NKWD, a wywiady Białorusi, Polski i Rosji podejmują walkę o jego zdobycie[5].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Christian Ganzer: Straty po stronie niemieckiej i radzieckiej jako wskaźnik długotrwałości i intensywności walk o twierdzę brzeską. In: Białoruskie Zeszyty Historyczne, 40, 2013, str. 171–188. [1]
  • Christian Ganzer: Czy "legendarna twierdza" jest legendą? Oborona twierdzy brzeskiej w 1941 r. w świetle niemeckich i austriackich dokumentów archiwalnych. W: Wspólne czy osobne? Miejsca pamięci narodów Europy Wschodniej. Białystok/Kraków 2011, str. 37-47. [2]
  • Stanisław Łagowski: Szlakiem twierdz i ufortyfikowanych przedmości. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2005, s. 32-49. ISBN 83-88773-96-8.
  • Twierdza Brześć. W: Grzegorz Rąkowski: Czar Polesia. Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi. Pruszków: Rewasz, 2001. ISBN 83-85557-92-X.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons