Tworóg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wsi położonej w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim. Zobacz też: inne znaczenia.
Tworóg
Herb
Herb Tworoga
Kościół św. Antoniego
Kościół św. Antoniego
Państwo  Polska
Województwo śląskie
Powiat tarnogórski
Gmina Tworóg
Sołectwo Tworóg
Liczba ludności (2008) 3 607
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 42-690
Tablice rejestracyjne STA
SIMC 0223390
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Tworóg
Tworóg
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tworóg
Tworóg
Ziemia 50°31′53″N 18°42′52″E/50,531389 18,714444Na mapach: 50°31′53″N 18°42′52″E/50,531389 18,714444
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Tworóg (niem. Tworog[1]) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim, w gminie Tworóg, siedziba gminy Tworóg.

W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa katowickiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Tworóg leży przy drodze krajowej nr 11, na odcinku pomiędzy Tarnowskimi Górami a Lublińcem. Otoczony jest lasami sosnowymi. Przepływa tutaj rzeka Stoła wraz z dopływami Blaszynówką i Brzeźnicą.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa miejscowości wywodzi się od polskiej nazwy białego sera - twarogu, którego wytwarzaniem mieli zajmować się tutejsi mieszkańcy[2]. Nie istnieje jednak jakikolwiek przekaz historyczny mówiący o produkcji tu sera na znaczącą skalę, który potwierdzałby tę hipotezę.

Górnośląski kapłan i historyk regionalny ks. Jan Chrząszcz podaje, iż nazwa Tworóg pochodzi od nazwiska mistrza kuźniczego Jana Tworoga[3].

W okresie hitlerowskiego reżimu w latach 1936-1945 miejscowość nosiła nazwę Horneck[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tworóg powstał jako osada przy kuźnicy żelaza założonej na rzece Stole i datowanej na 1530 r[3]. Z początku wchodził w skład cesarskich dóbr toszecko-pyskowickich, którymi na przełomie XVI i XVII w. zarządzała rodzina Redern najpierw dzierżawiąc je od Habsburgów, a następnie wykupując na własność. Pierwszymi prywatnymi właścicielami Tworoga jako ośrodka samodzielnych dóbr była pochodząca z Tyrolu rodzina Colonna-Fels.

Żona hrabiego Kaspra Colonny odziedziczyła w 1638 r. dobra toszecko-pyskowickie po śmierci swojej matki, która to rok wcześniej została ich dziedziczką jako siostra bezdzietnie zmarłego właściciela z rodziny Redern[4]. Dobra tworoskie obejmujące Tworóg oraz okoliczne wsie wydzielono w 1660 r. z dóbr toszecko-pyskowickich po śmierci Kaspra Colonny jako majątek dla starszego z jego dwóch synów, Jerzego Leonarda Colonny.

Przez kolejne lata Tworóg przchodził w ręce innych rodów[5]. W latach 1684-1757 wieś należała do rodziny Verdugo, w 1758-1807 ponowne do Colonnów, w 1807-1818 do Gastheimbów, a w 1818-1826 do Renardów. W 1826 r. miejscowość kupiła koszęcińska linia rodziny książęcej Hohenlohe-Ingelfingen, w której to rękach pozostała ona do 1945 r. Miejscowy zakład hutniczy funkcjonował tutaj w różnej postaci do drugiej połowy XIX w.

W swoim początkowym okresie Tworóg znajdował się w granicach Monarchii Habsburgów, w księstwie opolsko-raciborskim. Od 1742 r. w Królestwie Prus, a od 1918 r. w Rzeszy Niemieckiej. Podczas plebiscytu górnośląskiego minimalna większość głosujących opowiedziała się za pozostaniem wsi w granicach Rzeszy. Po 1945 r. ośrodek gminy Tworóg w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Tworóg, pierwotnie wchodzący w skład pobliskiej parafii w Wielowsi, doczekał się ustanowienia odrębnej parafii w 1687 r. z drewnianym kościołem głównym w Kotach, którego filią stała się murowana kaplica w Tworogu. Wkrótce to Koty stały się filią, a Tworóg siedzibą parafii. W latach 1815-1817 na miejscu kaplicy wzniesiono murowany kościół.

W 2002 r. odbyły się uroczystości związane z obchodami 50-lecia klubu sportowego Sparta Tworóg.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

W centrum miejscowości znajduje się kilka obiektów wpisanych do rejestru zabytków[6]:

  • zespół kościelny przy ul. Kościelnej 2
    • kościół parafialny św. Antoniego Padewskiego wybudowany w latach 1815-1817 w stylu barokowym, przebudowany w 1905 r., z ołtarzem głównym z XVII w. i organami z XIX w.
    • cmentarz z XIX w. z kaplicą cmentarną z początku XX w., kapliczką św. Jana Nepomucena z 1800 r., figurą Matki Boskiej z końca XIX w. i krzyżem z ok. 1890 r.
  • zespół pałacowy przy ul. Zamkowej 16
    • pałac wzniesiony w XVIII w. i przebudowywany w 1802 r. na styl klasycystyczny, odnowiony w 1923 r. i odrestaurowany w 2013 r. - dach o konstrukcji mansardowej, od frontu widoczny ozdobny ryzalit środkowy z wnęką i balkonem wspartym na kolumnach
    • barokowa kaplica pałacowa z XVIII w.
    • dawna oficyna pałacowa z pierwszej połowy XIX w. - budynek parterowy z dachem o konstrukcji mansardowej
  • przy ul. Plac Wolności 1 budynek dawnego przytułku dla ubogich z 1826 r. - drewniany i tynkowany, dach kryty gontem
  • przy rozwidleniu ul. Zamkowej i Grunwaldzkiej kaplica przydrożna pochodząca z XVII w. i odnowiona w XIX w.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Galeria zdjęć[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Schlesien: Kreis Tost-Gleiwitz: Ortsliste
  2. Heinrich Adamy: Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstechung und Bedeutung, Breslau 1888, s.88.
  3. 3,0 3,1 Johannes Chrząszcz: Geschichte der Städte Peiskretscham und Tost sowie des Toster Kreises in Ober-Schlesien, Peiskretscham 1900, s 269.
  4. Alfons Nowack: Die Reichsgrafen Colonna, Freiherrn von Fels, auf Goss-Strehlitz, Tost und Tworog in Oberschlesien, Gross-Strehlitz 1902, s 12.
  5. Arkadiusz Kuzio-Podrucki: 470-lecie Tworoga (w:) Montes Tarnovicensis, nr 6, 2001.
  6. Rejestr zabytków w województwie śląskim