Unia polsko-szwedzka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rzeczpospolita w czasie personalnej unii polsko-szwedzkiej 1592-1599
Zygmunt III Waza, król Polski i król Szwecji w latach 1592-1599
Herb Rzeczypospolitej w czasie panowania Zygmunta III
Ks. Karol Sudermański, regent królestwa Szwecji

Unia polsko-szwedzka 1592-1599unia personalna pomiędzy Rzecząpospolitą i Szwecją.

Po śmierci króla szwedzkiego Jana III Wazy, 27 listopada 1592, naturalnym jego następcą był najstarszy syn, Zygmunt III Waza, ówczesny król Polski. Dla samego Zygmunta dziedziczny tron szwedzki miał z pewnością większe znaczenie od niepewnego elekcyjnego w Polsce. Dał temu wyraz, snując m.in. plany oddania korony polskiej arcyksięciu Ernestowi Habsburgowi. Jednak zagrożona była sama korona szwedzka, którą chciał przejąć jego stryj, ks. Karol Sudermański.

Uzyskawszy zgodę sejmu polskiego na wyjazd z Rzeczypospolitej, król udał się 3 sierpnia 1593 roku do Szwecji. Tam jednak musiał stawić czoła 9 stycznia 1594 zbuntowanym stanom niższym pod przywództwem kleru luterańskiego na zjeździe w Uppsali. Zjazd ten przyjął uchwałę o przeciwstawieniu się szerzeniu katolicyzmu w Szwecji. Nie mając innego wyjścia i będąc naglony przez niepewne zachowanie stryja, Zygmunt III podpisał 19 lutego 1594 królewskie zaręczenie, w którym przyrzekał stanom szwedzkim zachować wolność religijną dla wyznania augsburskiego. Na jego mocy katolikom zabroniono publicznego praktykowania swojej religii. Dochodziło wówczas do wielu gorszących ekscesów, gdy świta króla wdawała się w bójki z luteranami.

Po podpisaniu tego aktu został uroczyście, w obecności żony, Anny Habsburżanki, koronowany na króla Szwecji w katedrze w Uppsali. W lipcu 1594 opuścił Szwecję i popłynął do Gdańska. Na czas swojej nieobecności regencję powierzył Karolowi Sudermańskiemu i senatorom.

Regent podjął wiele działań sprzecznych z wolą monarchy. 18 maja 1595 zawarł z Rosją traktat w Tiawzinie, odstępując jej część Finlandii (Keksholm), odwołał też z teatru wojny admirała Fleminga, jednego z najwierniejszych stronników Zygmunta.

W obliczu złamania przez króla zawartej umowy (król mianował m.in. burmistrzem Sztokholmu katolika, zaczęły powstawać też katolickie szkoły) Karol samowolnie i bez wiedzy Zygmunta III zwołał w 1595 roku w Söderköping obrady Riksdagu, które przeistoczyły się w antypolską konfederację stanów niższych. Po stronie króla polskiego opowiedziała się natomiast Finlandia, szlachta szwedzka i Sztokholm. Kraj stanął w przededniu wojny domowej.

Zygmunt wysłał z Polski poselstwo mające na celu przywołanie do porządku niesfornego regenta. Ten zobowiązał się złożyć regencję na Riksdagu w Arboga. Był to tylko udany manewr, gdyż regent uzyskał zatwierdzenie swojej władzy i zaczął podburzać chłopów. Stronnicy polscy padli wówczas ofiarami prześladowań.

W roku 1598 sejm pozwolił Zygmuntowi III na wyprawę w celu spacyfikowania swojego drugiego królestwa. Na zajętych statkach holenderskich i angielskich przeprawił się korpus interwencyjny. Złożony był głównie z wojsk najemnych niemieckich i węgierskich, wspartych polskimi armatami.

Kampania była jednak źle zaplanowana i wobec utraty kontaktu z korpusem Flemminga, który miał uderzyć z Finlandii, armia interwencyjna została pobita przez Szwedów w bitwie pod Linköping 25 września 1598. Sam Zygmunt został wzięty do niewoli i musiał wydać w ręce stryja swoich stronników, m.in. kanclerza Szwecji Eryka Sparre (zostali oni, w tym 5 senatorów, ścięci 20 marca 1600). W maju 1599 padł Kalmar, ostatnia twierdza w rękach polskich. 24 lipca 1599 Riksdag w Sztokholmie zdetronizował Zygmunta III. Unia przestała istnieć.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]