Tynktura (heraldyka)
Tynktura – barwy używane w heraldyce. W heraldyce od XII wieku stosowano cztery kolory: niebieski, czerwień, zieleń, czerń - oraz dwa metale: złoto i srebro. Jako tynktury traktowano również futra: gronostaje i popielice (lub wiewiórki).
Od końca średniowiecza dopuszczalne było umieszczanie w herbie barw naturalnych, czyli rzeczywistych kolorów przedmiotów ukazywanych jako godła. Niewielka liczba barw - ograniczona właściwie do barw podstawowych - wynikała z podstawowej, pierwotnej funkcji herbu. Rycerski znak identyfikacyjny musiał być dobrze czytelny w trudnych warunkach pola bitwy, z odpowiedniej odległości (reguła dwustu kroków[1]). Z tego samego powodu nie stosowano w projektowaniu i opisie herbów półtonów, półcieni, barw zgaszonych oraz perspektywy. Półtony były stosowane od czasów gotyku dla uzyskania efektów trójwymiarowości malowanych herbów, był to jednak zabieg czysto artystyczny i zastosowanie w danym herbie kilku odcieni (np. czerwieni) odczytywano domyślnie jako jedną tynkturę czerwoną.
Od końca XVIII w. zaczęto stosować w heraldyce w różnych krajach barwy dodatkowe, niektóre pojawiły się nawet w oficjalnie zatwierdzonych przez urzędy heraldyczne herbach w XX i XXI w. Zastosowanie barw spoza klasycznego kanonu tynktur może wypływać niekiedy z niewielkiej wiedzy heraldycznej projektantów nowych herbów, ale zatwierdzenie niektórych przez autorytety heraldyczne, zazwyczaj bardzo ściśle przestrzegające reguł i tradycyjne, jak np Naczelny Herold Kanady i College of Arms nakazuje dodanie tych nowości do klasycznego zestawu.
Spis treści |
Dobór barw [edytuj]
Dobór barw stosowany w herbach - tak szlacheckich jak i np. miejskich – często wykazywał zależność od barw herbu dynastii i państwa: barwami dominującymi w heraldyce polskiej są więc czerwień i srebro, szwedzkiej - niebieski i złoto, niemieckiej zaś - złoto, czerń i czerwień.
Pierwotną - w czasach późniejszych nie tak rygorystycznie przestrzeganą - zasadą heraldyczną było niekładzenie barwy na barwę i metalu na metal (zasada alternacji).
Szrafowanie [edytuj]
System zastępowania barw heraldycznych znakami graficznymi (m.in. linie poziome, pionowe, ukośne, ich kombinacje) tzw. szrafowanie albo szrafirowanie (z niem. schraffieren, Schraffuren, ang. Hatching - kreskować, kreskowanie). Określenie szrafunków (także szrafirunków) odpowiadającym konkretnym barwom i metalom miało umożliwić odwzorowywanie kolorów herbów w druku czarno - białym, gliptyce i rzeźbie. Zapełnianie pól tarczy herbowej w miedziorytach i drzeworytach kreskowaniem, stosowali sztycharze już od XVI w. W XVII w. heraldycy w różnych krajach podjęli próby ujęcia stosowanych wzorów w jednorodny system odzwieciedlania barw. Za tworcę jednego z pierwszych systemów szrafowania uważany jest przez część historyków niderlandzki sztycharz Jan Baptist Zangrius (zm. 1606). W XVII i XVIII w. funkcjonowało kilka różnych systemów kodowania kolorów przy pomocy szrafowania. Od XIX w. zasadniczo wszędzie został przyjęty jednolity system wywodzący się z francuskiej (Marcus Vulson de la Colombière[2]) i włoskiej heraldyki (Silvestre de Petrasancta[3]). Niekiedy spotyka się drobne odstępstwa w przedstawianiu późnych kolorów heraldycznych, w heraldykach narodowych.
Poniżej siedem tynktur - dwa metale (jasne tynktury) i pięć kolorów (ciemne tynktury), oraz tynktury dodatkowe, przyjęte w późnej heraldyce. Do nazywania tynktur w heraldyce europejskiej, zwłaszcza brytyjskiej i francuskiej, używa się języka starofrancuskiego.
Do celów notatek heraldycznych, zwłaszcza podczas heraldycznych wizytacji czynionych przez heroldów w terenie, stosowano inny system oznaczania kolorów i uproszczonego szkicowania herbów, zwany w języku angielski tricking. Kolory oznaczano skrótami literowymi (np.:A - Argent, G - Gules, Az - Azure itd) a powtórzone godła oznaczano kolejnymi cyframi. Istniały narodowe wariacje tego systemu, stosujące różne oznaczenia tynktur. Oznaczanie kolorów herbu skrótami literowymi stosowano także po upowszechnieniu systemu szrafowania w drukach, głównie przeznaczonych do ręcznego kolorowania. Przed wprowadzeniem szrafowania, i sporadycznie po stosowano czasem oznaczanie tynktur przy pomocy symboli astrologicznych i alchemicznych, związanych z symboliką barw[4].
Symbolika barw [edytuj]
W heraldyce zachodnioeuropejskiej z barwami herbu wiązano znaczenia symboliczne, do czego w Polsce najwyraźniej przywiązywano mniejsze znaczenie, o czym wydają się świadczyć odmiany tego samego herbu, polegające na swobodnej zmianie barw. Odczytywanie symboliczne barw herbów polskich jest właściwe raczej współczesności - od XIX wieku - niż czasom tworzenia herbów.
Zestawienie tynktur [edytuj]
| Tynktura | Nazwa heraldyczna | Przykład i szrafowanie | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Metale | |||
| Złoty | Or |  |
Wiara, stałość, mądrość, chwała |
| Srebrny | Argent |  |
Czystość, prawda, niewinność |
| Platyna[5] | |
||
| Kolory podstawowe | |||
| Niebieski (Modry) | Azure |  |
Czystość, lojalność, wierność |
| Czerwony | Gules |  |
Wspaniałomyślność, hart ducha |
| Purpurowy | Purpure |  |
Umiarkowanie |
| Czarny | Sable |  |
Rozwaga, mądrość, stałość |
| Zielony | ang. Vert, fr. Sinople |  |
Miłość, radość, obfitość |
| Futra podstawowe | |||
| Gronostaj | Hermine |   |
|
| Popielice | Vair |   |
|
| Kolory brudne (plamy - ang. stains)[6] | |||
| Morwowy | ang. Murrey, fr. Mûre |  |
|
| Krwisty | Sanguine |  |
|
| Brązowy | Tenné, tanné |  |
|
| Kolor nieba (błękit) | Bleu celeste |  |
|
| Kolory dodatkowe | |||
| Pomarańczowy | Orangé |  |
|
| Kolor popiołu | Cendrée |  |
|
| Cielisty (kolor skóry) | Carnation |  |
|
| Biały[7] | White, Weiss |  |
|
| Różowy[8] | Rose | ||
| Futra dodatkowe i tkaniny | |||
| Łuska | ang. Scaly / Escaillé, fr. Papelonné | .svg) |
|
| Pióra | ang. Plumetty, fr. Plumeté | _Nord-France.svg) |
|
| Skrawki czerwonego sukna | Découpé | .svg) |
|
| Złoty haft | Paillé |  |
|
Okres renesansu [edytuj]
W okresie późnego średniowiecza i renesansu w Europie zachodniej, popularnym było blazowanie w oparciu o "planety" (włączając w to Słońce i Księżyc) oraz kamienie szlachetne. Kolory "brudne" blazowano używając nazw węzłów księżycowych.[9]. W tym też okresie zaczęto używać dodatkowe tynktury (np. cielistą i pomarańczową)
|
|
Przypisy
- ↑ Bernhard Peter: Heraldik
- ↑ Hugo Gerard Ströhl: Heraldischer Atlas. Eine Sammlung von heraldischen Musterblättern für Künstler, Gewerbetreibende, sowie für Freunde der Wappenkunde, Stuttgart, 1899, reprint: PHV Verlag, Offenbach, 2000, ISBN 3934743080
- ↑ Charles Boutell: English heraldry, London, Cassel, Peter & Galpin, 1867
- ↑ Paweł Dudziński: Alfabet heraldyczny, wydawn. Bertelsmann Publishing, Warszawa 1997, ISBN 83-7129-476-X
- ↑ Zastosowana prawdopodobnie jedynie w herbie Kolumbii
- ↑ Heraldyka polska nie wykształciła właściwej nazwy dla określenia tej kategorii tynktur heraldycznych, dlatego zastosowano kreślenie będące dosłownym tłumaczeniem nazw stosowanych w heraldyce brytyjskiej i francuskiej
- ↑ Kolor w heraldyce zazwyczaj utożsamiany ze srebrem, w kilku wyjątkowych przypadkach występuje jako biel - jako barwa kołnierzy turniejowych w herbach brytyjskiej rodziny królewskiej, jako barwa rumaka w herbie Dolnej Saksonii i w herbie portugalskiej gminy Santiago do Cacém. Nie wszyscy heraldycy są zgodni co do faktycznego występowania tej tynktury. Jej istnienie sugeruje Arthur Fox-Davies w A Complete Guide to Heraldry. Część heraldyków uważa, że niekiedy barwa biała w niektórych herbach jest w rzeczywistości barwą naturalną (proper)
- ↑ rzadko stosowany, m.in. w herbie Kim Campbell, byłej premier Kanady [1] i w herbie arcybiskupa Henryka Hosera
- ↑ *Fox-Davies (1909), s. 77.
- "Tincture" [w:] Parker J. A Glossary of Terms Used in Heraldry (1894). (on-line)
- "Tincture" [w:] Pimbley A. F. Pimbley's Dictionary of Heraldry: An Authoritative Guide to the Terminology of Heraldry (1908) (on-line)
- Precious Peers and Planetary Princes
Zobacz też [edytuj]
|
|||||||||||||||||||||||
