Tylda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
~
Znaki diakrytyczne
Inne znaki używane czasem w funkcji znaków diakrytycznych oraz znaki typograficzne

Tylda (łac. titulus, hiszp. tilde) – znak pisarski w formie wężyka ( ~ ), zwany również falą, lub wężykiem[1]. W średniowieczu pierwotnie zapisywano znak w formie wężyka nad literą poprzedzającą skrócony fragment wyrazu w celu zaznaczania abrewiacji. Później znak ten zyskał status znaku diakrytycznego umieszczanego nad spółgłoskami lub samogłoskami, by w końcu przekształcić się w samodzielny znak pisarski w formie wężyka ( ~ ).

Obecnie najczęściej spotykane są dwie formy tyldy:

tylda ascii ~ U+007E znak pisarski zwany asciitilde leżący w połowie wysokości pola znaku, na linii średniej/środkowej pisma.
tylda górna ˜ U+02DC znak diakrytyczny zwany tilde leżący w górnej połowie pola znaku, mniej więcej na linii wydłużeń górnych pisma.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Hiszpania – pierwotnie n z górna tyldą (ñ) było abrewiaturą „nn”, np. hiszpańskie słowo año (rok) pochodzi od łacińskiego ANNVS. W średniowiecznej Hiszpanii ten sposób abrewiacji nazwano tylda i stosowano do oznaczania nosowych spółgłosek (n lub m) tak ja np. as in tãtus dla tantus czy quã dla quam. Zapis ten obecnie służy do oznaczania spółgłoski nosowej podniebiennej [ɲ]

Portugalia – w języku portugalskim z tyldą górną zapisuje się samogłoski nosowe a i o (ã i õ).

Estonia – pierwszy raz znak diakrytyczny z tyldą górną zastosował w języku estońskim w roku 1818 Otto Wilhelm Masing. Był to znak Õ, õ – o z tyldą górną, zastosowany do rozróżnienia samogłoski półprzymkniętej tylnej niezaokrąglonej, która wtedy była zapisywana jako Ö, ö[2]. Obecnie Õ, õ w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym, to ɤ tzw. „rogi barana” (Unicode U+0264 LATIN SMALL LETTER RAMS HORN).

Typografia[edytuj | edytuj kod]

skład ręczny i maszynowy

Znak tylda odlany był na czcionce lub wykonany w formie matrycy w dwóch wersjach:

  • na firecie lub półfirecie z oczkiem w formie wężyka do oznaczania wyrazów w formie skróconej,
  • odlewany wzdłuż na półfirecie do składu matematyki jako znak podobieństwa[3]
  • jako znak diakrytyczny do oznaczania miękkich spółgłosek lub wymowy nosowej, np. Ñ, ñ języku hiszpańskim czy Ã, ã w języku portugalskim[4],

typografia cyfrowa

W większości czcionek znak tylda ascii (Unicode U+007E) jest projektowany zwykle nieco poniżej średniej linii pisma.

Niektóre czcionki jak np. Sylfaen, czy Microsoft Sans Serif mają ten znak zaprojektowany w formie tyldy górnej (Unicode) na wysokości innych akcentów dla minuskuły.

W składzie komputerowym z zakresu informatyki np. (kody źródłowe, URL itp.) stosuje się tyldę ascii. W składach technicznych, matematycznych, w leksykografii stosuje się zwykle wężyk lub tyldę operator, opcjonalnie tyldę ascii.

W składach językowych lub w zapisie Międzynarodowym alfabetem fonetycznym stosuje się tyldę górną dostawną lub tyldę górną, tyldę dolną dostawną i tyldę środkowa dostawną, które można dostawić do dowolnego znaku tworząc znak diakrytyczny z tyldą. Więcej w sekcji fonetyka.

Znaki podobne[edytuj | edytuj kod]

Znaki podobne do tyldy w zapisie unikodowym:

Znak Kod Nazwa unikodowa Nazwa polska[5] Zastosowanie
~ U+007E TILDE tylda ascii w programowaniu, listingach, adresach URL
˜ U+02DC SMALL TILDE tylda górna w składach językowych jako znak diakrytyczny
□̃ U+0303 COMBINING TILDE tylda górna dostawna w fonetyce jako dostawny znak diakrytyczny
U+223C TILDE OPERATOR tylda operator w matematyce jako znak relacji równoważności, znak proporcjonalności, znak podobieństwa
U+223F SINE WAVE sinusoida w elektronice jako symbol prądu zmiennego
U+2053 SWUNG DASH wężyk w leksykografii jako znak powtórzenia
U+301C WAVE DASH fala symbol CJK
U+3030 WAVY DASH kreska falista symbol CJK
U+FF5E FULL WIDTH TILDE tylda na firecie symbol CJK

Matematyka[edytuj | edytuj kod]

W składzie komputerowym do zapisu matematyki powinno się stosować znak tylda operator (Unicode U+223C), choć nie jest to glif łatwo dostępny w fontach. Niektóre fonty stosowane do składu matematyki mają prawidłowo zaprojektowany glif tylda ascii (Unicode U+007E), który można stosować zamiast znaku tylda operator.

  • W arytmetyce tylda oznacza wartość zaokrągloną lub przybliżoną, np. ~450 000 znaczy około 450 000.
  • W logice tyldę ascii lub tyldę operator stosuje się do oznaczania negacji (zaprzeczenia). W rachunku zdań negacja zapisywana jest jako np.: ¬p lub ~p. Tylda operator to symbol operacji jednoargumentowych w algebrze Boole'a.

Wśród znaków matematycznych stosuje się m.in.:

i wiele innych.

Informatyka i programowanie[edytuj | edytuj kod]

Zastosowanie tyldy[edytuj | edytuj kod]

w językach programowania

  • W C++, w klasie A funkcja o nazwie ~A oznacza destruktor.
  • W C, C++, Javie, Perlu i wielu innych językach, których składnia oparta jest na C, ~ to operator negacji bitowej.
  • W SML i Oz ~ oznacza negację liczby, np. ~4 oznacza -4. Jest tak po to, aby minus miał tylko jedno znaczenie: odejmowanie dwóch liczb.
  • W niektórych językach (m.in. MATLAB) wyrażenie 'x ~= y' oznacza „x nie jest równe y”.

w różnych programach i grach komputerowych

  • W wielu grach komputerowych wciśnięcie z klawiatury tyldy powoduje wejście do konsoli (gdzie można wydawać różne polecenia, jak np. wybór poziomu trudności, dodawanie życia, broni, stan nieważkości, nieśmiertelność itd.).
  • W programach firmy Adobe (np. Photoshop, Illustrator) znak tyldy umieszczony na początku nazwy pliku z pluginem (jak również na początku nazwy folderu) powoduje, że program podczas uruchamiania nie widzi tych plików (i nie uruchamia stosownych opcji w programie).

W systemach operacyjnych

  • W systemach uniksowych większość shellów interpretuje napis poprzedzony tyldą jako nazwę katalogu domowego użytkownika, co jest również często wykorzystywane przez dostawców usług internetowych dla nazw domowych stron www użytkowników w domenie.
  • W wielu systemach znak tyldy jest znakiem martwym, to znaczy naciśnięcie jego symbolu z klawiatury nic nie wyświetla na ekranie, a dopiero po wciśnięciu kolejnego klawisza pojawia się jakiś pojedynczy znak niedostępny z klawiatury głównej komputera, w ten sposób można np. stawiać polskie znaki diakrytyczne z pominięciem skrótu klawiaturowego z altem.

W Internecie

  • W różnych czatach tylda oznacza: „Nick tymczasowy” (niezalogowany)
  • Na serwerach IRC tylda przed nickiem oznacza, że dany użytkownik posiada na kanale rangę owner (właściciel)

Dostępność znaków tyldy w systemach informatycznych[edytuj | edytuj kod]

tylda ASCII

  • W systemie operacyjnym Windows przy układzie klawiatury polskim programisty po naciśnięciu: Shift+` i spacja.
  • W systemie operacyjnym Windows z klawiatury numerycznej po naciśnięciu: Alt+0126
  • W systemie operacyjnym Windows przy układzie klawiatury polskim maszynistki po naciśnięciu: AltGr+2.

tylda górna

* Znak wpisywany kodem z klawiatury lub po wyszukaniu menadżerem znaków – znak o kodzie 0152 (Windows) lub 247 (Macintosh)[potrzebne źródło]

TeX i LaTeX[edytuj | edytuj kod]

W TeX i LaTeX można budować dowolne znaki z tyldą. Służą do tego dwa polecenia:

  • w trybie tekstowym uzyskamy ã przy pomocy \~a
  • w trybie matematycznym przy budowaniu wzorów uzyskamy przy wpisaniu polecenia \tilde a    następujący znak: \tilde a.

Dla tyldy jako znaku ASCII ~ należy użyć w LaTeX2e polecenia
\textasciitilde .
W plain TeX i LaTeX2.09 trzeba zaś nieco okrężnie wpisać
\~{}.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

W Międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA stosuje się trzy rodzaje tyld dostawnych:

Znak Kod Nazwa unikodowa Nazwa polska Zastosowanie
□̃ U+0303 COMBINING TILDE tylda górna dostawna IPA: nazalizacja (nosowość)
□̰ U+0330 COMBINING TILDE BELOW tylda dolna dostawna IPA: skrzypiąca dźwięczność
□̴ U+0334 COMBINING TILDE OVERLAY tylda środkowa dostawna IPA: welaryzowane lub faryngalizowane

oraz wspomnianą wyżej tyldę górną, którą można kernować i ustawiać jej położenie względem linii pisma ręcznie jeśli nie dysponuje się fontem z tyldami dostawnymi.

Leksykografia[edytuj | edytuj kod]

W składzie komputerowym powinno się stosować wężyk (Unicode U+2053), choć nie jest to glif powszechny w każdym foncie. Dlatego niekiedy zamiennie stosuje się tyldę ascii.

W słownikach językowych znak wężyka stosuje się zamiast wyrazów hasłowych, lub w zastępstwie rdzenia wyrazu hasłowego, aby nie powtarzać rdzenia wielokrotnie. W tym przypadku jeśli wężyk zastępuje część wyrazu hasłowego składamy go bez odstępu od pozostałego członu wyrazu. Na przykład.

cook vi gotować; [vegetable, meal] gotować się; there’s something ~ing na coś się zanosi

do•ber•man, D. ~na, Ms. ~nie, lm M. ~ny.

Coraz częściej wężyk zastępuję się kropką środkową (U+00B7), co daje krótszy zapis np.

do•ber•man, D•na, Ms•nie, lm M•ny.

Jeśli wężyk zastępuje wyraz pominięty w wypowiedzeniu lub wyrażeniu składa się go ze spacjami z obu stron. Na przykład:

big duży, wysoki; a ~ reader zapalony czytelnik.

Elektronika[edytuj | edytuj kod]

Jako symbol prądu zmiennego niekiedy stosuje się tyldę ascii, choć właściwie do tego celu w Unikodzie jest przygotowany alternatywny znak sinusoidy ∿ (Unicode U+223F).

Na przykład zapis: ~240V lub ∿240V czytaj: „Prąd zmienny o napięciu 240 woltów”.

Systemy pisma CJK[edytuj | edytuj kod]

W języku japońskim znak 〜 (波ダッシュ) nami dasshu (Unicode U+301C WAVE DASH) stosowany jest do:

  • do określania zakresu od… do… (5時〜6時, od godz. 5 do 6 ; 東京〜大阪, (z) Tokio do Osaki).
  • do oddzielania tytułu od podtytułu jeśli występują w jednym wierszu; w Polsce w tym wypadku stosujemy kropkę, w Wielkiej Brytanii dwukropek.
  • do oznaczania podpisów: 〜概要〜
  • podwojony znak 〜 stosowany jest w zastępstwie nawiasów: 〜〜答え〜〜
  • do określenia pochodzenia: フランス〜 (z Francji)
  • w miejsce chōon (ですよね〜 lub あ〜〜〜), wskazuje długą samogłoskę, określającą sarkazm lub zachwyt
  • do oznaczania sugestii, że muzyka wybrzmiewa: ♬ 〜
  • w zastępstwie linii, szlaczka: 〜〜〜〜〜 lub 〜・〜・〜

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. BRINGHURST Robert, Elementarz stylu w typografii, Design Plus, wyd. I, Kraków 2007,
  2. Diacritics Project @ Typo.cz Diactrics Project @ Typo.cz – Tilde.
  3. DRABCZYŃSKI Marian, Zecerstwo, Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego, Warszawa 1957.
  4. DRUŹDZIEL Mieczysław, FIJAŁKOWSKI Tadeusz Inwentarium wiedzy o poligrafii. Tom. 1. Zecerstwo, Ossolineum, Wrocław 1988
  5. Nazwy polskie zaczerpnięte lub utworzone na podstawie Robert Bringhurst Elementarz stylu w typografii (Załącznik A), op. cit.