USS Essex (1861)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
USS „Essex”
USS „Essex” w lipcu 1862, w ostatecznej postaci
USS „Essex” w lipcu 1862, w ostatecznej postaci
Historia
Stocznia Page & Bacon, New Albany
Wodowanie 1856
 Stany Zjednoczone
Nazwa New Era
Wejście do służby 1856
Wycofanie ze służby 20 września 1861
 US Navy
Nazwa USS Essex
Wejście do służby 15 października 1861
Wycofanie ze służby 20 lipca 1865
Los okrętu sprzedany 29 listopada 1865
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 355 do 1000 t
Długość 48,5 do 62,5 m[a]
Szerokość 14,3 do 18,3 m[b]
Zanurzenie 2 m (6⅛')[1]
Napęd
2 poziome maszyny parowe, centralne koło łopatkowe
Prędkość 5,5 węzłów[1]
Uzbrojenie
8 dział (szczegóły w tekście)
Załoga 134[1]
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

USS Essex, początkowo New Era – amerykańska rzeczna kanonierka pancerna floty Unii z okresu wojny secesyjnej, powstała z przebudowy statku cywilnego. W służbie od 1861 roku, walczyła na rzece Missisipi i jej dopływach od początku kampanii na tej rzece do końca wojny, po której została wycofana ze służby. Nazwę tę, pochodzącą od miejscowości i hrabstwa w stanie Massachusetts[2], nosiły także inne okręty.

Budowa i początkowe przebudowy[edytuj | edytuj kod]

„Essex” był jednym z pierwszych okrętów rzecznych Unii, zbudowanych na potrzeby walk na Missisipi. Powstał z przebudowy drewnianego promu rzecznego „New Era”, zbudowanego dla Wiggins Ferry Company z Saint Louis w 1856 roku przez Page & Bacon z New Albany (Indiana) i zakupionego przez Departament Wojny Stanów Zjednoczonych 20 września 1861 w celu przeróbki na okręt[3]. Napędzany był centralnym kołem łopatkowym umieszczonym w tylnej części nadbudówki i jako prom, miał odkrytą przestrzeń ładunkową przed i po bokach nadbudówki, a także za kołem łopatkowym, co sprzyjało łatwemu ustawieniu tam dział. Koło łopatkowe było napędzane przez dwie poziome maszyny parowe[1]. Jego wymiary początkowo wynosiły 159 x 47 stóp (48,5 m długości i 14,3 m szerokości[4]) i wyporność 355 ton[5].

Początkowo okręt został przebudowany na kanonierkę typu timberclad, z nachylonymi osłonami z grubej warstwy drewna dookoła pokładu, grubości przynajmniej 30 cm, o wysokości dochodzącej do 2 m w miejscach pomiędzy dziewięcioma strzelnicami dział[4]. Pokłady: dziobowy i rufowy, z ustawionymi na nich działami, były odkryte od góry. Po bokach, osłony były wyższe i łączyły się pod kątem z nadbudówką, której górne piętro, z kabinami, pozostawało nie chronione. Uzbrojenie początkowo stanowiły trzy gładkolufowe 9-calowe działa Dahlgrena (kalibru 229 mm)[4]. 15 października 1861 wszedł do służby pod niezmienioną nazwą „New Era”[1].

Wkrótce, w grudniu 1861 przebudowano okręt na kanonierkę częściowo opancerzoną, w zakładach Jamesa B. Eadsa w Carondelet (obecnie część Saint Louis)[3], budujących w tym samym czasie serię kanonierek pancernych typu „City”. Dziobową i rufową baterię dział nakryto pokładem, łączącym się z górnymi brzegami drewnianych osłon. Powstałą w ten sposób dziobową kazamatę pokryto płytami żelaznymi, chociaż najwyraźniej nie do pełnej wysokości, być może płytami grubości 3/4 cala (19 mm) pokryto też boki[5]. Kabiny na górze w dalszym ciągu nie były chronione. Zmieniono przy tym nazwę okrętu na ostateczną „Essex”[5]. Po uszkodzeniu w bitwie o Fort Henry w lutym 1862, gdzie pocisk przebił przednią kazamatę ponad pancerzem, „Essex” został po raz trzeci przebudowany, tym razem gruntownie, z inicjatywy dowódcy Williama Portera[5].

Ostateczna przebudowa[edytuj | edytuj kod]

USS „New Era” od rufy, podczas pierwszej przebudowy na kanonierkę timberclad z odkrytymi pokładami działowymi
USS „Essex” w ostatecznej postaci, od strony rufy

Podczas ostatecznej przebudowy między lutym a czerwcem 1862, cała część nadwodna została nakryta kazamatą o pochyłych ścianach, podobną do kanonierek rzecznych typu City. Kazamata „Essexa” była jednak unikalna spośród amerykańskich okrętów rzecznych przez to, że obejmowała dwie kondygnacje i miała wysokość ponad 17 stóp (5,2 m )[5]. Dolne piętro stanowił pokład bateryjny, z ustawionymi na nim działami, a na górnym były kwatery oficerów i magazyny. Z przodu osłonę stanowiło 76 cm drewna (30 cali), pokryte 45 mm (1¾-calowymi) płytami żelaznymi. Ściany kazamaty były wykonane z 40 cm drewna (16 cali) drewna, pokrytego 19 mm żelaza (¾ cala)[5]. Między warstwą drewna a żelaza była 25-milimetrowa (1-calowa) warstwa gumy, mająca w założeniu amortyzować uderzenia[5]. Sterówka była nakryta charakterystyczną dla tego okrętu żelazną kopułą grubości 45 mm (1¾ cala)[5]. Cytowane dane pochodzą z najbardziej szczegółowego źródła, lecz w publikacjach spotykane są także inne dane odnośnie opancerzenia (np. z płyt żelaznych grubości 25-76 mm[1]) lub rozmiarów okrętu, czemu sprzyjał brak oficjalnych planów i kolejne przebudowy jednostki.

Podczas ostatniej modernizacji wzmocniono także dziób, wypełniając go drewnem w celu przystosowania go do taranowania. Znacząco wzrosły wymiary okrętu, do 62,5 m długości i 18,3 m szerokości (205 na 60 stóp) oraz ponad dwukrotnie zwiększyła się jego wyporność, do 1000 ton[5]. Na skutek większej wyporności, główny pokład (wewnątrz kazamaty) znajdował się zaledwie 7 cm nad poziomem wody[6]. Poszerzone boki kadłuba ochraniały w pewnym stopniu przed taranowaniem (według relacji dowódcy, boczne sponsons w tym celu istniały jednak już w czasie walk w lutym 1862)[5]. Zamontowano także mocniejsze kotły i maszyny parowe i być może większe koło łopatkowe, co sugeruje jego osłona wystająca ponad wysoką kazamatę; ponadto zmieniono pozycję kotłów, co stało się widoczne po dwóch nowych wysokich kominach obok siebie, w przedniej części okrętu[5]. Według niektórych źródeł, okręt miał cztery kotły i maszyny o średnicy cylindrów 23 cali (58 cm)[5]. Na kominach przebudowany „Essex” nosił z przodu litery identyfikacyjne „S” i „X”. Przebudowa kosztowała ponad 50 tysięcy dolarów[5].

Uzbrojenie składało się z dział ustawionych w kazamacie i strzelających przez wycięte w niej strzelnice. Jego skład zmieniał się z czasem. We wrześniu 1862 uzbrojenie składało się z 8 dział: dwóch dział gwintowanych 50-funtowych, działa 32-funtowego, działa 24-funtowego, 1 10-calowego działa Dahlgrena (254 mm) i trzech dział 9-calowych Dahlgrena (229 mm)[6]. W 1864 okręt przenosił wyjątkowo ciężkie uzbrojenie z dwóch 100-funtowych dział gwintowanych Parrota i sześciu dział 9-calowych Dahlgrena[6]. W przedniej ścianie kazamaty były strzelnice dla trzech dział, a w zaokrąglonej tylnej części jedno działo mogło strzelać przez trzy strzelnice, na różne strony[6]. Pozostałe działa były w strzelnicach burtowych. W publikacjach spotyka się również inne dane odnośnie uzbrojenia[c].

Służba[edytuj | edytuj kod]

„Essex” był intensywnie używany podczas całej kampanii na Missisipi, odnosząc kilkakrotnie uszkodzenia. Jego pierwszym i najbardziej znanym dowódcą, do września 1862, był kmdr. por. (Commander) William Porter „Wild Bill” (brat admirała Davida Portera)[1]. Okręt wszedł w skład Zachodniej Flotylli Kanonierek, należącej początkowo do Armii USA (wojsk lądowych). Jeszcze jako „New Era” działał w październiku na Missisipi i jej dopływie Ohio, a od 30 października do połowy listopada 1861 brał udział w ekspedycji na opanowaną przez konfederatów rzekę Cumberland (dopływ Ohio)[2].

Już jako „Essex”, po częściowym opancerzeniu, wziął udział w krótkich potyczkach z konfederackimi kanonierkami 7 i 11 stycznia 1862 na Missisipi koło Lucas Bend w stanie Missouri, wraz z kanonierką pancerną „St. Louis[2]. 6 lutego 1862 wziął udział w ataku na Fort Henry nad rzeką Tennessee, otwierającym działania Unii na pełną skalę w zlewisku Missisipi. Został jednak podczas tej akcji poważnie uszkodzony, gdyż po przebiciu przedniej kazamaty, trafiony został środkowy kocioł i w efekcie wybuchu zginęło dwóch członków załogi w sterówce nad pokładem bateryjnym, a 29 zostało poparzonych[7] (według innych źródeł, 11 zabitych i 23 rannych, w tym Porter[2]).

Po remoncie i ostatecznej przebudowie „Essex” uczestniczył w walkach pod Vicksburgiem, będącym centralnym punktem oporu konfederatów na rzece. 13 lipca 1862 brał udział w próbie ataku na Vicksburg[2]. 22 lipca 1862 przeszedł z taranowcem „Queen of the West” koło baterii Vicksburga, podejmując próbę zniszczenia stojącego tam okrętu pancernego CSS „Arkansas”[2]. „Essex”, próbując staranować „Arkansas”, wszedł na mieliznę, lecz zdołał ostatecznie odpłynąć w dół rzeki[8], łącząc się z eskadrą Marynarki Unii za Vicksburgiem. Ponownie uczestniczył w akcji przeciw „Arkansas” pod Baton Rouge 5 sierpnia 1862, zakończonej awarią maszyn okrętu pancernego konfederatów i jego samozatopieniem przez załogę[2].

We wrześniu „Essex” przeszedł remont w Nowym Orleanie. W tym czasie, 1 października Zachodnia Flotylla została włączona w skład Marynarki USA jako Eskadra Missisipi[2].

Od 8 maja do 8 lipca 1863 „Essex” brał udział w oblężeniu Port Hudson nad Missisipi w stanie Luizjana, zakończonego kapitulacją konfederatów[2]. 9 lipca „Essex” został uszkodzony w walce pod Donaldsonville. Mimo to, pełnił służbę patrolową na rzece do początku 1864[2].

„Essex” wziął następnie udział w początkowej fazie ekspedycji na Red River, wpływając tam z siłami floty 6 marca 1864 i uczestnicząc w zdobyciu Fort de Russy 15-16 marca. Jednakże, z powodu zbyt dużego zanurzenia, nie brał udziału w dalszej części ekspedycji i 17 kwietnia zawrócił do Vicksburga[2] (ekspedycja pozostałych sił prawie że zakończyła się utratą okrętów na płyciznach Red River). 4 maja 1864 „Essex” przebazował do Memphis, gdzie pozostał jako jednostka strażnicza do końca wojny. 27 kwietnia 1865 łodzie „Esseksa” pomagały uratować 60 rozbitków ze statku „Sultana”, zniszczonego w wybuchu kotła[2].

„Essex” został wycofany ze służby po wojnie 20 lipca 1865 w Mound City[2], po czym został sprzedany 29 listopada 1865 za 4000 dolarów[9].

Dowódcy[edytuj | edytuj kod]

  • Komandor porucznik (Cmdr.) William Porter „Wild Bill” (grudzień 1861 – wrzesień 1862)
  • Komandor porucznik (Cmdr.) Charles Caswell (wrzesień 1862 – lipiec 1863)
  • Komandor porucznik (Cmdr.) Robert Townsend (sierpień 1863 – wrzesień 1864)
  • Komandor porucznik (Cmdr.) Andrew Bryson (październik 1864 – do końca wojny)
Źródło:[1]

Uwagi

  1. Długość oryginalna i po przebudowie, według D. Canney, The Old..., s.38-39 (podane jako 159 i 205 stóp). A. Konstam, op.cit. s.23 podaje 60,5 m (198⅛')
  2. Szerokość oryginalna i po przebudowie, według D. Canney, The Old..., s.38-39 (podane jako 47 i 60 stóp). A. Konstam, op.cit. s.23 podaje 14,5 m (47⅛')
  3. A. Konstam (op. cit., s. 23) podaje uzbrojenie początkowe z 16 dział (2x9 cali, 7x42 funty i 7x32 funty) oraz kolejne zmiany dział, sugerujące końcowy skład uzbrojenia: 8x9 cali, 2x100 funtów, 2x50 funtów, 4x32 funty (wszystkie podane działa, oprócz 9-calowych, gwintowane). Jest to jednak wątpliwe, gdyż oprócz sprzeczności z cytowanym wcześniej źródłem, ze zdjęć i rysunków wynika, że „Essex” miał maksymalnie 14 furt armatnich, z tego 3 przeznaczone dla jednego działa rufowego. DANFS z kolei podaje 5 dział: 1x32 funty, 3x9 cali i 1x10 cali, lecz nie wiadomo w jakim okresie.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 A. Konstam, Union..., s.23
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 Essex - DANFS
  3. 3,0 3,1 A. Konstam, Union..., s.10
  4. 4,0 4,1 4,2 D. Canney, The Old..., s.38
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 D. Canney, The Old..., s.39
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 D. Canney, The Old..., s.41
  7. A. Konstam, Union..., s.17
  8. A. Konstam, Union..., s.19
  9. D. Canney, The Old..., s.41 i 137

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Donald L. Canney, The Old Steam Navy. Volume two. The ironclads 1842-1885, Annapolis 1993, ISBN 0-87021-586-8
  • Angus Konstam, Union River Ironclad 1861-65, New Vanguard no. 56, Osprey Publishing 2002, ISBN 1-84176-444-2
  • Essex w serwisie Dictionary of American Naval Fighting Ships (DANFS) Marynarki USA [dostęp 2011-09-23]