Tynktura (heraldyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tinctures.svg

Tynktura – barwy używane w heraldyce. W heraldyce od XII wieku stosowano cztery kolory: niebieski, czerwień, zieleń, czerń - oraz dwa metale: złoto i srebro. Jako tynktury traktowano również futra: gronostaje i popielice (lub wiewiórki).

Od końca średniowiecza dopuszczalne było umieszczanie w herbie barw naturalnych, czyli rzeczywistych kolorów przedmiotów ukazywanych jako godła. Niewielka liczba barw - ograniczona właściwie do barw podstawowych - wynikała z podstawowej, pierwotnej funkcji herbu. Rycerski znak identyfikacyjny musiał być dobrze czytelny w trudnych warunkach pola bitwy, z odpowiedniej odległości (reguła dwustu kroków[1]). Z tego samego powodu nie stosowano w projektowaniu i opisie herbów półtonów, półcieni, barw zgaszonych oraz perspektywy. Półtony były stosowane od czasów gotyku dla uzyskania efektów trójwymiarowości malowanych herbów, był to jednak zabieg czysto artystyczny i zastosowanie w danym herbie kilku odcieni (np. czerwieni) odczytywano domyślnie jako jedną tynkturę czerwoną.

Od końca XVIII w. zaczęto stosować w heraldyce w różnych krajach barwy dodatkowe, niektóre pojawiły się nawet w oficjalnie zatwierdzonych przez urzędy heraldyczne herbach w XX i XXI w. Zastosowanie barw spoza klasycznego kanonu tynktur może wypływać niekiedy z niewielkiej wiedzy heraldycznej projektantów nowych herbów, ale zatwierdzenie niektórych przez autorytety heraldyczne, zazwyczaj bardzo ściśle przestrzegające reguł i tradycyjne, jak np Naczelny Herold Kanady i College of Arms nakazuje dodanie tych nowości do klasycznego zestawu.

Dobór barw[edytuj | edytuj kod]

Dobór barw stosowany w herbach - tak szlacheckich jak i np. miejskich – często wykazywał zależność od barw herbu dynastii i państwa: barwami dominującymi w heraldyce polskiej są więc czerwień i srebro, szwedzkiej - niebieski i złoto, niemieckiej zaś - złoto, czerń i czerwień.

Pierwotną - w czasach późniejszych nie tak rygorystycznie przestrzeganą - zasadą heraldyczną było niekładzenie barwy na barwę i metalu na metal (zasada alternacji).

Szrafowanie[edytuj | edytuj kod]

System zastępowania barw heraldycznych znakami graficznymi (m.in. linie poziome, pionowe, ukośne, ich kombinacje) tzw. szrafowanie albo szrafirowanie (z niem. schraffieren, Schraffuren, ang. Hatching - kreskować, kreskowanie). Określenie szrafunków (także szrafirunków) odpowiadającym konkretnym barwom i metalom miało umożliwić odwzorowywanie kolorów herbów w druku czarno - białym, gliptyce i rzeźbie. Zapełnianie pól tarczy herbowej w miedziorytach i drzeworytach kreskowaniem, stosowali sztycharze już od XVI w. W XVII w. heraldycy w różnych krajach podjęli próby ujęcia stosowanych wzorów w jednorodny system odzwieciedlania barw. Za tworcę jednego z pierwszych systemów szrafowania uważany jest przez część historyków niderlandzki sztycharz Jan Baptist Zangrius (zm. 1606). W XVII i XVIII w. funkcjonowało kilka różnych systemów kodowania kolorów przy pomocy szrafowania. Od XIX w. zasadniczo wszędzie został przyjęty jednolity system wywodzący się z francuskiej (Marcus Vulson de la Colombière[2]) i włoskiej heraldyki (Silvestre de Petrasancta[3]). Niekiedy spotyka się drobne odstępstwa w przedstawianiu późnych kolorów heraldycznych, w heraldykach narodowych.

Poniżej siedem tynktur - dwa metale (jasne tynktury) i pięć kolorów (ciemne tynktury), oraz tynktury dodatkowe, przyjęte w późnej heraldyce. Do nazywania tynktur w heraldyce europejskiej, zwłaszcza brytyjskiej i francuskiej, używa się języka starofrancuskiego.

Do celów notatek heraldycznych, zwłaszcza podczas heraldycznych wizytacji czynionych przez heroldów w terenie, stosowano inny system oznaczania kolorów i uproszczonego szkicowania herbów, zwany w języku angielski tricking. Kolory oznaczano skrótami literowymi (np.:A - Argent, G - Gules, Az - Azure itd) a powtórzone godła oznaczano kolejnymi cyframi. Istniały narodowe wariacje tego systemu, stosujące różne oznaczenia tynktur. Oznaczanie kolorów herbu skrótami literowymi stosowano także po upowszechnieniu systemu szrafowania w drukach, głównie przeznaczonych do ręcznego kolorowania. Przed wprowadzeniem szrafowania, i sporadycznie po stosowano czasem oznaczanie tynktur przy pomocy symboli astrologicznych i alchemicznych, związanych z symboliką barw[4].

Symbolika barw[edytuj | edytuj kod]

W heraldyce zachodnioeuropejskiej z barwami herbu wiązano znaczenia symboliczne, do czego w Polsce najwyraźniej przywiązywano mniejsze znaczenie, o czym wydają się świadczyć odmiany tego samego herbu, polegające na swobodnej zmianie barw. Odczytywanie symboliczne barw herbów polskich jest właściwe raczej współczesności - od XIX wieku - niż czasom tworzenia herbów.

Zestawienie tynktur[edytuj | edytuj kod]

Tynktura Nazwa heraldyczna Przykład i szrafowanie Znaczenie
Metale
Złoty Or Heraldic Shield Or.svg Wiara, stałość, mądrość, chwała
Srebrny Argent Heraldic Shield Argent.svg Czystość, prawda, niewinność
Platyna[5] Heraldic Shield Argent.svg
Kolory podstawowe
Niebieski (Modry) Azure Heraldic Shield Azure.svg Czystość, lojalność, wierność
Czerwony Gules Heraldic Shield Gules.svg Wspaniałomyślność, hart ducha
Purpurowy Purpure Heraldic Shield Purpure.svg Umiarkowanie
Czarny Sable Heraldic Shield Sable.svg Rozwaga, mądrość, stałość
Zielony ang. Vert, fr. Sinople Heraldic Shield Vert.svg Miłość, radość, obfitość
Futra podstawowe
Gronostaj Hermine Blason region fr Bretagne.svg Fourrure héraldique Hermine.svg
Popielice Vair Vair plain.svg Fourrure héraldique Vair.svg
Kolory brudne (plamy - ang. stains)[6]
Morwowy ang. Murrey, fr. Mûre Heraldic Shield Murrey.svg
Krwisty Sanguine Heraldic Shield Sanguine.svg
Brązowy Tenné, tanné Heraldic Shield Tenné.svg
Kolor nieba (błękit) Bleu celeste Skydas safiruote bleuceleste.png
Kolory dodatkowe
Pomarańczowy Orangé Heraldic Shield Orange.svg
Kolor popiołu Cendrée Heraldic Shield Cendrée.svg
Cielisty (kolor skóry) Carnation Heraldic Shield Carnation.svg
Biały[7] White, Weiss Heraldic Shield White.svg
Różowy[8] Rose
Futra dodatkowe i tkaniny
Łuska ang. Scaly / Escaillé, fr. Papelonné Blason Maison de Châteaubriant (ancien).svg
Pióra ang. Plumetty, fr. Plumeté Blason de la ville de Mérignies (59) Nord-France.svg
Skrawki czerwonego sukna Découpé Blason Oger V d'Anglure (selon Gelre).svg
Złoty haft Paillé Paillé.png

Okres renesansu[edytuj | edytuj kod]

W okresie późnego średniowiecza i renesansu w Europie zachodniej, popularnym było blazowanie w oparciu o "planety" (włączając w to Słońce i Księżyc) oraz kamienie szlachetne. Kolory "brudne" blazowano używając nazw węzłów księżycowych.[9]. W tym też okresie zaczęto używać dodatkowe tynktury (np. cielistą i pomarańczową)

Tynktura Planeta Kamień
Or Słońce Topaz
Argent Księżyc Perła
Azure Jowisz Szafir
Gules Mars Rubin
Purpure Merkury Ametyst
Sable Saturn Diament
Tynktura Węzeł księżycowy Kamień
Tenné Głowa smoka Hiacynt
Sanguine / Mûre (Murrey) Ogon smoka Onyks

Przypisy

  1. Bernhard Peter: Heraldik
  2. Hugo Gerard Ströhl: Heraldischer Atlas. Eine Sammlung von heraldischen Musterblättern für Künstler, Gewerbetreibende, sowie für Freunde der Wappenkunde, Stuttgart, 1899, reprint: PHV Verlag, Offenbach, 2000, ISBN 3934743080
  3. Charles Boutell: English heraldry, London, Cassel, Peter & Galpin, 1867
  4. Paweł Dudziński: Alfabet heraldyczny, wydawn. Bertelsmann Publishing, Warszawa 1997, ISBN 83-7129-476-X
  5. Zastosowana prawdopodobnie jedynie w herbie Kolumbii
  6. Heraldyka polska nie wykształciła właściwej nazwy dla określenia tej kategorii tynktur heraldycznych, dlatego zastosowano kreślenie będące dosłownym tłumaczeniem nazw stosowanych w heraldyce brytyjskiej i francuskiej
  7. Kolor w heraldyce zazwyczaj utożsamiany ze srebrem, w kilku wyjątkowych przypadkach występuje jako biel - jako barwa kołnierzy turniejowych w herbach brytyjskiej rodziny królewskiej, jako barwa rumaka w herbie Dolnej Saksonii i w herbie portugalskiej gminy Santiago do Cacém. Nie wszyscy heraldycy są zgodni co do faktycznego występowania tej tynktury. Jej istnienie sugeruje Arthur Fox-Davies w A Complete Guide to Heraldry. Część heraldyków uważa, że niekiedy barwa biała w niektórych herbach jest w rzeczywistości barwą naturalną (proper)
  8. rzadko stosowany, m.in. w herbie Kim Campbell, byłej premier Kanady [1] i w herbie arcybiskupa Henryka Hosera
  9. *Fox-Davies (1909), s. 77.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]