Ulica Marszałkowska w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Flag of Warsaw.svg Warszawa
ulica
Marszałkowska
Śródmieście Północne, Śródmieście Południowe
Długość: 3580 m
Ulica Marszałkowska, widok od strony skrzyżowania z ul. Hożą w kierunku północnym
Ulica Marszałkowska, widok od strony skrzyżowania z ul. Hożą w kierunku północnym
Przebieg
Ikona ulica plac.svg pl. Unii Lubelskiej
Ikona ulica deptak.svg światła 170 m ul. E.Zoli
Ikona ulica z prawej.svg światła 360 m ul. Litewska
Ikona ulica wiadukt.svg 490 m al. Armii Ludowej (Trasa Łazienkowska)
Ikona ulica plac.svg 730 m pl. Zbawiciela
Ikona ulica plac.svg światła 960 m pl. Konstytucji
Ikona ulica z prawej.svg 1000 m ul. Koszykowa
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1125 m ul. Piękna/ul. Koszykowa
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1315 m ul. Wilcza
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1490 m ul. Hoża
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1590 m ul. Wspólna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1690 m ul. Żurawia
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 1790 m ul. Nowogrodzka
Ikona ulica rondo.svg światła 1920 m r. Dmowskiego/Al. Jerozolimskie
Ikona ulica z prawej.svg 2015 m ul. Widok
Ikona ulica z prawej.svg 2240 m ul. Złota
Ikona ulica z prawej.svg 2360 m ul. H. Sienkiewicza
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 2560 m ul. Świętokrzyska
Ikona ulica z prawej.svg 2700 m ul. Rysia
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 2910 m ul. Królewska
Ikona ulica z lewej.svg 3175 m ul. Ptasia
Ikona ulica z prawej.svg 3440 m ul. Senatorska
Ikona ulica plac.svg 3440 m pl. Bankowy
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica Marszałkowska
ulica Marszałkowska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Marszałkowska
ulica Marszałkowska
Ziemia 52°13′44,9″N 21°00′43,7″E/52,229139 21,012139Na mapach: 52°13′44,9″N 21°00′43,7″E/52,229139 21,012139
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Ulica Marszałkowska – jedna z głównych ulic Warszawy, ważna arteria komunikacyjna w kierunku północ-południe.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Ulica rozciąga się od pl. Unii Lubelskiej do pl. Bankowego. Przy placu Unii Lubelskiej spotyka się z ulicami: Bagatela, Boya-Żeleńskiego, Polną, Puławską, Spacerową i aleja Szucha. Kontynuację ulicy na południu stanowi ul. Puławska. Przy wjeździe na pl. Bankowy ulica spotyka się z ul. Senatorską i Elektoralną. Kontynuację ciągu Marszałkowskiej w kierunku północnym stanowi ul. Andersa.

Pod ulicą, na odcinku od pl. Konstytucji w kierunku Ogrodu Saskiego biegnie linia metra ze stacjami:

Na całej długości biegnie również linia tramwajowa z przystankami: pl. Unii Lubelskiej, Trasa Łazienkowska (tylko w jedną stronę), pl. Zbawiciela, pl. Konstytucji, Hoża, Centrum, Metro Świętokrzyska, Królewska, jak również liczne trasy autobusowe.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przed II wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Nazwa ulicy pochodzi od nazwy urzędu marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego[1], który bardzo zasłużył się osiemnastowiecznej Warszawie, a którego pałac stał przy historycznym początku ulicy, skrzyżowaniu z ul. Królewską. Fragment przy Ogrodzie Saskim przeprowadzono dopiero w okresie międzywojennym. Towarzyszyły temu duże protesty mieszkańców przeciwnych zmniejszaniu powierzchni parku, m.in. dlatego Marszałkowska w tym miejscu jest wygięta w łuk. Wytyczenie ulicy związane jest z powstaniem w latach 1766–1779 Osi Stanisławowskiej, wielkiego założenia urbanistyczno-ogrodowego Warszawy autorstwa króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Jana Chrystiana Szucha i Fryderyka Augusta Moszyńskiego. Centrum miasta przeniosło się w okolice Marszałkowskiej z dwóch ważnych przyczyn, przede wszystkim z powodu budowy w latach 1844-1845 Dworca Wiedeńskiego przy skrzyżowaniu z Al. Jerozolimskimi. Drugą ważną kwestią była też budowa Cytadeli, po północnej stronie ówczesnego centrum, co wymusiło rozwój miasta w kierunku południowo-zachodnim. W drugiej połowie dziewiętnastego wieku, i początku dwudziestego ulica została prawie w całości zabudowana kilkupiętrowymi kamienicami, często bardzo okazałymi. Mieściło się tu wiele sklepów, restauracji, i innych punktów usługowych (w latach 30. XX wieku kilkanaście kin), ulica była bardzo ruchliwa.

Straty wojenne[edytuj | edytuj kod]

W czasie drugiej wojny światowej, zabudowa ta została przez Niemców w dużej mierze zniszczona.

Dewastacja rozpoczęła się we wrześniu 1939. Szczególnie ucierpiały w wyniku ostrzału artyleryjskiego i bombardowań lotniczych budynki Dworca Kolei Wiedeńskiej i znajdujące się naprzeciwko niego niewielkie kamieniczki Marszałkowska 104 i 106. Zbombardowana została też północna część ulicy, np. kamienica Marszałkowska 149, znajdująca się na rogu Próżnej, czy 153 – na rogu Królewskiej. Ruiny dworca i kilku zbombardowanych kamienic rozebrano jeszcze w czasie okupacji.

Największe zniszczenia przyniosło jednak powstanie warszawskie i zniszczenia, a zwłaszcza podpalenia dokonane po nim. Niektóre kamienice, m.in. Pinkusa Lothego (Marszałkowska 100, na rogu Al. Jerozolimskich) i Marszałkowska 50 uległy zniszczeniu w trakcie walk lub bombardowań. Pozostałe gmachy podpalono w trakcie metodycznej dewastacji miasta.

Ponadto wojna uniemożliwiła zabudowę narożnika Marszałkowskiej 135 i Świętokrzyskiej 46. Przed wojną mieścił się tam 1-piętrowy domek, który między 1938 a 1939 rozebrano pod nową – nigdy niezrealizowaną – inwestycję.

W 1945 straty ulicy szacowano – być może zawyżając je – na 80 % substancji. Według serwisu warszawa1939.pl ocalały przede wszystkim najwytrzymalsze kamienice budowane tuż przed wojną: Marszałkowska 8, 18, 56. Ponadto Niemcy nie zniszczyli budynków na południowym krańcu ulicy: 1, 2, 4, 6. Obronną ręką lub z niewielkimi uszkodzeniami wyszły z wojny kamienice Marszałkowska 17, 28/30, 41, 43, 45, 58, 62, 66 i 101 (tzw. willa Marconiego). Pożar zniszczył fasady kamienic 81 i 81a. Dewastacji i wypaleniu uległy gmachy Marszałkowska 47, 69 i 71 (do drugiego piętra), 81b i 83 (do pierwszego piętra), 85 (do drugiego piętra), 95 (do piątego piętra), 124/128 (do drugiego piętra) oraz willa pod nr 141. Ciężko uszkodzony został budynek nr 19 i Kościół Zbawiciela. Stał też całkowicie zrujnowany szkielet Centrali PKO (Marszałkowska 134).

Podczas okupacji niemieckiej nazwę zmieniono na "Marschallstrasse".

W 1941 niemiecki fotograf Hans Joachim Flessing wykonał w okupowanej ale nie zniszczonej jeszcze całkowicie Warszawie dużą ilość kolorowych fotografii Agfa, które znajdują się aktualnie w niemieckich archiwach państwowych. Znaczna ilość fotografii została wykonana na ul. Marszałkowskiej i stanowi unikalną dokumentację nieistniejących już luksusowych kamienic.

Odbudowa[edytuj | edytuj kod]

Tuż po wojnie powstała tzw. parterowa Marszałkowska, która była centrum miasta, między innymi były tam sklepy zaopatrujące ludność. W budynku nr 119 mieściła się kawiarnia Cafe Fogg prowadzona przez Mieczysława Fogga. Parterowa Marszałkowska powstała głównie dzięki prywatnym funduszom. Jednak dla władz komunistycznych ulica w przedwojennej formie była głównie symbolem kapitalizmu.[2]. Ponadto, postanowiono poszerzyć ulicę z przedwojennych 26 do 60 metrów na odcinku między Piękną a Alejami Jerozolimskimi i aż do 140 metrów między Alejami Jerozolimskimi a Królewską. Oznaczało to rozbiórkę wszystkich obiektów pod adresami nieparzystymi wyższymi niż 65, włącznie z zabytkową willą Marconiego.

W latach 1952–1954 poczyniono przygotowania pod budowę Pałacu Kultury i Nauki całkowicie zmieniając tym samym charakter tej części miasta. W 1954 poszerzono z kolei odcinek między pl. Konstytucji a Al. Jerozolimskimi. Jedynym przedwojennym budynkiem na tym odcinku ulicy po stronie nieparzystej została oficyna kamienicy nr 81, która dzięki rozbiórce frontu "wysunęła się do przodu".

W południowej części wybudowano nowy plac otoczony przez socrealistyczne budynki zwane Marszałkowską Dzielnicą Mieszkaniową. Wymagało to dalszych wyburzeń. Rozebrano zdatny do naprawy gmach nr 47, a cofnięta w głąb posesji kamienica nr 45 została zasłonięta nowym gmachem. Z budynków 43, 60 i 62 skuto część detalu. Adaptowano na potrzeby MDM kamienice 56, 58, 60 i 62, wyrównując ich wysokość (58 nadbudowano o 3 piętra, 62 obniżono o 1 piętro).

Władze czyniły utrudnienia przy odbudowie wysokich wież Kościoła Najświętszego Zbawiciela, odbudowano je dopiero w 1955.

Pierwszym nowym budynkiem zrealizowanym po wojnie był gmach Ministerstwa Hutnictwa (obecnie siedziba sądów rejonowych), zwany "żyletkowcem" wybitnego architekta Marka Leykama (Marszałkowska 82). W latach 1950–1953 zabudowano socrealistycznymi kamienicami południowy odcinek Marszałkowskiej (od placu Unii Lubelskiej do Wilczej). Pod koniec lat 1950. i w latach 1960. podejmowano też próby zabudowy odcinka Marszałkowskiej między Wilczą a Alejami Jerozolimskimi architekturą nowoczesną. Wschodnia pierzeja między Świętokrzyską, a Królewską powstała w latach 1954–61 według projektu "Tygrysów" (Marszałkowska 136–40).

W latach 1960–1969 zbudowano Ścianę Wschodnią – wschodnią zabudowę ulicy na odcinku od Alei Jerozolimskich do ul. Świętokrzyskiej. Wreszcie w 1972–1973 szwedzka firma Skanska zbudowała w narożniku Al. Jerozolimskich i Marszałkowskiej modernistyczny hotel "Forum".

W latach 90. przy ulicy powstały dwie stacje metra – A13 Centrum i A14 Świętokrzyska. W 2006 przeprowadzono rewitalizację na odcinku od pl. Unii Lubelskiej do pl. Zbawiciela. Obecnie planowana jest budowa Muzeum Sztuki Nowoczesnej w pobliżu Pałacu Kultury i Nauki.

Do dziś niezabudowane są zachodnie (nieparzyste) odcinki ulicy między Al. Jerozolimskimi a ul. Królewską.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

Obiekty nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 163. ISBN 978-83-62189-08-3.
  2. Krzysztof Mordyński: Marzenie o idealnym mieście - Warszawa socrealistyczna. "Spotkania z Zabytkami", 9/2006. [dostęp 23 września 2009].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]