Uchodźstwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Uchodźstwo – proces opuszczania stałego miejsca zamieszkania przez osoby zagrożone prześladowaniami, będącymi wynikiem konfliktów zbrojnych – zewnętrznych i wewnętrznych, polityki państwa itp.

Definicja[edytuj | edytuj kod]

W myśl Konwencji Genewskiej (art. 1 A 3) za uchodźcę może być uznana osoba, która „na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie ma żadnego obywatelstwa i znajdując się na skutek podobnych zdarzeń, poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa[1]. Opuszczając państwo swojego obywatelstwa uchodźca rezygnuje z jego ochrony, uznając, że władze państwowe nie wywiązały się należycie z ciążących na nich obowiązków względem obywatela[2][3].

Zgodnie z wykładnią[potrzebne źródło] Konwencji Genewskiej z 1951 r. dotyczącej statusu uchodźców, pojęcie „określonej grupy społecznej” obejmuje również przypadki osób prześladowanych w ich krajach pochodzenia z powodów kulturowych (np. kobiety odmawiające poddania się rytualnemu obrzezaniu), bądź też z powodu orientacji homoseksualnej itp.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Problem uchodźstwa jest ponadczasowy, ale szczególne nasilenie tego procesu miało miejsce w XX w., co spowodowane było licznymi wojnami, prześladowaniami etnicznymi i zmianami granic. Pierwsze uregulowania prawne dotyczące uchodźców pojawiły się po I wojnie światowej. W 1921 r. powstał Urząd Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców Ligi Narodów, którego pierwszym zwierzchnikiem został Fridtjof Nansen (polarnik, działacz społeczny – Pokojowa Nagroda Nobla w 1922 r.). Zajmował się on m.in. repatriacją jeńców po wojnie i problemem bezpaństwowców (por. paszport nansenowski).

Po II wojnie św. powstała przy ONZ Międzynarodowa Organizacja Uchodźców (International Refugees Organization – IRO) – 1946 r., zastępując Organizację Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy (1943-1947), następnie w 1951 r. ustanowiono Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (United Nations High Commissioner for Refugees – UNHCR). Celem jego działania jest zarówno ochrona uchodźców, jak i działania zmierzające do trwałego rozwiązania tego problemu (pomoc przy dobrowolnej repatriacji, integracji w nowym społeczeństwie lub przesiedleniu do innego państwa).

Szacuje się, że liczba uchodźców łącznie z uchodźcami wewnętrznymi) na świecie wynosi ok. 50 mln. Oprócz Azji i Afryki – niejako „tradycyjnych” regionów uchodźstwa, zjawisko to dotyka również Europę. Wojny bałkańskie, rozpad ZSRR doprowadziły do pojawienia się uchodźców również z tego kontynentu.

Osobną sprawą są problemy państw przyjmujących uchodźców: problemy polityczne i ekonomiczne z zapewnieniem im warunków do godnego życia, bezpieczeństwa, negatywne zjawiska związane z nadmiernym napływem uchodźców itp.

Akty prawne[edytuj | edytuj kod]

Akty prawa międzynarodowego[edytuj | edytuj kod]

  1. Konwencja Genewska z 28 lipca 1951r. o statusie prawnym uchodźców jest podstawowym aktem regulującym status tej grupy.
  2. Europejskie porozumienie dotyczące przekazania odpowiedzialności za uchodźców zostało podpisane 16 października 1980 r. w Strasburgu[4].
  3. „Dublin” – 15 lipca 1990 r. Konwencja, która określa państwo odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o azyl złożonego w jednym z państw członkowskich Wspólnot Europejskich.
  4. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych w art. 13 zabrania wydalania cudzoziemca legalnie przebywającego na terytorium danego państwa
  5. Konwencja o Prawach Dziecka z 1989 r. w art. 22. zobowiązuje państwa – sygnatariuszy do podjęcia właściwych kroków w celu zapewnienia ochrony dziecku, ubiegającemu się o status uchodźcy lub też uznawanemu za uchodźcę w świetle prawa międzynarodowego.
  6. Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950r. Protokół Czwarty do tej konwencji zabrania zbiorowego wydalania cudzoziemców.
  7. Konwencja w Sprawie Zakazu Stosowania Tortur oraz Innego, Okrutnego, Nieludzkiego lub Poniżającego Traktowania albo Karania z 10 grudnia 1984 r. Konwencja jest dokumentem definiującym termin „tortury”, a z tego względu ma istotne znaczenie dla stosowania innych instrumentów międzynarodowej ochrony praw człowieka, w tym również Konwencji dotyczącej statusu uchodźców i Protokołu Dodatkowego z roku 1967.
  8. Konwencja o Statusie Bezpaństwowców oraz Konwencja w Sprawie Likwidacji Bezpaństwowości

Sytuację uchodźców, będących jednocześnie bezpaństwowcami reguluje „Konwencja Dotycząca Statusu Uchodźców”, często jednak nie ma ona zastosowania do osób nieposiadających obywatelstwa, a poszukujących schronienia w innych państwach. W związku z tym 28 września 1954 roku sporządzono Konwencję o Statusie Bezpaństwowców regulującą sytuację prawną osób nieposiadających obywatelstwa i niekorzystających z ochrony gwarantowanej przez Konwencję dotyczącą Statusu Uchodźców.

Podstawową ustawą, w oparciu o którą cudzoziemiec ubiegający się o nadanie statusu uchodźcy może otrzymać pomoc socjalną jest ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 czerwca 2003 r. (Dz. U. z 2009 r. nr 189, poz. 1472 z późn. zm.)[5].

Polskie akty prawne[edytuj | edytuj kod]

  1. Ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP
  2. Rozporządzenia MSWiA wydawane na podstawie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP

Status uchodźcy w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:

  • Cudzoziemcowi nadaje się status uchodźcy, jeżeli na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem w kraju pochodzenia z powodu:
    • rasy,
    • religii,
    • narodowości,
    • przekonań politycznych lub
    • przynależności do określonej grupy społecznej

nie może lub nie chce korzystać z ochrony tego kraju. Status uchodźcy nadaje się także małoletniemu dziecku cudzoziemca, który uzyskał status uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej, urodzonemu na tym terytorium.

  • Cudzoziemcowi udziela się ochrony uzupełniającej, w przypadku gdy powrót do kraju pochodzenia może narazić go na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy przez:
    • orzeczenie kary śmierci lub wykonanie egzekucji,
    • tortury, nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie,
    • poważne i zindywidualizowane zagrożenie dla życia lub zdrowia wynikające z powszechnego stosowania przemocy wobec ludności

cywilnej w sytuacji międzynarodowego lub wewnętrznego konfliktu zbrojnego

i ze względu na to ryzyko nie może lub nie chce korzystać z ochrony kraju pochodzenia.

Jeżeli cudzoziemiec nie spełnia warunków do uznania za uchodźcę oraz warunków do uzyskania ochrony uzupełniającej, może być w określonych przypadkach objęty krajową formą ochrony o charakterze humanitarnym w postaci zgody na pobyt tolerowany. Wnioski o nadanie statusu uchodźcy rozstrzyga w pierwszej instancji Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców.

Dzieci uchodźcy[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie dzieci cudzoziemskie przebywające w Polsce mają prawo do nauki na takich samych zasadach jak obywatele polscy i do ukończenia 18 roku życia lub do ukończenia gimnazjum podlegają obowiązkowi szkolnemu. Polskie przepisy gwarantują wsparcie socjalne dla dzieci w trudnej sytuacji, także dla dzieci uchodźców, które uczęszczają do polskich szkół. Istnieją też programy rządowe, takie jak „Wyprawka szkolna”, czyli dofinansowanie zakupu podręczników oraz „Program państwa w zakresie dożywiania”, który wspiera dożywianie dzieci w szkołach. Z tych programów także mogą korzystać dzieci uchodźców[6].

Organizacje świadczące pomoc uchodźcom w Polsce[edytuj | edytuj kod]

  • Urząd do Spraw Cudzoziemców
  • Polska Akcja Humanitarna – Centrum Pomocy Uchodźcom
  • Helsińska Fundacja Praw Człowieka
  • Centrum Pomocy Prawnej im. Haliny Nieć
  • Fundacja Polskie Forum Migracyjne

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Konwencja dotycząca statusu uchodźców z 28 lipca 1951 Dz.U. 1991 nr 119 poz. 515.
  2. B. Mikołajczyk Osoby ubiegające się o status uchodźcy. Ich prawa i standardy traktowania. Katowice 2000.
  3. A. Potyrała, Współczesne uchodźstwo: próby rozwiązania międzynarodowego problemu Poznań 2005.
  4. Europejskie porozumienie dotyczące przekazania odpowiedzialności za uchodźców podpisane 16 października 1980 r. w Strasburgu.
  5. B. Wierzbicki: Uchodźcy w prawie międzynarodowym Warszawa 1993.
  6. Urząd do Spraw Cudzoziemców.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Literatura:
  1. B. Mikołajczyk, Osoby ubiegające się o status uchodźcy. Ich prawa i standardy traktowania, Katowice 2000
  2. A. Potyrała, Współczesne uchodźstwo: próby rozwiązania międzynarodowego problemu, Poznań 2005
  3. B. Wierzbicki, Uchodźcy w prawie międzynarodowym, Warszawa 1993
  4. Broszura informacyjna UNHCR, Warszawa 2006
  5. B. Termiński, Przesiedlenia Inwestycyjne. Nowa kategoria migracji przymusowych, Warszawa 2012

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  1. Urząd do Spraw Cudzoziemców
  2. refugee.pl – gazeta dla uchodźców i o uchodźcach w Polsce i na świecie