Układ wydalniczy bezkręgowców

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Układ wydalniczy bezkręgowców – układ narządów zwierząt bezkręgowych służący do wydalania zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii (takich jak m.in. mocznik, kwas moczowy, amoniak), nadmiaru wody – oraz do utrzymywania równowagi jonowej. U organizmów o prostszym planie budowy ciała (np. pierwotniaków, gąbek, parzydełkowców) wydalanie zachodzi przez powłoki ciała bez udziału wyspecjalizowanych narządów – zwierzęta te nie mają układu wydalniczego w ścisłym znaczeniu. U zwierząt trójwarstwowych wydalanie odbywa się przy pomocy wyspecjalizowanych komórek (wędrujące albo magazynujące nefrocyty[1]) i narządów wydalniczych o różnym stopniu skomplikowania. Zwierzęta o wyżej zorganizowanej budowie ciała wykształciły układ wydalniczy.

Typy układów wydalniczych[edytuj | edytuj kod]

U pierwotniaków produkty przemiany materii wydala na zewnątrz błona komórkowa i wodniczki tętniące. Wodniczki usuwają też nadmiar wody, regulując ciśnienie osmotyczne. Niektóre, np. pasożyty lub gatunki morskie, mogą nie mieć wodniczek, a wydalanie przejmuje całkowicie błona komórkowa. Gąbki wydalają metabolity przez wodniczki tętniące[2] poszczególnych komórek bezpośrednio do wody – na zewnątrz organizmu lub do wody wypełniającej ciało gąbki[1]. Parzydełkowce wydalają zbędne produkty do jamy gastralnej, a następnie przez otwór gębowy wprost do wody, lub za pośrednictwem komórek magazynujących[2]. U szkarłupni funkcje wydalnicze pełni częściowo układ ambulakralny.

U zwierząt dwubocznie symetrycznych wyróżniane są dwa zasadnicze typy narządów wydalniczych[2]:

  • filtrujące – tworzą układ wydalniczy typu protonefrydialnego lub metanefrydialnego (oraz jego modyfikacje),
  • wydalające (sekrecyjne).

Układ wydalniczy kręgowców opisany został w odrębnym artykule.

 Osobny artykuł: Układ wydalniczy kręgowców.

Układ typu protonefrydialnego[edytuj | edytuj kod]

Jest to pierwotny typ układu wydalniczego i osmoregulacyjnego. Występuje u dorosłych osobników bezkręgowców o niższym stopniu komplikacji planu budowy ciała (acelomatycznych i pseudocelomatycznych[2], np. płazińców, jego zmodyfikowaną formę, bez komórek płomykowych, mają nicienie), u larw niektórych typów wyższych bezkręgowców oraz u lancetnika[1].

Układ typu protonefrydialnego zbudowany jest z dwóch głównych kanałów wydalniczych. Od nich odchodzą liczne boczne odgałęzienia o charakterze kapilarnym, zakończone komórkami płomykowymi (terminalnymi). Główne kanały wydalnicze otwierają się na zewnątrz otworami wydalniczymi.

Główną funkcją tego układu jest nie tyle usuwanie ubocznych produktów metabolizmu (których z powodu małej intensywności metabolizmu jest niewiele), ale osmoregulacja, czyli utrzymywanie odpowiedniego stężenia elektrolitów w płynach tkankowych. Świadczy o tym m.in. brak układu wydalniczego u wirków morskich.

Układ typu metanefrydialnego[edytuj | edytuj kod]

Układ typu metanefrydialnego występuje u bezkręgowców celomatycznych (wtórnojamowce), np. u pierścienic. Składa się z kanalików zwanych metanefrydiami, które występują parami w każdym metamerze (oprócz paru segmentów przednich i tylnych). Każde metanefrydium zbudowane jest z orzęsionego lejka, otwartego do jamy ciała i krętego kanalika wydalniczego, otwierającego się na zewnątrz otworem wydalniczym. Położenie metanefrydiów jest dość charakterystyczne, bo lejki zbierają metabolity z jednego segmentu, a kanaliki i otwory wydalnicze znajdują się w następnym.

Układy wydalnicze u wybranych Bilateria[edytuj | edytuj kod]

Płazińce[edytuj | edytuj kod]

Robaki płaskie 
wirki, skrzelowce, przywry wnętrzniaki, tasiemce

Układ protonefrydialny, ma postać kanalików – nazwane nefrydium – umieszczonych w parenchymie, zakończonych komórkami o specyficznej budowie. Komórki te mają liczne gwiaździste wypustki oraz skierowany do światła kanalika ruchliwy pęczek zlepionych rzęsek przypominający płomyk świecy. Z tego powodu nazywane są komórkami płomykowymi. Jest to układ zamknięty od strony jamy ciała. Główne funkcje: osmoregulacyjna (utrzymanie odpowiedniego stężenia płynów tkankowych), usuwanie zbędnych produktów przemiany materii (dwutlenek węgla, amoniak i inne), przez powierzchnię ciała.

Obleńce[edytuj | edytuj kod]

Nicienie 
Unikatowy (zbudowany z 1 – 3 komórek). Dwa podłużne kanały wydalnicze biegnące w bocznych wałkach hypodermalnych (wzdłuż ciała). Kanały te są ślepo zakończone, łączą się w przednim odcinku, po stronie brzusznej, we wspólny przewód wyprowadzający, zakończony otworem wydalniczym. U większych nicieni przypomina on swoją budową literę H. Zaliczany do układu protonefrydialnego, lecz nie występują tu komórki płomykowe. Układ wydalniczy służy nicieniom przede wszystkim do osmoregulacji, w mniejszym stopniu do usuwania zbędnych i szkodliwych produktów przemian materii. Końcowym produktem jest amoniak.
Wrotki 
Układ protonefrydialny. Kanaliki zbiorcze uchodzą do kloaki. Występuje pęcherz moczowy.

Pierścienice[edytuj | edytuj kod]

Skąposzczety, wieloszczety, pijawki 
Typ metanefrydialny. Ułożone metamerycznie narządy wydalnicze zwane metanefrydiami, są to orzęsione lejki otwierające się do jamy ciała jednego segmentu, kanalik wydalniczy przechodzi do następnego segmentu i tam otwiera się otworkiem wydalniczym po bocznej stronie ciała. Larwy wieloszczetów mają układ protonefrydialny

Wydalany jest – mocznik (lądowe), amoniak (wodne) – wsuwane dzięki ruchom rzęsek, dzięki prądom wywołanym przez skurcze mięśni ścian ciała.

Stawonogi[edytuj | edytuj kod]

U stawonogów przekształcone metanefrydia tworzą gruczoły wydalnicze: gruczoły czułkowe i szczękowe u skorupiaków (ich ujścia znajdują się u nasady czułków II pary lub szczęk) oraz gruczoły biodrowe u pajęczaków. U większości układ wydalniczy występuje w postaci wypustek tzw. cewek Malpighiego, które mają postać, zamkniętych od strony jamy ciała, cienkich, ślepo zakończonych wypustek jelita, których ujście znajduje się na granicy pomiędzy jelitem środkowym i tylnym. Kanaliki zbierają zbędne i szkodliwe metabolity z płynu wypełniającego jamę ciała (hemolimfa) i przekazują je do jelita. Tam po resorpcji wody, razem z resztkami pokarmu są usuwane na zewnątrz. Cewki Malphiego występują u owadów, wijów i wyżej uorganizowanych pajęczaków. Stawonogi wodne wydalają głównie silnie rozcieńczony amoniak. Lądowe, muszą oszczędzać wodę, przetwarzają amoniak w związki azotowe słabo rozpuszczalne w wodzie np. guanina u pajęczaków lub kwas moczowy u owadów.

Mięczaki[edytuj | edytuj kod]

U mięczaków występują nerki – przekształcone metanefrydium (obecność lejków, którymi nerki otwierają się do wtórej jamy ciała – worka osierdziowego). Z nerek wybiegają moczowody uchodzące do jamy płaszczowej. Większość mięczaków ma dwie nerki. U wyspecjalizowanych ślimaków i głowonogów dwuskrzelnych występuje jedna. U form wodnych usuwany jest – amoniak, mocznik. U lądowych – kryształki kwasu moczowego. Podstawowa rola nerki to utrzymywanie właściwego ciśnienia osmotycznego w całym ciele mięczaka.

Szkarłupnie[edytuj | edytuj kod]

Brak układu wydalniczego. Usuwanie zbędnych metabolitów odbywa się poprzez dyfuzję całą powierzchnią ciała. W układzie hemalnym funkcjonują specjalne komórki pochłaniające metabolity – podocyty. Szkarłupnie są izoosmotyczne z wodą morską.

Strunowce[edytuj | edytuj kod]

Osłonice 
Osłonice nie mają układu wydalniczego. Zbędne produkty przemiany materii magazynowane są do końca życia zwierzęcia w komórkach pochodzenia mezenchymatycznego, które są albo pojedynczo porozrzucane albo tworzą skupienia w formie pęcherzyków.
Bezczaszkowce 
Narządy wydalnicze, zwane protonefrydiami, nieco przypominają protonefrydia wirkow, zgrupowane są w około 100 par zespołów. Każdy zespół składa się ze ślepo zakończonego kanalika we kształcie litery L, do którego uchodzą pęczkami liczne solenocyty – komórki płomykowe. Są one otoczone naczyniami krwionośnymi z których produkty przemiany materii przenikają do solenocytow, a stamtąd ruch wici przesuwa je do kanalików, otwierających się do jamy około skrzelowej. Stamtąd są usuwane wraz z woda na zewnątrz ciała.
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Zoologia : bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-16108-8.