Ulica Dworcowa w Bydgoszczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
POL Bydgoszcz flag.svg Bydgoszcz
ulica
Dworcowa
Śródmieście
Długość: 1,24 km
Ul. Dworcowa na styku z ul. Marcinkowskiego i Sienkiewicza
Ul. Dworcowa na styku z ul. Marcinkowskiego i Sienkiewicza
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg światła ul. Zygmunta Augusta
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Unii Lubelskiej
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Jana III Sobieskiego
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła ul. Królowej Jadwigi, ul. Aleksandra Fredry →
Ikona ulica z lewej.svg ul. Jana i Jędrzeja Śniadeckich
Ikona ulica z lewej.svg ul. Jana Matejki
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ← ul. Karola Marcinkowskiego, ul. Henryka Sienkiewicza →
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Emila Warmińskiego
Ikona ulica koniec T.svg ul. Gdańska
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa lokalizacyjna Bydgoszczy
ulica Dworcowa
ulica Dworcowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Dworcowa
ulica Dworcowa
Ziemia 53°07′47,6400″N 17°59′47,2124″E/53,129900 17,996448Na mapach: 53°07′47,6400″N 17°59′47,2124″E/53,129900 17,996448
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Ulica Dworcowa w Bydgoszczy
Widok w kierunku ul. Gdańskiej
Widok w kierunku ul. Gdańskiej
Ulica Dworcowa nocą
Środkowa część ulicy
Środkowa część ulicy
Ulica Dworcowa – detale architektoniczne
Fasada Dyrekcji Kolei
Fasada Dyrekcji Kolei

Ulica Dworcowa – jedna z głównych ulic miejskich położonych na terenie Śródmieścia w Bydgoszczy.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Ulica znajduje się w zachodniej części Śródmieścia Bydgoszczy. Rozciąga się od skrzyżowania z ulicą Gdańską do skrzyżowania z ul. Zygmunta Augusta gdzie mieści się dworzec Bydgoszcz Główna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ulica Dworcowa w 1914 roku
Skrzyżowanie z ulicą Królowej Jadwigi w 1915 roku

Do 1851 była to polna droga prowadząca z Bydgoszczy do Koronowa. Rozwój ulicy nastąpił z chwilą wybudowania w 1851 dworca kolejowego oraz włączenia w obręb miasta gminy Bocianowo (niem. Brenkenhoff)[1]. Na planie miasta z 1861 zabudowa ul. Dworcowej jest rozproszona, tworząc zwarte pierzeje w kilku miejscach, natomiast w pełni zwarta zabudowa ulicy powstała na początku XX w. Postępowała zwłaszcza zabudowa kwartałów przyległych do ul. Gdańskiej i dworca kolejowego, gdzie rozwijało się budownictwo hotelowe[2].

Pod koniec XIX w. ulica miała charakter przemysłowo-handlowy. W jej otoczeniu kwitł handel, rozwijały się warsztaty rzemieślnicze oraz gastronomia. Zabudowania i składy przemysłowe zajęły obszar między ulicą a rzeką Brdą, natomiast w kamienicach położonych wzdłuż ulicy znajdowały się mieszkania i sklepy. Do największych przedsiębiorstw w otoczeniu ul. Dworcowej należały[3]:

W latach 1890-1914 kamienice wzdłuż ulicy przebudowywano na trzy- i czteropiętrowe budynki o bogato zdobionych fasadach[5], w związku z czym ulica stała się jedną z najbardziej reprezentacyjnych w mieście[6]. Na końcowym odcinku ulicy przylegającym do dworca kolejowego istniało pięć hoteli, urządzonych w kamienicach[2].

Od 1888 po ulicy zaczęły kursować tramwaje, początkowo konne, a od 1896 elektryczne. Od dworca kolejowego do ul. Gdańskiej, przez całą długość ulicy przebiegała linia „A” zwana czerwoną, której oznaczenie od 1948 zamieniono na cyfrowe. W 1990 ruch tramwajów zawieszono ze względów technicznych. Od tego czasu ranga ulicy podupadła, czemu władze miasta usiłowały zaradzić poprzez rewitalizację ulicy oraz częściowe przywrócenie ruchu tramwajowego[7].

Nazwy[edytuj | edytuj kod]

Ulica w przekroju historycznym posiadała następujące nazwy[8]:

  • 1852-1920 - Bahnhofstraße
  • 1920-1939 - Dworcowa
  • 1939-1945 - Albert-Forsterstraße
  • od 1945 - Dworcowa

Sławni mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Przy ulicy Dworcowej mieszkali m.in.[3]:

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Ulica Dworcowa w Bydgoszczy ma długość 1242 m[3] i niemal w całości jest zabudowana stylowymi kamienicami. Uznawana jest za jedną z ważniejszych pod względem historycznym i funkcjonalnym ulicę Śródmieścia Bydgoszczy.

Pierzeje ulicy Dworcowej stanowią w większości kamienice czynszowe wzniesione w latach 1860-1914 w stylach: eklektyzmu, neorenesansu, klasycyzującego baroku, secesji i modernizmu klasycyzującego[9].

Krajobraz architektoniczny ulicy jest dość zróżnicowany. Sąsiadują tutaj ze sobą domy mieszkalne o różnej skali i stylistyce. Najstarsze budynki wzniesiono w stylu klasycznym – zazwyczaj o prostych, symetrycznych fasadach i skromnej dekoracji. W ostatniej ćwierci XIX w. zaczęto stawiać domy w tonacjach neorenesansowych, manierystycznych i neobarokowych[9]. Najokazalsze kamienice powstały w pierwszym piętnastoleciu XX w. Wznoszono je w stylach zrywających z historyzmem - secesji i wczesnego modernizmu[9]. W latach 1886-1889 wzniesiono budynek Dyrekcji Kolei Wschodniej, który był najokazalszym obiektem użyteczności publicznej nie tylko przy ulicy Dworcowej, ale również w całym mieście.

Przy ulicy swoje dzieła zostawiło wielu bydgoskich i berlińskich architektów. Jednak w odróżnieniu do ulicy Gdańskiej, gdzie aż 29 realizacji jest autorstwa dwóch architektów (Święcickiego i Weidnera), przy Dworcowej zostawili oni zaledwie cztery swoje dzieła.

Najokazalsze kamienice czynszowe w typie wielkomiejskim znajdują się w południowej pierzei ulicy, w środkowej i tylnej jej części. W rejestrze zabytków w 2010 znajdowały się dwa obiekty położone przy ulicy Dworcowej[10].

Do ważniejszych budynków użyteczności publicznej położonych przy ul. Dworcowej należą:

  • Budynek Dyrekcji Kolei w Bydgoszczy,
  • Archiwum Państwowe,
  • Izba Skarbowa,
  • hotele[11]:
    • "Asystenta" (ul. Dworcowa 79, powstały w 1889 dawny "Schliep’s Hotel", "Metropol" w kamienicy z 1870),
    • "Centralny" (ul. Dworcowa 85, powstały w 1901, dawny Hotel "Viktoria" w kamienicy z 1876),
    • "Brda" (powstały w latach 1968-1972).

Rewitalizacja[edytuj | edytuj kod]

Ulica Dworcowa stanowi jedną z najważniejszych ulic Śródmieścia Bydgoszczy, którą w większym stopniu, niż inne arterie dotknęły problemy restrukturyzacyjne. Niekorzystnie dla wizerunku ulicy przyczyniły się zwłaszcza: likwidacja linii tramwajowej, spadek znaczenia kolei oraz przeprowadzka ekskluzywnych sklepów do centrów handlowych.

W 2009 w Lokalnym Planie Rewitalizacji Miasta Bydgoszczy zapisano projekt pod nazwą „Rewitalizacja ulicy Dworcowej”. Jego koszt opiewa na 6,4 mln zł. Uzyskał on dofinansowanie unijne w wysokości 4,2 mln zł w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2007-2013[12]. Projekt obejmował modernizację ul. Dworcowej na ciąg pieszo-jezdny oraz wprowadzenie zieleni i małej architektury na odcinku od ul. Gdańskiej do ul. Matejki. Dodatkowo na odcinku od ul. Matejki do dworca kolejowego, w ramach oddzielnego projektu odtworzona została komunikacja tramwajowa, zaś przy ul. Marcinkowskiego, w bezpośrednim otoczeniu ul. Dworcowej przebudowano siedzibę Miejskiego Ośrodka Kultury, w zabytkowym budynku autorstwa Fritza Weidnera[12].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Od 2012 na ul. Dworcowej kursują tramwaje linii nr 3 i 5 na odcinku od ul. Matejki do ul. Zygmunta Augusta (skręcają do nowej pętli przy ul. Rycerskiej). Ponadto na odcinku między Dworcem Głównym a ul. Królowej Jadwigi kursują linie autobusowe (54, 67, 75, 71, 79, 80, 83, 84, 31N, 33N).

Ważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

Nr Obiekt Adres Lata budowy Budowniczy Styl architektoniczny Wpisany do rejestru zabytków Uwagi Zdjęcie
1. Dom Towarowy „Jedynak” ul. Gdańska 15 – róg Dworcowej 1910-1911 Otto Walter modernizm link= T jeden z najstarszych domów towarowych w Polsce
DH Jedynak od Dworcowej.jpg
2. Kamienica ul. Dworcowa 2 – róg Pomorskiej 1884[13] eklektyzm link= N kamienica narożna z arkadami
Dworcowa 2.jpg
3. Kamienica ul. Dworcowa 3 1894 Carl Stampehl neomanieryzm link= N
4. Kamienica ul. Dworcowa 4 1887[13] Józef Święcicki eklektyzm link= N na parterze oddział Banku Millenium
Dworcowa 4.jpg
5. Kamienica ul. Dworcowa 5 poł. XIX w.[13] eklektyzm link= N piętrowa
Bdg Dworcowa 112 06-2013.jpg
6. Kamienica ul. Dworcowa 6 3 ćw. XIX w.[13] eklektyzm link= N
Bdg Dworcowa 6 03-2013.jpg
7. Kamienica ul. Dworcowa 7 3 ćw. XIX w.[13] eklektyzm link= N dwupiętrowa
Bdg Dworcowa 111 06-2013.jpg
8. Kamienica ul. Dworcowa 8 1893-1906[13] neorenesans link= N na szczycie kamienicy, tralkowa balustrada oraz trójkątny fronton z tympanonem, w którym umieszczono rzeźby alegoryczne
Bdg Kamienica Dworcowa 8.jpg
9. Kamienica Otto Pffeferkorna ul. Dworcowa 12 1909 Fritz Weidner styl Landhaus link= N pierwszy właściciel kamienicy był założycielem Bydgoskiej Fabryki Mebli
Bdg Dworcowa12 07-2013.jpg
10. Kamienica Apro ul. Dworcowa 13 2011 Funkcjonalizm link= N kamienica z apartamentami i lokalami użytkowymi
Bdg Dworcowa 108 06-2013.jpg
11. Kamienica ul. Dworcowa 14 1899[13] neorenesans link= N
Bdg Dworcowa14 2 07-2013.jpg
12. Kamienica ul. Dworcowa 16 1875[13] neorenesans link= N dwupiętrowa
Bdg Dworcowa 16 03-2013.jpg
13. Kamienica narożna ul. Dworcowa 19 – róg Warmińskiego 1880[13] eklektyzm link= T od 1910 hotel Reichshof, od 1920 Hotel Goplana, od 1922 Hotel Boston, a w latach 1932-1939 Hotel Gastronomia, obecnie kamienica mieszkalna[2]
Dworcowa 19 Bydgoszcz a.jpg
14. Kamienica ul. Warmińskiego 18 – róg Dworcowej 1905[13] eklektyzm link= N w okresie międzywojennym siedziba Banku Gospodarstwa Krajowego, obecnie siedziba Izby Skarbowej w Bydgoszczy
Bdg Dworcowa 18 03-2013.jpg
15. Kamienica ul. Dworcowa 22 4 ćw. XIX w.[13] eklektyzm link= N od 1990 funkcjonuje tu jedna z pierwszych pizzerii w Bydgoszczy (Pizzeria AMBAR)
Bdg Dworcowa 22 03-2013.jpg
16. Kamienica ul. Dworcowa 25 1894[13] neorenesans link= N okna rozmieszczone symetrycznie, ujęte pilastrami i zwieńczone trójkątnymi naczółkami
Bdg Dworcowa25 07-2013.jpg
17. Kamienica ul. Dworcowa 27 3 ćw. XIX w.[13] eklektyzm link= N dwupiętrowa
Bdg Dworcowa 102 06-2013.jpg
18. Kamienica ul. Dworcowa 31 1881[13] H. Jenisch i Scheithauer neorenesans francuski i północnoeuropejski link= N połączenie form renesansu północnego z francuską formą dachu mansardowego
Bdg Dworcowa31 07-2013.jpg
19. Kamienica ul. Dworcowa 33 1891[13] neorenesans link= N mieści m.in. filię Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy
Bdg Dworcowa33 2 07-2013.jpg
20. Kamienica Aleksandra Theila ul. Dworcowa 39 – róg Marcinkowskiego 1890[13] Józef Święcicki neorenesans link= N wyróżnia ją ornamentalne malowidło między oknami pierwszego piętra, od strony ul. Dworcowej[14]
Bdg Dworcowa39-Marcink 3 07-2013.jpg
21. Kamienica narożna ul. Dworcowa 41 – róg Marcinkowskiego 1904[13] eklektyzm link= N fasada budynku posiada elementy neobaroku i wczesnego modernizmu; kamienica została spalona w styczniu 1945, tracąc wówczas narożnikową wieżę
Bdg Dworcowa41-Marcink 4 07-2013.jpg
22. Kamienica ul. Dworcowa 45 1906[13] secesja link= N kompozycje elewacji są ujęte rzędami loggii i ryzalitów podkreślonych lizenami z falistymi zwieńczeniami, otwory okienne i portale o falujących, owalnych wykrojach, podobieństwo do secesyjnych kamienic w Monachium[15]
Bdg Dworcowa45 3 07-2013.jpg
23. Kamienica ul. Dworcowa 47 1906[16] eklektyzm z elementami secesji (np. stolarka i wewnętrzne witraże). link= N secesja monachijska[15]
Bdg Dworcowa47 1 07-2013.jpg
24. Kamienica ul. Dworcowa 49 1908[13] secesja link= N budynek posiada nieregularną, falistą linię fasady
Bdg Dworcowa49 2 07-2013.jpg
25. Kamienica narożna ul. Dworcowa 50, róg Sienkiewicza 1895[13] neorenesans link= N mansardowy dach z facjatami w typie północnym, imitacje kamiennych ciosów w tynku, licowanie cegłą, sterczyny, rollwerk, kaboszony
Bdg Dworcowa 50 03-2013.jpg
26. Kamienica Ludwiga Schultza ul. Dworcowa 54 1893-1894[13] Józef Święcicki manieryzm północnoeuropejski link= N wyjątkowa kamienica o bardzo wąskim korpusie, ze skrzydłem bocznym i wejściem w elewacji bocznej[17]
Bdg Dworcowa54 1 07-2013.jpg
27. Kamienica ul. Dworcowa 56 1903-1904[13] eklektyzm link= N
Bdg Dworcowa 56 03-2013.jpg
28. Kamienica ul. Dworcowa 57 1902-1903[13] historyzm malowniczy link= N
Bdg Dworcowa 57 05-2013.jpg
29. Kamienica ul. Dworcowa 61 1876[13] Gustaw Weihe neorenesans link= N fasada powstała pod wpływem wzorców włoskiego cinquecenta, okna ujęte pilastrami i zwieńczone trójkątnymi naczółkami
Dworcowa 61.jpg
30. Gmach Dyrekcji Kolei ul. Dworcowa 63 1886-1889[13] Martin Gropius, Heino Schmieden manieryzm niderlandzki link= T w latach 1889-1895 siedziba Dyrekcji Pruskiej Kolei Wschodniej, w 1895-1920 okręgowej dyrekcji kolei, w latach 1922-1939 mieściła agendy pomorskiej dyrekcji kolei oraz Centralne Biuro Rozrachunków Zagranicznych PKP, a w latach 1937-1939 dyrekcję Francusko-Polskiego Towarzystwa Kolejowego S.A., które wybudowało (wspólnie z PKP) i zarządzało magistralą węglową Śląsk-Gdynia.
Bydgoszcz Dyrekcja Kolei.jpg
31. Budynek Archiwum Państwowego ul. Dworcowa 65 1871[13] eklektyzm link= N wzniesiony jako budynek administracyjno-mieszkalny fabryki Theodora i Adolfa Wulffów, a po jej likwidacji został przejęty na potrzeby działającej w mieście Komisji Generalnej przeprowadzającej reformę rolną na terenie Prus Wschodnich, Zachodnich i Poznańskiego[8], od 1906 użytkowany jako archiwum akt, od 1924 włączony do sieci państwowych archiwów historycznych[18]; na fasadzie znajduje się tablica pamiątkowa ku czci archiwisty bydgoskiego Zygmunta Malewskiego (1875-1937)
Bdg Dworcowa65 AP 1 07-2013.jpg
32. Kamienica ul. Dworcowa 66 1886[13] A. Hardt neorenesans odmiana włoska link= N
Bdg Dworcowa 66 03-2013.jpg
33. Kamienica ul. Dworcowa 67 1912-1913[13] Otto Walther modernizm klasycyzujący link= N kamienica powstała według projektu architekta z Berlina na zamówienie tamtejszego księgarza Ericka Hechta; przed licem fasady zastosowano ryzalit tworzący wrażenie spiętrzenia brył[15]. Nad sienią wjazdową płaskorzeźba indiańskiego jeźdźca. W dekoracji kamienicy znajdują się również: ryba (symbolizująca właściciela; niem Hecht = szczupak), dziewczyna z XIX w., dziewczyna z rogami, główka dziecka, mężczyzna z królewskimi atrybutami. Jedna z postaci ma symbolizować lady Godivę[19].
Bdg Dworcowa 67 05-2013.jpg
34. Kamienica Fritza Heroldta ul. Dworcowa 71 1896[13] Fritz Weidner funkcjonalizm link= N kamienica spalona w 1945 i odbudowana w 1956 bez zachowania pierwotnego neobarokowego stylu
Bdg Dworcowa 021 06-2013.jpg
35. Kamienica ul. Dworcowa 73 1911-1912[13] Otto Müller neobarok link= N kamienica typu wielkomiejskiego, fasada zorganizowana przez lizeny i kilkukondygnacyjne wykusze
Bdg Dworcowa73 3 07-2013.jpg
36. Kamienica narożna ul. Dworcowa 74, róg Matejki 1895[13] eklektyzm link= N w latach 1908-1925 Hotel Darheim, obecnie kamienica mieszkalna
Bdg Dworcowa 74 03-2013.jpg
37. Kamienica ul. Dworcowa 75 1911-1912[13] Otto Müller neobarok link= N kamienica typu wielkomiejskiego, wystrój zachowuje klasycyzującą formę, lecz jednocześnie zrywa z historyzmem poprzez plastyczność i płynność linii elewacji
Bdg Dworcowa75 1 07-2013.jpg
38. Kamienica ul. Dworcowa 76 1860[13] eklektyzm link= N w wystroju fasady kanelowane kolumny
Bdg Dworcowa 76 03-2013.jpg
39. Kamienica ul. Dworcowa 77 1876[13] eklektyzm link= N kamienica posiada bogate zdobienia, m.in. rzeźby atlantów i liczne maszkarony
Bdg Dworcowa77 5 07-2013.jpg
40. Hotel Asystenta ul. Dworcowa 79 1870, 1971[13] eklektyzm link= N od 1889 Schliep’s Hotel, od 1920 Hotel International, od 1932 Hotel Metropol, obecnie Hotel Asystenta[2]. Na sąsiedniej nieruchomości nr 81 (dzisiejszy wieżowiec byłej "Eltry") w 1907 mieścił się zakład rozrywkowy "Gambrinus Variete" z ogrodem.
Bdg Dworcowa79 1 07-2013.jpg
41. Kamienica ul. Dworcowa 80 1891-1892[13] eklektyzm link= N mieści Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Bydgoszczy, na fasadzie tablica ku pamięci inż. Ernesta Malinowskiego (1818-1899)
Bdg Dworcowa80 07-2013.jpg
42. Kamienica ul. Dworcowa 84 1899[13] eklektyzm link= N Portal ozdobiony kolumnami, fasada rzeźbami
Bdg Dworcowa 84 03-2013.jpg
43. Hotel Centralny ul. Dworcowa 85 1875-1876[13] Gustaw Weihe eklektyzm link= N od 1901 Hotel Viktoria, od 1920 Hotel Wiktorja, obecnie Hotel Centralny[2]
Bdg Dworcowa85 hotel Centralny 07-2013.jpg
44. Kamienica ul. Dworcowa 86 1904[13] Rudolf Kern secesja link= N kamienica typu wielkomiejskiego, powstała w tym samym czasie i według projektów tego samego autora, co kamienice przy al. Mickiewicza
Bdg Dworcowa 86 03-2013.jpg
45. Kamienica ul. Dworcowa 87 1870[13] eklektyzm link= N od 1876 Heise,s Hotel, od 1884 Hoffman,s Hotel, w latach 1887-1939 Hotel Gelhorn, obecnie kamienica mieszkalna[2]
Dworcowa 87 dawny hotel.jpg
46. Kamienica ul. Dworcowa 88 1899[13] neorenesans link= N kamienica pięciokondygnacyjna
Bdg Dworcowa 88 03-2013.jpg
47. Kamienica ul. Dworcowa 89 1870[13] eklektyzm link= N od 1873 hotel du Nord, od 1875 Riller,s Hotel, od 1898 Hotel Gelhorn, obecnie kamienica mieszkalna[2]
Dworcowa 89 dawny hotel.jpg
48. Hotel Brda ul. Dworcowa 94 1854, 1972 eklektyzm link= N od 1889 Heise’s Hotel, od 1891 Hotel zur Neue Stadt, w latach 1920-1922 Hotel Nowe Miasto, w 1972 zbudowano gmach hotelu „Brda”[2]
Hotel Brda 2008.jpg
49. Kamienica ul. Dworcowa 98 1894[13] neorenesans link= N od 1894 do 1937 w kamienicy wynajmował pomieszczenia Kolejowy Urząd Pocztowy[20]; posiada liczne zdobienia, m.in. maszkarony
Bdg Dworcowa 98 03-2013.jpg
50. Kamienica ul. Dworcowa 100 1870[13] eklektyzm link= N w latach 1877-1886 hotel St. Petersburg, obecnie kamienica mieszkalna[2]
Bdg Dworcowa 100 03-2013a.jpg
51. Dworzec Bydgoszcz Główna ul. Zygmunta Augusta 1851, 1968 funkcjonalizm link= N najstarszy i największy miejski dworzec kolejowy
Dworzec Bydgoszcz Główna 2010.jpg
Ulica Dworcowa w Bydgoszczy w rejonie budynku dawnej Dyrekcji Kolei Wschodniej (z lewej) i Archiwum Państwowego (z prawej)
Ulica Dworcowa w Bydgoszczy w rejonie budynku dawnej Dyrekcji Kolei Wschodniej (z lewej) i Archiwum Państwowego (z prawej)
Commons in image icon.svg

Przypisy

  1. Derenda Jerzy red.: Piękna stara Bydgoszcz. Tom I z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006. ISBN 83-916178-0-7, 978-83-916178-0-9, 83-916178-5-8, 978-83-916178-5-4, 83-916178-1-5, 978-83-916178-1-6, str. 281
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Bręczewska-Kulesza Daria: Rozwój budownictwa hotelowego w Bydgoszczy w 2 połowie XIX i na początku XX wieku, [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 7. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy Bydgoszcz 2002
  3. 3,0 3,1 3,2 http://www.express.bydgoski.pl/look/article.tpl?IdLanguage=17&IdPublication=2&NrIssue=1479&NrSection=80&NrArticle=167053&IdTag=85 dostęp 2-04-2010
  4. wydawano w niej „Deutsche Rundschau”, a po II wojnie światowej wszystkie lokalne gazety
  5. np. fasadę kamienicy przy ul. Dworcowej 55 zdobi głowa Hermesa
  6. Jastrzębska-Puzowska, Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920, Wydawnictwo MADO Toruń 2005, ISBN 83-89886-38-3, 978-83-89886-38-5
  7. http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20091026/BYDGOSZCZ01/856987686 dostęp 27-01-2010
  8. 8,0 8,1 Czachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich, Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz, Uniwersytet Mikołaja Kopernika Toruń 1997
  9. 9,0 9,1 9,2 >Bręczewska-Kulesza, Daria: Przegląd stylów występujących w bydgoskiej architekturze drugiej połowy XIX i początku XX stulecia
  10. http://www.kobidz.pl/app/site.php5/article/1469/3159.html Rejestr zabytków województwa kujawsko-pomorskiego na stronie http://www.kobidz.pl/app/site.php5/Show/1.html KOBiDZ
  11. Bręczewska-Kulesza Daria: Rozwój budownictwa hotelowego w Bydgoszczy w 2. połowie XIX i na początku XX wieku, [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 7, Bydgoszcz 2002
  12. 12,0 12,1 Lokalny Program Rewitalizacji dla miasta Bydgoszczy na lata 2007-2015, załącznik 4, strona 19-20
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 13,15 13,16 13,17 13,18 13,19 13,20 13,21 13,22 13,23 13,24 13,25 13,26 13,27 13,28 13,29 13,30 13,31 13,32 13,33 13,34 13,35 13,36 13,37 13,38 13,39 13,40 13,41 13,42 13,43 Gminna Ewidencja Zabytków Miasta Bydgoszczy. [w:] Program Opieki nad Zabytkami miasta Bydgoszczy na lata 2013-2016
  14. http://www.swiecicki.bydgoszcz.pl/pages/kamienica.php?kamienica=dworcowa39&first=_1 dostęp 12-04-2010
  15. 15,0 15,1 15,2 Bręczewska-Kulesza Daria: Wielkomiejska kamienica czynszowa w Bydgoszczy na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu, zeszyt 12, Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy Bydgoszcz 2007
  16. Artykuł "Świetlisty dom przy Dworcowej" w "Expressie Bydgoskim" z 28 stycznia 2011 podaje datę 1905.
  17. http://www.swiecicki.bydgoszcz.pl/pages/kamienica.php?kamienica=dworcowa54&first=_1 dostęp 12-04-2010
  18. http://www.bydgoszcz.ap.gov.pl/historia-archiwum,13,0.html dostęp 12-04-2010
  19. Aleksandra Lewińska "Ile zawdzięczamy niemieckim architektom" [dostęp 10.04.2013]
  20. Winter Piotr: Dawne bydgoskie budynki pocztowe i z pocztą związane, [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i regionu, zeszyt 2, Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy 1997

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Derenda Jerzy (red.): Piękna stara Bydgoszcz, Tom I z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach, Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy Bydgoszcz 2006, ISBN 83-916178-0-7, 978-83-916178-0-9, 83-916178-5-8, 978-83-916178-5-4, 83-916178-1-5, 978-83-916178-1-6
  • Bręczewska-Kulesza, Daria: Przegląd stylów występujących w bydgoskiej architekturze drugiej połowy XIX i początku XX stulecia
  • Jastrzębska-Puzowska, Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920. Wydawnictwo MADO. Toruń 2005. ISBN 83-89886-38-3, 978-83-89886-38-5
  • Umiński, Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik, Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy” Bydgoszcz 1996
Pierzeja kamienic nr 71-77 na ulicy Dworcowej w Bydgoszczy
Pierzeja kamienic nr 71-77 na ulicy Dworcowej w Bydgoszczy