Tylman z Gameren

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Autoportret Tylmana z Gameren
Kościół Sakramentek w Warszawie
Pałac Krasińskich w Warszawie
Pałac Marywil w Warszawie
Pałac Bruhla/Ossolińskich w Warszawie
Kaplica Królewska w Gdańsku
Pałac w Otwocku Wielkim
Pałac Branickich w Białymstoku (widok w nocy od strony dziedzińca)
Pomnik nagrobny Zofii Lubomirskiej w Końskowoli, dzieło Tylmana.

Tylman z Gameren, inaczej Tylman Gamerski, Tylman van Gameren, Tylman de Gameren, niderl. Tielman van Gameren (ur. 3 lipca[1] 1632 w Utrechcie, zm. 1706 w Warszawie) – architekt pochodzenia niderlandzkiego. Był przedstawicielem nurtu klasycyzującego w architekturze dojrzałego baroku.

Syn Jakuba Janszoona van Gameren, utrechckiego krawca. Podróżował do Niemiec, Włoch, zapewne i do Francji. Zdobył wykształcenie w zakresie nauki wojskowej, geometrii, humanistyki. Był też malarzem, lecz jego dzieła pozostają niezidentyfikowane. Zapewne ok. 1660 doskonalił się w zakresie architektury i malarstwa w Wenecji.

Uczeń Jacoba van Campena. Od 1664 roku pracował dla Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, po uzyskaniu serwitoriatu został architektem królewskim Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Zamieszkał w Warszawie przy ul. Piwnej 31[2]. Pochowany w Kaplicy Moskiewskiej[3] przy kościele pw. Matki Boskiej Zwycięskiej oo. dominikanów obserwantów w Warszawie.

Ucieleśniał wprowadzony przez literaturę drugiej połowy XVI w. typ artysty-uczonego, filozofa, il virtuoso, żyjącego na dworze w służbie monarchy czy księcia. Tylman jako pierwszy w Polsce był przykładem idei rozróżnienia wykonawcy i architekta zaczętego przez Vasariego, który wyraził pogląd o wyższości rysunku nad dziełem wykonanym.

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Decydujące znaczenie dla Tylmana miały na pewno studia w rodzinnym kraju, gdzie w połowie stulecia rozwijał się wówczas nowy klasycyzujący kierunek w indywidualny sposób przetwarzający elementy północnowłoskiej architektury Palladia i Scamozziego, łączący je z formami równolegle rozwijającego się z klasycyzmu francuskiego.

Przejeżdżał zapewne przez Francję, jadąc na południe, i w dziełach Francois Mansarda i Louisa de Vau wykształcił się bliski Tylmanowi typ rezydencji o klasycystycznych podziałach i dekoracji, rozczłonkowanej bryle korpusu ujętego skrzydłami oficyn i rozległym założeniu entre cour et Jardin, oraz Włoch, zwłaszcza weneckiej terra ferma z jej palladiańską architekturą willową.

Pobyt w Wenecji utrwalił i pogłębił jego dotychczasową formację artystyczną.: kościoły Palladia, pałace przy Canal Grande z triadami serliany środkowych okien. Zapewne jeszcze w rodzinnym kraju studiował traktaty Witruwiusza i Albertiego. Temat świątyni na planie centralnym będzie go odtąd nurtować, a projektując warianty budowli centralnych będzie bardziej lub mniej świadomie nawiązywał do renesansowych koncepcji Brunelleschiego, Giuliana de Sangallo, Bramantego, Leonarda, Rafaela, Michała Anioła. Cechuje go też dążność do doskonałych kompozycji, symetria, przejrzystość, logika, racjonalizm. Unikał ujęć perspektywicznych.

W Wenecji mógł się spotkać z Longheną, czerpał z jego kościoła S. Maria della Salute, od niego wziął nowatorski typ scenograficznej kompozycji wnętrza kościelnego.

Wpływy włoskie czerpał z fasad kościelnych, np. typ Il Gesu z wielkim porządkiem, czy fasada z dostawionymi niskimi wieżami, pojawiają się po raz pierwszy w Polsce dzięki niemu.

Sztukę Tylmana formowali wreszcie sami zleceniodawcy, ich potrzeby, oczekiwania. Polaków cechowało głównie umiłowanie trwałości i wygody, estetyka schodziła na drugi plan. Wynikało to z braku tradycji artystycznych, niedostatek wykwalifikowanych urzędników, czy gorsze możliwości materiałowe, stąd tak skromna artykulacja, przewaga cegły i tynku. Ale jednak Tylmanowi udało się rozpowszechnić artykulację w ogóle. Również z zamiłowania Polaków do Francji wzięło się tak wiele jej elementów: druga Francuzka na tronie polskim, Maria Kazimiera.

Monumentalny, dekoracyjny styl Tylmana pozbawiony był patosu i dynamiki pełnego baroku rzymskiego, nawiązywał głównie do wcześniejszego północnowłoskiego klasycyzmu. Typowe dla jego twórczości i popularne w Polsce jeszcze przed jego przybyciem były: alkierzowy plan pałacu o serliowskiej genezie, wielkie narożne pawilony nawiązujące do Pałacu Luksemburskiego w Paryżu, wywodzące się z Rzymu odmiany kościelnych fasad, układów wnętrza i systemów jego artykulacji. Jego pałace i dwory składały się zazwyczaj ze zwartego korpusu i harmonijnie wyważonych wież narożnych, alkierzy czy pawilonów, niekiedy rozbudowanych dla pomieszczenia apartamentów. Środek korpusu akcentowały ryzality kształtowane jako pseudoportyki.

Funkcjonalne plany tych rezydencji zdradzają francuską dyspozycję wnętrz. Centralne sale czy salony, galerie i wielopokojowe apartamenty, gdzie kulminację stanowiła sypialna alkowa, wydzielona z pokoju ozdobną ramą był odbiciem arystokratycznej kultury obyczajowej Francji Ludwika XIV.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Dwór i pałac to główne tematy jego architektury – był m.in. w służbie magnackiego dworu Lubomirskich. Były to rezydencje typu wiejskiego, wywodzące się z budownictwa środkowych i północnych Włoch, zwłaszcza z typu podmiejskiej i wiejskiej willi (witruwiańska villa suburbana i villa rustica). Stosował schemat północno-włoskiej willi o przejrzystym rozkładzie wnętrz, powiązanych amfiladowo, której cześć środkową zajmuje wysoki reprezentacyjny salon, ujęty po bokach niższymi pokojami symetrycznych apartamentów mieszkalnych.

Kościoły[edytuj | edytuj kod]

przypisywane[edytuj | edytuj kod]

Pałace[edytuj | edytuj kod]

Inne projekty[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. A dictionary of architecture. Oxford University Press, 1999, s. 264. ISBN 01-92100-06-8.
  2. PIWNA NR 31, hip. 103, kamienica Tylmana, Swinarskiego (pol.). Zapiecek. [dostęp 30 lipca 2009].
  3. hasło kaplica moskiewska [w:] Encyklopedia Warszawy. Warszawa: PWN, 1994. ISBN 83-01-08836-2.
  4. Historia kościoła Świętej Trójcy w Warszawie (pol.). parafia św. Trójcy. [dostęp 2013-09-24].  Cytat: Projekt kościoła opracował prawdopodobnie Tylman Van Gameren – najwybitniejszy autorytet architektoniczny ówczesnej epoki – autor m. in. przebudowy pałacu wilanowskiego na zlecenie króla Jana III Sobieskiego.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Karpowicz Barok w Polsce, Warszawa 1988.
  • Stanisław Mossakowski Tylman z Gameren, architekt polskiego baroku, Wrocław 1973.
  • Konrad Ottenheym: Tylman z Gameren - architekt Warszawy, Holender z pochodzenia, Polak z wyboru. Marta Topińska (katalog wystawy). Warszawa: Zamek Królewski, 2003, s. 227. ISBN 83-702-2132-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]