Twierdza brzeska

Plan Twierdzy z roku 1912

Twierdza brzeska, Twierdza Brześć (ros. крепость Брест-Литовск, biał. Брэсцкая крэпасць) – zespół fortyfikacji wzniesionych przez Imperium Rosyjskie w 1. połowie XIX wieku przy ujściu rzeki Muchawiec do Bugu, w pobliżu Brześcia.

Historia twierdzy

W latach 1833 rozpoczęto prace inżynieryjne nad przygotowaniem terenu do budowy. Dopiero 1 czerwca 1836 roku przystąpiono do budowy samej twierdzy (piętrowej cytadeli) według projektu Karla Oppermana. Budowę ukończono w roku 1842.

Ostatecznie w zakres twierdzy weszły umocnienia:

• cytadela – zbudowana na wyspie centralnej otoczonej wodami Muchawca u ujścia Bugu
• zewnętrzne obwarowania (przedmościa):
  • Kobryńskie – na prawym brzegu Bugu i Muchawca (Wyspa Północna), połączone z cytadelą Bramą Brygidzką i Brzeską
  • Wołyńskie – południowo-wschodnie na Wyspie Szpitalnej, połączone z cytadelą Bramą Szpitalną (Chełmską)
  • Terespolskie – zachodnie na lewym brzegu Bugu na wyspie Zachodniej, połączone z cytadelą Bramą Terespolską

Następnie Twierdzę poszerzano fortyfikacje zewnętrzne. Pierwszym fortem zewnętrznym był fort Graf Berg wzniesiony w latach 1869-1872. W latach 1878-1888 wokół Twierdzy zbudowano I pierścień fortów zewnętrznych składający się z 10 ceglano-ziemnych fortów o oznaczeniach cyfrowych I-X:

• fort I – Kozłowicze
• fort II – Grajewka
• fort III – Tryszyn
• fort IV – Wólka Podgrodzka
• fort V – Arkadia i Wołynka
• fort VI – Terespol
• fort VII – Łobaczew
• fort VIII – Rzeczyca
• fort IX – Berezówka

Na początku XX wieku nastąpiła modernizacja twierdzy brzeskiej i oprócz modernizacji istniejących dzieł postanowiono wybudowanie II zewnętrznego obwodu fortów tj. Głównej pozycji obronnej, w którego skład miało wejść 14 fortów, 21 punktów oporu międzypola i 5 koszar obronnych. W 1912 linia obrony została skrócona z planowanych 45 km do 40 km i planowana gotowość modernizowanej twierdzy została wyznaczona na rok 1921, czemu przeszkodziła I wojna światowa. Zaplanowano i częściowo zrealizowano forty:

• fort W – Katin Bor
• fort G – cmentarz Połoska
• fort D – Brześć
• fort M – Brześć
• fort J – dzielnica Pugaczow
• fort Ż – Dubinniki
• fort Z – Kotelnaja Bojarskaja
• fort I – Żuki (Polska)
• fort Ł – Lebiedziew (Polska)
• fort K – Kobylany (Polska)
• fort O – Koroszczyn (Polska)
• fort A – Rzeczyca-Kozłowicze
• fort B – Dubrowka
• fort N – Ogrodniki (Polska)

W 1915 część z umocnień twierdzy została zniszczona przez wycofujących się Rosjan.

Od 1919 roku twierdza należała do Polski. W 1930, przed i w trakcie Procesu brzeskiego, więziono tu działaczy opozycji parlamentarnej Centrolewu.

Po wybuchu II wojny światowej zdobyta przez Niemców 17 września 1939 po obronie Polaków. W wyniku umowy granicznej zawartej między ZSRR a Niemcami twierdza znalazła się na terytorium sowieckim. Michaił Kowalew komandarm II rangi, dowodzący frontem białoruskim, zajmującym Kresy północno-wschodnie pisał we wrześniu 1939 roku. do Moskwy: „Ustanowiona granica na rzece Bug w rejonie Brześcia Litewskiego jest skrajnie niewygodna dla nas z następujących przyczyn: miasto Brześć granica dzieli na dwie części-zachodni obwód fortów dostanie się Niemcom; przy bliskości granicy niemożliwe stanie się wykorzystywanie w pełni bogatego zasobu koszar w Brześciu, węzeł kolejowy i samo miasto będzie się znajdować w strefie ognia z broni maszynowej, przeprawy przez rzekę Bug nie będą zabezpieczone odpowiednim terytorium. Duże, godne uwagi lotnisko przy wsi Małaszewicze dostanie się Niemcom”. W odpowiedzi nie zgodzono się na zmianę przebiegu granicy, mimo to komandarm polecił saperom skierować wody Bugu do kanału pod Terespolskimi Umocnieniami a przybyłym Niemcom oświadczył, że to jest główny nurt Bugu, który miał być granicą zgodnie z Paktem Ribentropp-Mołotow. Taki przebieg zyskała również granica wyznaczona w 1945 r.

Po agresji Niemiec na ZSRR twierdza ponownie znalazła się w rękach Niemców, w których pozostawała do 1944 roku. Obrona twierdzy przez Sowietów w 1941 roku mimo, że w propagandzie urosła do rangi symbolu bohaterstwa radzieckiego żołnierza, nie miała żadnego strategicznego znaczenia. Sowieci nie obsadzili całej twierdzy i nie przygotowali jej do obrony. W okresie pierwszej okupacji sowieckiej do 22 czerwca 1941 r. służyła im przede wszystkim jako katownia, w której likwidowano polskich patriotów. Traktowano ją też jako punkt etapowy, w którym gromadzono więźniów przeznaczonych do dalszej deportacji. W twierdzy prawdopodobnie należy szukać śladów tzw. białoruskiej listy katyńskiej.

22 czerwca 2008 w twierdzy brzeskiej spotkali się prezydent Białorusi Alaksandr Łukaszenka oraz prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew.

Galeria

• 

  Rysunek satyryczny z "Hasła Łódzkiego" z 5 października 1930. Nawiązuje do sprawy aresztowania przywódców Centrolewu, których więziono w twierdzy brzeskiej

• 

  Polskie czołgi Renault FT-17 jako zapora w bramie cytadeli twierdzy brzeskiej 16 września 1939

• 

  Brama Homelska

• 

  Brama Terespolska

• 

  Pomnik radzieckich obrońców Twierdzy

Literatura

• Christian Ganzer: Czy "legendarna twierdya" jest legendą? Oborona twierdzy brzeskiej w 1941 r. w świetle niemeckich i austriackich dokumentów archiwalnych. W: Wspólne czy osobne? Miesca pamięci narodów Europy Wschodniej. Białystok/Kraków 2011, str. 37-47.
• Stanisław Łagowski: Szlakiem twierdz i ufortyfikowanych przedmości. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2005, s. 32-49. ISBN 83-88773-96-8. 
• Twierdza Brześć. W: Grzegorz Rąkowski: Czar Polesia. Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi. Pruszków: Rewasz, 2001. ISBN 83-85557-92-X. 

Zobacz też

• Obrona twierdzy brzeskiej (1939)
• Obrona twierdzy brzeskiej (1941)
• Cerkiew św. Mikołaja w Brześciu

Linki zewnętrzne

• Twierdza.org - Twierdza Brzeska i Przedmoście Terespolskie - Historia - Fortyfikacje
• Мемориальный комплекс Брестская крепость-герой (ros. • ang. • biał.)