Tymczasowa Rada Stanu

Pałac Kronenberga w Warszawie – siedziba tymczasowej Rady Stanu

Tymczasowa Rada Stanu w Królestwie Polskim (niem. Provisorische Staatsrat im Koenigreich Polen) – reprezentacja oraz pierwszy organ polskiej władzy w Królestwie Polskim aktu 5 listopada, ustanowiony przez niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne. Tymczasowa Rada Stanu została utworzona na podstawie rozporządzeń generalnych gubernatorów warszawskiego i lubelskiego z 6 grudnia 1916 r.. Utworzenie tego organu stanowiło rozpoczęcie realizacji obietnic zawartych w akcie 5 listopada.

Inauguracja tymczasowej Rady Stanu odbyła się 14 stycznia 1917 r. na Zamku Królewskim w Warszawie, gdzie generalni gubernatorowie warszawski i lubelski wręczyli członkom dekrety nominacyjne.

Skład

Inauguracyjne posiedzenie Tymczasowej Rady Stanu 14 stycznia 1917

Rada składała się z 25 członków, w tym 15 – powołanych przez niemieckie władze okupacyjne oraz 10 – powołanych przez władze austro-węgierskie. Skład tymczasowej Rady Stanu nie był reprezentatywny, ponieważ jej członkami byli jedynie przedstawiciele aktywistów. Wśród członków Rady było 7 ziemian, 3 przemysłowców, 2 księży, 2 chłopów oraz 11 pracowników umysłowych. W lipcu 1917 r., w wyniku dymisji niektórych członków oraz wykluczenia Władysława Studnickiego, w skład Rady wchodziło 16 osób.

Kompetencje

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Kompetencje tymczasowej Rady Stanu zostały określone w § 7 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem.

Organizacja

Tymczasowa Rada Stanu działała wg regulaminu, uchwalonego 30 stycznia 1917 r. Regulaminowymi organami Rady były:

• Zebranie Ogólne członków Rady,
• wydział wykonawczy,
• Marszałek Koronny,
• Departamenty – Skarbu, Spraw Politycznych, Spraw Wewnętrznych, Gospodarstwa Społecznego, Pracy, Sprawiedliwości oraz Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego,
• komisje przygotowawcze,
• Komisarze Miejscowi – nie powołani wskutek sprzeciwu władz okupacyjnych.

Obsługę Rady zapewniały Sekretariat i Kancelaria.

Kierujący pracami Rady

• Wacław Niemojowski – Marszałek Koronny – dymisja 6 sierpnia 1917 r.
• Józef Mikułowski-Pomorski – Wicemarszałek Koronny
• Artur Śliwiński – sekretarz
• Antoni Łuniewski – zastępca sekretarza

Wydział wykonawczy

Zgodnie z postanowieniami § 6 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem Rada Stanu miała obowiązek wybrać wydział wykonawczy. Na drugim posiedzeniu Rady, w dniu 17 stycznia 1917 r., w skład wydziału wykonawczego wybrano: Stanisława Bukowieckiego, Stanisława Dzierzbickiego, Stanisława Janickiego, Włodzimierza Kunowskiego, Michała Łempickiego, Józefa Piłsudskiego i Wojciecha Rostworowskiego. W skład wydziału wykonawczego wchodzili także Marszałek Koronny Wacław Niemojowski oraz Wicemarszałek Koronny Józef Mikułowski-Pomorski.

W dniu 23 stycznia 1917 r. w wydziale wykonawczym przeprowadzono następujący podział referatów:

• Referat Wojny – Józef Piłsudski,
• Referat Skarbu – Stanisław Dzierzbicki,
• Referat Spraw Politycznych – Wojciech Rostworowski,
• Referat Spraw Wewnętrznych – Stanisław Janicki,
• Referat Pracy – Włodzimierz Kunowski,
• Referat Sprawiedliwości – Stanisław Bukowiecki,
• Referat Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – Józef Mikułowski-Pomorski.

Zgodnie z uchwalonym 30 stycznia 1917 r. regulaminem Rady Stanu referaty stały się departamentami oraz odstąpiono od utworzenia Departamentu Wojskowego. Po dymisji Stanisława Dzierzbickiego, na stanowisku Dyrektora Departamentu Skarbu zastąpił go Kazimierz Natanson, zastępca Dyrektora tego departamentu.

Komisja regulaminowa

Komisja regulaminowa tRS opracowała regulamin tego organu, zatwierdzony na posiedzeniu Rady 30 stycznia 1917 r. W skład komisji wchodzili: Józef Mikułowski-Pomorski, Stanisław Bukowiecki, Ludomir Grendyszyński, Włodzimierz Kunowski, Antoni Łuniewski i Artur Śliwiński.

Komisja Wojskowa

W wyniku żądań władz okupacyjnych odstąpiono od utworzenia Departamentu Wojskowego, a departament ten zastępowała komisja.

Komisja Konstytucyjno-Sejmowa

Komisja Konstytucyjno-Sejmowa została powołana 17 stycznia 1917 r., zaś 28 lipca tegoż roku komisja ta uchwaliła projekt konstytucji.

Komisja miała 24 członków, a jej przewodniczącym z urzędu był marszałek koronny.

Członkami komisji ze składu tymczasowej Rady Stanu byli: Stanisław Bukowiecki, Stefan Dziewulski, Ludwik Górski, Ludomir Grendyszyński, Antoni Kaczorowski, Włodzimierz Kunowski, Michał Łempicki, Antoni Łuniewski, Andrzej Maj, Henryk Przeździecki – zastępca przewodniczącego komisji, Wojciech Rostworowski i Władysław Studnicki.

Członkami komisji, dokoptowanymi spoza składu Rady, byli: Oswald Balzer, Zygmunt Chełmicki, Zygmunt Cybichowski, Henryk Konic, Stanisław Kutrzeba, Bernard Maliniak, Ochimowski (prof.), Alfons Parczewski, Michał Rostworowski, Siemiński (prof.), Stanisław Starzyński i M. Zbrowski.

Członkami komisji byli również: Zdzisław Lubomirski – przewodniczący podkomisji sejmowej, Władysław Leopold Jaworski oraz Józef Buzek – generalny referent komisji.

1 marca 1917 r. utworzone zostały podkomisje konstytucyjna i sejmowa. W skład obu podkomisji wchodzili z urzędu przewodniczący, zastępca przewodniczącego i główny referent komisji sejmowo-konstytucyjnej.

Podkomisja sejmowa ukonstytuowała się w składzie: Zdzisław Lubomirski – przewodniczący, A. Maj. – zastępca przewodniczącego, Antoni Kaczorowski – sekretarz, prof. Siemieński i prof. Kutrzeba – referenci, Stefan Dziewulski, Ludwik Górski, Antoni Łuniewski, Tomasz Nocznicki i Wojciech Rostworowski.

Podkomisja konstytucyjna zorganizowała się w składzie: Alfons Parczewski – przewodniczący, Zygmunt Chełmicki – zastępca przewodniczącego, M. Zbrowski – sekretarz, Zygmunt Cybichowski – referent, Ludomir Grendyszyński, Henryk Konic, Włodzimierz Kunowski, Maliniak, Ochimowski, M. Rostworowski i Władysław Studnicki.

Pozostałe komisje

• Komisja Komisarska – Stefan Dziewulski
• Komisja odbudowy kraju, powołana na podstawie § 7 ust. 3 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu

Komisja przejściowa

Komisja Przejściowa tymczasowej Rady Stanu powołana do załatwienia ogólnych spraw administracyjnych po dymisji członków tymczasowej Rady Stanu, w składzie: Józef Mikułowski-Pomorski – przewodniczący, Stanisław Bukowiecki i Kazimierz Natanson, na podstawie upoważnień tymczasowej Rady Stanu z 25 i 30 sierpnia 1917 r. Uchwalone przez tymczasową Radę Stanu przepisy dotyczące sądownictwa i szkolnictwa, w zastępstwie Marszałka Koronnego, sygnował przy ich ogłoszeniu Józef Mikułowski-Pomorski. W celu przejęcia zarządu szkolnictwa komisja przejściowa uchwaliła 7 września 1917 r. przepisy przejściowe do Przepisów tymczasowych o szkołach elementarnych w Królestwie Polskiem.

Komisarze rządowi

Na podstawie § 3 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu w Królestwie Polskiem generalni gubernatorzy warszawski i lubelski wyznaczyli reprezentujących ich komisarzy i zastępców komisarzy. Komisarze byli uprawnieni do uzyskiwania informacji od Rady oraz przedstawiania stanowiska władz okupacyjnych. Komisarze mogli także zażądać zwołania posiedzenia Rady. Funkcje komisarzy i zastępców komisarzy pełnili:

• Hugo Lerchenfeld-Koefering – niemiecki komisarz rządowy
• Bogdan Hutten-Czapski i Józef Żychliński – zastępcy niemieckiego komisarza rządowego
• Jan Konopka – austro-węgierski komisarz rządowy
• Ignacy Rosner i Gustaw Iszkowski – zastępcy austro-węgierskiego komisarza rządowego

Posiedzenia

Zgodnie z postanowieniami § 6 rozporządzenia o tymczasowej Radzie Stanu posiedzenia tRS odbywały się "z wykluczeniem jawności". Numerowane były posiedzenia plenarne. Jako poufne określane były posiedzenia odbywane bez obecności komisarzy rządowych.

1. 14 stycznia – uroczysta inauguracja
2. 17 stycznia – wybór członków wydziału wykonawczego oraz członków Komisji Wojskowej
3. 20 stycznia – sprawozdania wydziału wykonawczego i Komisji Wojskowej
4. 30 stycznia – dyskusja nad projektem regulaminu tRS
5. 1 lutego – sprawozdania wydziału wykonawczego, Komisji Wojskowej i Przygotowawczej Komisji Sejmowej, sprawy wewnętrzne i organizacyjne
6. 7 lutego
7. 10 lutego – referat Komisji Wojskowej, zatwierdzenie projektu organizacji Departamentu Wojny, do przedłożenia władzom okupacyjnym
8. 24 lutego – sprawozdania wydziału wykonawczego i Komisji Wojskowej, statut Pomocniczych Komitetów Wojskowych
9. 5-6 marca – sprawozdania wydziału wykonawczego i Komisji Wojskowej, statut Komitetów Popierania Wojskowości Polskiej
10. 19 marca – posiedzenie nadzwyczajne – deklaracja tRS
11. 21 marca – sprawozdanie Komisji Wojskowej, statut Pomocniczych Komitetów Wojskowych
12. 31 marca – sprawozdanie Komisji Wojskowej
13. 6 kwietnia – dyskusja nad deklaracją tRS z 19 marca, wnioski, komunikat ws. organizacji Wojska Polskiego, deklaracja dotycząca proklamacji rosyjskiego Rządu Tymczasowego w sprawie niepodległości Polski
14. 13 kwietnia – wprowadzenie marki polskiej, sprawy wojskowe
15. 21 kwietnia – budżet, sprawy wojskowe
16. 1 maja – relacje z władzami okupacyjnymi
17. 5 maja – utworzenie Tymczasowego Rządu Polskiego, wnioski Komisji Wojskowej
18.  ?
19. 8 czerwca – rezygnacja W. Kunowskiego i S. Dzierzbickiego, sprawa samowolnego wystąpienia M. Łempickiego, sprawy Legionów
20. 8 czerwca – posiedzenie nadzwyczajne – poinformowanie tRS o odpowiedzi rządów państw okupujących na deklarację tRS z 1 maja
21. (posiedzenie odnotowane jako 20) 2 lipca – budżet i dymisja J. Piłsudskiego, sądy wojskowe

• 18 lipca – uchwalenie Przepisów tymczasowych o urządzeniu sądownictwa w Królestwie Polskim
• 10 sierpnia – uchwalenie Przepisów tymczasowych o szkołach elementarnych w Królestwie Polskiem oraz regulaminu Urzędu Obrachunkowego przy Departemencie Skarbu
• 25 sierpnia – dymisja tymczasowej Rady Stanu, upoważenienia dla komisji przejściowej
• 30 sierpnia – upoważenienia dla komisji przejściowej, kwestia sprawozdania z prac tRS

Posiedzenia poufne: 26, 27, 28 kwietnia, 15, 24 (brak protokołu), 25, 31 maja, 1, 9, 13, 15 czerwca.

Podsumowanie działalności

Lista członków tymczasowej Rady Stanu została ogłoszona 11 stycznia 1917 r. TRS wystąpiła pod adresem władz okupacyjnych z żądaniami znacznie przekraczającymi jej uprawnienia. Domagała się m.in. przejęcia szkolnictwa i sądów oraz ustanowienia za jej zgodą regenta. Władze okupacyjne zgodziły się na powołanie armii polskiej, pod warunkiem jej całkowitego podporządkowania państwom centralnym. Na znak sprzeciwu z Rady ustąpił Piłsudski. Po jego aresztowaniu w lipcu 1917 i po tzw. kryzysie przysięgowym w Legionach Polskich, 25 sierpnia 1917 większość członków tRS podała się do dymisji, wyłaniając Komisję Przejściową "do załatwienia ogólnych spraw administracyjnych". Na ostatnim posiedzeniu tRS w dniu 30 sierpnia 1917 r. postanowiono, że Komisja Przejściowa sporządzi sprawozdanie z działalności Rady. Dorobkiem tRS był zorganizowanie administracji rządowej w formie Wydziału Wykonawczego.

Komunikaty tSR były cenzurowane przez władze okupacyjne. Z powodu cenzury sprawozdanie z prac tRS nie zostało opublikowane.

Linki zewnętrzne

• Jan Arnsztajn, H. Waldau: Piosenka o Tymczasowej Radzie Stanu (pol.). Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki, 1917. [dostęp 14-11-2011].

Przypisy

Poprzednik -

rządy w Królestwie Polskim 1917-1918

Następca Rząd Jana Kucharzewskiego