Ulica Próżna w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flag of Warsaw.svg Warszawa
ulica
Próżna
Śródmieście Północne
Długość: 160 m
Wylot ulicy Próżnej na plac Grzybowski. Po lewej kamienica nr 14, po prawej odnowiona kamienica nr 9 (lipiec 2013)
Wylot ulicy Próżnej na plac Grzybowski. Po lewej kamienica nr 14, po prawej odnowiona kamienica nr 9 (lipiec 2013)
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg ul. Zielna
Ikona ulica plac.svg Plac Grzybowski
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica Próżna
ulica Próżna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Próżna
ulica Próżna
Ziemia 52°14′11,566″N 21°00′19,613″E/52,236546 21,005448
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Fotografie polskich Żydów na kamienicy Majera Wolanowskiego (nr 14). W 2014 na budynku umieszczono siatkę imitującą jego historyczną fasadę
Instalacja HIM Maurizio Cattelana przedstawiająca modlącego się Adolfa Hitlera w bramie kamienicy przy Próżnej 14
Tablice z trzech różnych okresów istnienia ulicy na kamienicy nr 9

Ulica Próżna – ulica w Śródmieściu Warszawy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na początku XVIII w. droga, a od 1757 ulica jurydyki Bielino, prowadzącą od jej rynku (dzisiejszy plac Jana Henryka Dąbrowskiego) do ulicy Zielnej. Ponieważ przebiegała wśród ogrodów, jej pierwotna nazwa to Ogrodowa. Obecną nazwę, która wynikała z braku zabudowy, Próżna uzyskała w 1770[1].

W drugiej połowie XIX wieku pojawiła się koncepcja przedłużenia Próżnej do placu Grzybowskiego, jednak na przeszkodzie stała dwupiętrowa klasycystyczna kamienica otoczona drewnianymi komórkami i ogrodem należąca rodziny Adolphów. Projekt przebicia Próżnej został zrealizowany dopiero w 1880 po przejęciu nieruchomości przez Abrama i Zofię Idelsohnów i wsparciu projektu przez prezydenta miasta Sokratesa Starynkiewicza[2].

Po rozebraniu kamienicy Adolphów, na działkach wytyczonych po obu stronach nowego odcinka Próżnej wzniesiono cztery trzypiętrowe kamienice (nr 5, 7, 9 i 10) zaprojektowane przez Franciszka Braumana[3]. W kamienicy pod nr 10 amerykańskie towarzystwo International Bell Telephone, które w listopadzie 1881 otrzymało od rządu rosyjskiego 20-letnią koncesję na budowę i eksploatację sieci telefonicznej w Warszawie, zainstalowało pierwszą w mieście centralę telefoniczną[4].

Pod koniec XIX wieku wśród mieszkańców ulicy Próżnej przeważała ludność żydowska[5]. Ulica miała charakter handlowy, na co wpływało sąsiedztwo ulicy Marszałkowskiej, będącego dużym ośrodkiem handlu wyrobami metalowymi placu Grzybowskiego oraz targowiska Pociejów.

We wrześniu 1939 zabudowa Próżnej częściowo spłonęła.

W listopadzie 1940 zachodnia część ulicy na odcinku pomiędzy Zielną a placem Grzybowskim znalazła się w granicach warszawskiego getta. Została z niego wyłączona kilka miesięcy później, w marcu 1941, po przesunięciu przez Niemców granicy getta w tym rejonie na plac Grzybowski oraz linię ulic Bagno i Wielkiej[6].

Podczas powstania warszawskiego była terenem walk, m.in. pomiędzy kamienicami nr 9 i 14 wzniesiono barykadę zamykającą wylot Próżnej na plac Grzybowski. W 1944 zniszczeniu uległa większość zabudowy środkowej i wschodniej części ulicy.

Próżna jest jedyną z nielicznych warszawskich ulic, której fragment obustronnej zabudowy (kamienice nr 7, 9, 12 i 14) przetrwał zagładę getta[7]. W 1987 wszystkie cztery budynki zostały wpisane do rejestru zabytków[8].

Od 2004 roku na ulicy odbywa się Festiwal Kultury Żydowskiej Warszawa Singera.

W latach 2011−2013 kamienice pod numerami 7 i 9 zostały odrestaurowane i przekształcone w kameralny kompleks biurowy Le Palais Office[9][10].

W 2014 wyburzono pawilon pod nr 8, w którym mieściło się Austriackie Forum Kultury, a cała ulica została wyremontowana (m.in. ułożono granitowy bruk, ustawiono latarnie „pastorały” oraz odtworzono fasadę zabytkowej kamienicy pod nr 12)[11]. W listopadzie Próżna została zamieniona w deptak[12].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Przy ulicy Próżnej (prawdopodobnie w najwyższej zachowanej kamienicy pod nr 12) znajdowała się siedziba Spółdzielni Pracy „Woreczek”, będąca przykrywką dla organizacji przestępczej kierowanej przez Filipa Merynosa, opisanej przez Leopolda Tyrmanda w powieści Zły (1955)[13].
  • W latach 2008–2014 w oknach i na elewacji kamienicy nr 14 znajdowały się fotografie polskich Żydów pochodzące ze zbiorów Fundacji Shalom[14]. Stanowiły one fragment liczącego ok. 8000 fotografii zbioru zgromadzonego po ogłoszonym w 1994 apelu Fundacji o przekazywanie zdjęć przedstawiających żydowskich mieszkańców Polski. Zostały wykorzystane m.in. do stworzenia wystawy I ciągle widzę ich twarze, która została pokazana w 29 muzeach na całym świecie[15]. W 2014 fasadę kamienicy zasłonięto siatką.
  • W 2012 w bramie kamienicy przy Próżnej 14 została umieszczona rzeźba HIM Maurizio Cattelana przedstawiająca modlącego się na klęczkach Adolfa Hitlera[16].
  • W 2011 w czasie prac budowlanych prowadzonych przy ulicy (nr 7 i 9) natrafiono na 40-tonowy głaz narzutowy, jeden z największych jakie odnaleziono w ostatnich latach na Mazowszu. Średnioziarnisty jasnoszary granitoid został tu przyniesiony przez lodowiec najprawdopodobniej z okolic Uppsali w Szwecji[17].

Ważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 174. ISBN 978-83-62189-08-3.
  2. Janusz Sujecki: Próżna. Ocalona ulica żydowskiej Warszawy. Warszawa: Ortis, 1993, s. 6.
  3. Janusz Sujecki: Próżna. Ocalona ulica żydowskiej Warszawy. Warszawa: Ortis, 1993, s. 7.
  4. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 883. ISBN 83-01-08836-2.
  5. Janusz Sujecki: Próżna. Ocalona ulica żydowskiej Warszawy. Warszawa: Ortis, 1993, s. 10.
  6. Mapa Getto warszawskie. Granice przed wielką akcją likwidacyjną (oprac. Paweł E. Weszpiński) [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2001.
  7. Paweł E. Weszpiński, Mapa 9. Getto warszawskie. Współczesny układ ulic i ostańce zabudowy według stanu na rok 2013 na tle dawnego planu miasta, [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013. ISBN 978-83-63444-27-3.
  8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – Warszawa (pol.). 30 września 2014. [dostęp 2011-12-22]. s. 39-40.
  9. Tomasz Urzykowski: Próżna w połowie wypiękniała. Co z resztą kamienic?. warszawa.gazeta.pl, 16.11.2012. [dostęp 2012-11-18].
  10. Biuro w kamienicy. sztuka-architektury.pl. [dostęp 2013-07-09].
  11. Tomasz Urzykowski: Próżna otwarta po remoncie. "Przywróciliśmy jej charakter". W: "Gazeta Stołeczna" [on-line]. warszawa.gazeta.pl, 18 czerwca 2014. [dostęp 2014-06-24].
  12. Tomasz Urzykowski. Próżna deptakiem. To skąd te samochody?. „Gazeta Stołeczna”, s. 4, 14 listopada 2014. 
  13. Leopold Tyrmand: Zły. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 1990, s. 159–160. ISBN 83-07-01982-6.
  14. Program obchodów 65. rocznicy Powstania w Getcie Warszawskim. W: Fundacja Shalom [on-line]. shalom.org.pl. [dostęp 2014-01-09].
  15. I ciągle widzę ich twarze. Fotografia Żydów polskich. Warszawa: Fundacja Shalom, 2007, s. 5, 3. strona okładki. ISBN 83-901016-03.
  16. Wojciech Karpieszuk, Agnieszka Kowalska: Hitler modli się w bramie na Próżnej. "To przerażające". gazeta.pl, 19.11.2012. [dostęp 2013-03-23].
  17. Pocięli wielki głaz na kawałki. Dokąd teraz trafią?. warszawa.gazeta.pl, 17.12.2011. [dostęp 2012-11-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 702. ISBN 83-01-08836-2.
  • Janusz Sujecki: Próżna. Ocalona ulica żydowskiej Warszawy. Warszawa: Ortis, 1993.