Ulica Kanonia w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kamieniczki przy Kanonii
Ulica Kanonia
Dzwon na Kanonii
Apsyda katedry św. Jana z figurą N. M. Panny Niepokalanie Poczętej

Ulica Kanonia w Warszawie – trójboczny placyk położony na tyłach katedry św. Jana w Warszawie, u zbiegu ulic Dziekanii, Jezuickiej i uliczki wiodącej z dziedzińca kuchennego Zamku Królewskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Placyk Kanonia jest terenem dawnego cmentarza przykościelnego, zwanego w XV wieku Farskim, zlikwidowanego ostatecznie w roku 1780. Od roku 1406 używano już nazwy Cmentarz alias Kanonie, w nawiązaniu do przekazania tego terenu przez Janusza I Starszego pod budowę domów dla trzynastu kanoników sprowadzonych do Warszawy po przeniesieniu kapituły z Czerska. Kanonicy otrzymali działki o szerokości od 6-8 m i głębokości 10-34 m. Na kilku budynkach znajdują się tablice erekcyjne (nr 28 wystawił kanonik Stanisław Boniecki w 1541 r., a nr 26 kanonik Samborski w 1521 r.). Przekazany teren był wyłączony spod jurysdykcji miejskiej i należał do jurydyki Dziekania.

Otaczające cmentarz działki wytyczono równolegle do ul. Jezuickiej; powstały na nich późniejsze posesje przy tej ulicy i po ich rozparcelowaniu – ul. Dawna. Przeciwną stronę placyku zajmowała apsyda kolegiaty św. Jana. W latach 60. XVIII wieku usunięto słupy wyznaczające granice między terenem miasta i jurydyki Dziekania, kilkanaście lat później, w roku 1780 zlikwidowano cmentarz i dla jego upamiętnienia ustawiono wtórnie figurę N. M. Panny Niepokalanie Poczętej.

Siedziby kanoników początkowo budowano z drewna; pierwsze domy murowane powstały na przełomie XV i XVI wieku. Po pożarze Starej Warszawy w roku 1607 spalone kanonie po stronie północnej odbudowano w stylistyce wczesnobarokowej, zachowane domy po stronie wschodniej modernizowano i przekształcano w ciągu całego XVII stulecia. Po roku 1613 zaczęto wynajmować mieszkania w kanoniach krawcom, kupcom, a nawet służbie, zdarzali się jednak jeszcze wyższej rangi duchowni i świeccy. Ulica zeświecczała; na Kanonii działały szynki, w kustodii pod nr. 6 utworzono więzienie dla skazanych przez sądy kościelne, następnie w tym samym budynku – prosektorium dla wiślanych topielców.

Od strony południowej i południowo-zachodniej wchodzimy na Kanonię przez 2 białe, monumentalne bramy. To dolne partie usytuowanego wyżej korytarza (nazywany też: galerią, gankiem), jaki połączył Kolegiatę z Zamkiem Królewskim. Było to królewskie przejście z Zamku do prezbiterium. To tutaj dokonał zamachu na króla Zygmunta III Wazę w dniu 15 listopada 1620 szlachcic sandomierski, wyznawca kalwinizmu, Michał Piekarski. Zmierzającego do kościoła króla zaatakował niespodziewanie Piekarski na szczęście raniąc go jedynie czekanem, zanim obezwładnił go sam królewicz Władysław IV.

W 1704 roku na Kanonii wymienionych jest 12 domów księżych, a w jednym mieszka lokator (komornik). W późniejszym okresie liczba komorników wzrasta, zamieszkują tu głównie krawcy, ale również oficjaliści kościelni, służba, kupcy i m.in. Pan La Croix (pułkownik). W 1792 roku liczba ludności wzrasta do 160 osób. Kanonicy wynajmowali lokale parterowe również na szynki, było ich aż cztery. W okresie 1800–1823 trzy kamienice (dzisiaj z numerami: 6, 7 i 8) zostały zakupione przez Stanisława Staszica dla potrzeb Towarzystwa Przyjaciół Nauk, które tymczasowo miało tu swoją siedzibę. Potem domy te włączono do zespołu zamkowego, pozostałe przeszły też na własność rządową, następnie należały do osób świeckich i duchownych.

Cała zabudowa ulicy spłonęła podczas powstania warszawskiego; Kanonię odbudowano w latach 1958–60, skracając budynki od strony Wisły i projektując od nowa ich tylne elewacje. W 1959 w trakcie badań archeologicznych kamienicy Kanonia 18 znaleziono pozostałości prostokątnej baszty miejskiej, tzw. bramy kanoniczej. W pasie murów miejskich znajdowała się ona pomiędzy kwadratową wieżą zamku od strony Wisły a Wieżą Gnojną.

Unikalność Kanonii[edytuj | edytuj kod]

Domy przy Kanonii jako jedyne na Starym Mieście zachowały układ szczytowy, typowy dla zabudowy miast Europy Północnej – w Polsce są to Gdańsk i Toruń. Na murze krytego ganku przerzuconego nad wylotem ulicy Dziekanii, zachowała się XVIII wieczna tabliczka z dawną pisownią nazwy ulicy: KANONIE.

Kanonia pod nr. 8 po roku 1915 była własnością poety Artura Oppmana, od roku 1930 – reżysera teatralnego Arnolda Szyfmana. Pod nr. 10 na przełomie XVIII i XIX wieku mieszkał arcybiskup warszawski Jan Paweł Woronicz, a pod nr. 12 mieszkał i zmarł Jan Chrzciciel Albertrandi – historyk, jezuita, dwukrotny prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Najwęższa kamieniczka w rogu Kanonii (zbudowana znacznie później niż te pierwsze, bo dopiero w XVIII w.) ma zaledwie 2 m szerokości, a to ze względu na sprytne oszczędności finansowe (podatkowe), jakie zyskiwał właściciel tak wąskiej fasady (do ustalania obciążeń fiskalnych z tytułu posiadanych nieruchomości brano bowiem wtedy w Warszawie pod uwagę szerokość fasady jego domu - tej od głównej ulicy) w porównaniu z tym, który posiadał dużo szerszą 6-8-metrową fasadę swej kamienicy. Jest to zarazem najwęższa kamieniczka w całej Europie. Choć oczywiście po przejściu bramy i obejrzeniu kamieniczki z drugiej strony, od Wisły, widzimy, że jest ona znacznie szersza (po prostu ma kształt klina, a nie prostokąta).

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

W roku 1972 na Kanonii ustawiono dzwon odlany w Warszawie w roku 1646 przez Daniela Tyma (wcześniej odlał warszawski posąg króla Zygmunta III Wazy) z fundacji Jana Mikołaja Daniłowicza dla Kolegiaty Bożego Ciała w Jarosławiu. Wcześniej był on eksponatem Muzeum Narodowego w Warszawie. Podczas drugiej wojny światowej Niemcy mieli zamiar wywieźć dzwon do Rzeszy, ale trudności z transportem uniemożliwiły im to i nie zdążyli tego zrobić. Z jednej strony dzwonu znajdują się wizerunki Chrystusa, Matki Bożej i Jana Chrzciciela. Z jego drugiej strony widzimy postać Chrystusa, a pod nią kartusz z czterema herbami i informacje o fundatorze dzwonu Janie Mikołaju Daniłowiczu, człowieku bardzo bogatym i pobożnym. Na dole umieszczony jest werset z Psalmu 150: Laudate Eum in cymbalis iubilationis omnis spiritus laudet Dominum - Chwalcie Go na cymbałach dźwięcznych, wszelki duch niech chwali Pana.

Od 2006 roku przy ul. Kanonia 20 działa izba pamięci pułkownika Kuklińskiego.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Na mapach: 52°14′57,05″N 21°00′50,35″E/52,249181 21,013986