Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna, UKD – system klasyfikacji zbiorów bibliotecznych, będący modyfikacją Klasyfikacji Dziesiętnej Deweya, dokonany przez dwóch prawników belgijskich: Paula Otleta i Henriego La Fontaine’a. Modyfikacja Belgów Klasyfikacji Dziesiętnej ukazywała się w zeszytach w języku francuskim w latach 1897-1905. W 1907 roku Institut International de Documentation (IID) opublikował stereotypowy przedruk pod tytułem Manuel du repertoire bibliographique universel, który uznano za pierwsze wydanie UKD; standard ten nosi obecnie numer FID No 68 (Fédération Internationale d'Information et de Documentation)[1].

Twórcy UKD przejęli bez zasadniczych zmian schemat KDD, natomiast znacznie rozbudowali poddziały pomocnicze i wprowadzili możliwość tworzenia symboli złożonych. Została zmieniona więc gramatyka, która zasadniczo odróżniała KDD od UKD. W roku 1905 Międzynarodowy Instytut Bibliograficzny wydał tablice tej klasyfikacji po raz pierwszy. UKD zyskała szerokie zastosowanie w bibliotekach na całym świecie, a jej tablice publikowane są w 23 językach. Właścicielem praw autorskich do UKD jest FID. Tablice UKD wydawane są w pięciu wariantach, które mają zadowalać szeroki krąg użytkowników:

  • wydania pełne,
  • wydania pośrednie,
  • wydania skrócone,
  • wydania bardzo skrócone,
  • wydania specjalne.

UKD tak jak KDD oparta jest na systemie dziesiętnym. Charakteryzuje się ona porządkowaniem cyfr w kolejności ułamków dziesiętnych, a nie liczb naturalnych, oraz rozbudową „wszerz” jednej klasy ograniczoną do 10, ponieważ z jednego symbolu można utworzyć tylko 10 równorzędnych.

W UKD zaniechano sortowania trzycyfrowego minimum – dopisywania zer na końcu symbolu tak jak w KDD, wprowadzono natomiast oddzielanie grup trzycyfrowych kropką, ułatwiającą odczytywanie i zapisywanie symbolu. Zasadniczy trzon klasyfikacji stanowią tablice główne. Każdy z głównych działów dzieli się na 10 dalszych. Występuje rozbudowa pozioma „wszerz” – w szeregu i pionowa „w głąb” – w łańcuchu.

Tablice pomocnicze[edytuj | edytuj kod]

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Tablice pomocnicze składają się z dziesięciu tablic, oznaczonych symbolami: I z określnikami od litery a do litery k, oraz tablicy z numerem II. Tablice z numerem I oraz literami a i b dotyczą tworzenia symboli złożonych za pomocą następujących znaków:

Ia – + i /,
Ib – : i :: oraz grupowania symboli za pomocą nawiasów kwadratowych [ ].

Tablice z numerem I oraz literami od c odnoszą się do poddziałów wspólnych:

Ic – języka,
Id – formy,
Ie – miejsca,
If – rasy, narodowości, grupy etnicznej,
Ig – czasu.

Tablica Ih, dotyczy podziału alfabetycznego i numerycznego. Tablica Ik odnosi się do poddziału wspólnego, zaczynającego się od kreski i zera. Tablica, oznaczona cyfrą II, dotyczy poddziałów specjalnych[2].

Tablica Ia[edytuj | edytuj kod]

Tablica Ia dotyczy tworzenia symboli złożonych za pomocą znaków + i /, łączące symbole proste bądź rozwinięte, będącymi wyrażeniem zagadnień równorzędnych i niezależnych lub zagadnień, między którymi zachodzi luźny związek. Znak + łączy symbole, niewystępujące bezpośrednio po sobie w tablicach UKD[3], na przykład:

050+070 – Prasoznawstwo. Czasopiśmiennictwo[4],
821.112.2+821.133.1](494) – Literatura szwajcarska w języku niemieckim i francuskim[5],

Znak / łączy symbole, które w tablicach UKD następują bezpośrednio po sobie. Znak / jest skróconą formą zapisu połączonych plusem symboli. Przed kreską podawany jest pierwszy symbol, należący do ciągu, po kresce – ostatni[3], na przykład:

159.922.7/.8 – Psychologia dzieci i młodzieży, co odpowiada 159.922.7+159.922.8, gdzie 159.922.7 to Psychologia dzieci, a 159.922.8 – Psychologia młodzieży[6],
913(7/8) – Geografia Ameryki, co odpowiada 913(7)+913(8), gdzie 913(7) to Geografia Ameryki Północnej i Środkowej, a 913(8) to Geografia Ameryki Południowej[7].

Tablica Ib[edytuj | edytuj kod]

Tablica Ib określa sposób tworzenia symboli złożonych przy użyciu znaków łączących : i ::, a także grupowania symboli złożonych za pomocą nawiasu kwadratowego [ ]. Znak : łączy symbole proste i rozwinięte, odnoszące się do przedstawionych w dokumencie zagadnień, między którymi zachodzi zależność semantyczna. Symbole, połączone dwukropkiem, są równoległe i podlegają inwersji[8], na przykład:

782/785:004.4’277.4 – Muzyka komputerowa, gdzie 782/785 to Rodzaje muzyki[9], a 004.4’277.4 to Programy generacji muzyki[10],
613.4:392 – Higiena w życiu codziennym, gdzie 613.4 to Higiena ciała. Odzież[11], a 392 to Zwyczaje i obyczaje życia prywatnego i rodzinnego[12].

Znak :: łączy symbole proste lub rozwinięte, zależne od siebie w sposób jednostronny, dlatego symbole te nie podlegają inwersji. Znak :: stosowany jest także wtedy, gdy wśród symboli, dostępnych w tablicach głównych UKD, nie występuje odpowiedni dla zagadnienia symbol, na przykład:

56::57 – Paleobiologia[8], gdzie 56 to Paleontologia[13], a 57 to Nauki biologiczne[14]
94(100)"1939/1945"::341.322.5 – Przestępstwa i zbrodnie związane z II wojną światową, gdzie 94(100)"1939/1945" to II wojna światowa[15], a 341.322.5 to Zbrodnie wojenne. Przestępstwa wojenne[16].

Nawiasy kwadratowe [ ] lub występujące osobno [ lub ] grupują symbole proste lub połączone znakami + lub : symbole rozwinięte, które, będąc w grupie, znajdują się w pewnej relacji do symboli spoza nawiasu, na przykład[8]:

016:[54+66 – Bibliografia chemii teoretycznej i przemysłowej, co odpowiada 016:54+016:66, gdzie 016:54 to Bibliografia chemii teoretycznej, 016:66 – Bibliografia chemii przemysłowej[17],
659.3:050+070](438)"19/20" – Media polskie w XX–XXI wieku, gdzie 659.3 to Informacja masowa. Środki masowego przekazu[18], a 050+070 to Prasoznawstwo. Czasopiśmiennictwo[4].

Tablica Ic[edytuj | edytuj kod]

Tablica Ic dotyczy poddziałów wspólnych języka i jest wzorcem dla rozbudowy działów głównych 811 – Poszczególne języki oraz 821 – Literatura poszczególnych języków, a także dla tablicy pomocniczej If – Poddziały wspólne rasy, narodowości i grupy etnicznej. Symbole z tablicy Ic używane są dla wskazania języka, w którym został sporządzony dokument lub z którego został przetłumaczony. Tablica Ic zawiera także poddziały syntetyczne, poprzedzane przy zapisie znakiem ’, pełnią funkcję poddziałów analitycznych, na przykład:

621.3(038)=111=162.1 – Słownik elektrotechniczny angielsko-polski[19], gdzie 621.3 to Eletrotechnika[20], (038) to Słowniki[21], =111 to Język angielski[22], a =162.2 to Język polski[23],
61(038)=163.41=124’04 – Słownik medyczny serbsko-łaciński, gdzie 61 to Medycyna[24], (038) to Słowniki[21], =163.41 to Język serbski[25], a =124’04 to Łacina średniowieczna[22].

Tablice główne[edytuj | edytuj kod]

  • 0 – DZIAŁ OGÓLNY
    • 00 – Ogólne podstawy wiedzy i kultury
    • 01 – Bibliografia. Katalogi
    • 02 – Bibliotekarstwo. Bibliotekoznawstwo. Czytelnictwo
    • 030 – Encyklopedie. Leksykony. Wydawnictwa informacyjne
    • 06 – Organizacje. Stowarzyszenia. Kongresy. Wystawy. Muzea
    • 08 – Dzieła zbiorowe. Zbiory prac. Varia
    • 09 – Rękopisy. Książki rzadkie. Cymelia
  • 1 – FILOZOFIA. PSYCHOLOGIA
    • 11/12 – Metafizyka
    • 13 – Filozofia ducha. Metafizyka życia duchowego
    • 14 – Systemy filozoficzne. Światopogląd
    • 159.9 – Psychologia
    • 16 – Logika. Teoria poznania. Metodologia
    • 17 – Etyka. Moralność. Filozofia praktyczna
  • 2 – RELIGIA. TEOLOGIA. RELIGIOZNAWSTWO
    • 21 – Teologia naturalna
    • 22 – Pismo Święte. Biblia
    • 23/28 – Religia chrześcijańska
    • 29 – Religioznawstwo. Religie niechrześcijańskie
  • 3 – NAUKI SPOŁECZNE. PRAWO. ADMINISTRACJA
    • 30 – Metodologia i metody nauk społecznych ogólnie. Socjografia
    • 31 – Statystyka. Demografia. Socjologia.
    • 32 – Nauki polityczne. Polityka
    • 33 – Nauki ekonomiczne. Ekonomia. Gospodarka
    • 34 – Nauki prawne. Prawo
    • 35 – Administracja publiczna. Wojskowość
    • 36 – Działalność na rzecz zaspokajania duchowych i materialnych potrzeb życiowych. Opieka społeczna. Mieszkania. Ubezpieczenia
    • 37 – Oświata. Pedagogika. Wychowanie. Szkolnictwo. Wykorzystywanie wolnego czasu.
    • 39 – Etnologia. Etnografia. Zwyczaje i obyczaje. Folklor
  • 4 – Ten dział od 1961 roku jest wolny. Jego tematykę włączono do działu 8.
  • 5 – MATEMATYKA. NAUKI PRZYRODNICZE
    • 50 – Zagadnienia ogólne nauk matematyczno-przyrodniczych
    • 51 – Matematyka
    • 52 – Astronomia. Astrofizyka. Badania kosmiczne. Geodezja. Kartografia
    • 53 – Fizyka
    • 54 – Chemia. Krystalografia. Mineralogia
    • 55 – Geologia i nauki pokrewne. Meteorologia. Hydrologia
    • 56 – Paleontologia
    • 57 – Nauki biologiczne
    • 58 – Botanika
    • 59 – Zoologia
  • 6 – NAUKI STOSOWANE. MEDYCYNA. NAUKI TECHNICZNE. ROLNICTWO
    • 60 – Zagadnienia ogólne nauk stosowanych
    • 61 – Medycyna
    • 62 – Inżynieria. Technika w ogólności
    • 63 – Rolnictwo. Leśnictwo. Hodowla. Produkcja zwierzęca. Łowiectwo. Rybactwo
    • 64 – Gospodarstwo domowe. Gastronomia. Hotelarstwo
    • 65 – Organizacja i zarządzanie. Organizacja przedsiębiorstw przemysłowych, handlu, transportu, łączności. Organizacja i eksploatacja telekomunikacji. Reklama . Przemysł wydawniczy.
    • 66/69 – Przemysł
    • 66 – Przemysł chemiczny. Technologia chemiczna
    • 67/68 – Różne rodzaje przemysłu i rzemiosła
    • 69 – Przemysł i rzemiosła budowlane. Materiały, elementy i roboty budowlane.
  • 7 – SZTUKA. ROZRYWKI. SPORT
    • 71 – Planowanie przestrzenne. Urbanistyka. Kształtowanie krajobrazu
    • 72 – Architektura
    • 73 – Rzeźbiarstwo i sztuki pokrewne
    • 74 – Rysunek. Rzemiosło artystyczne.
    • 75 – Malarstwo
    • 76 – Grafika
    • 77 – Fotografia i procesy podobne. Kinematografia
    • 78 – Muzyka
    • 79 – Rozrywki. Teatr. Zabawy. Gry. Sport
      • 791 – Rozrywki i widowiska publiczne
        • 791.4 – Film
      • 792 – Teatr
      • 793/794 – Rozrywki towarzyskie. Zabawy. Gry
      • 796/799 – Sport
  • 8 – JĘZYKOZNAWSTWO. NAUKA O LITERATURZE. LITERATURA PIĘKNA
    • 80 – Ogólne zagadnienia językoznawstwa i literatury. Filologia
    • 81 – Językoznawstwo. Języki
    • 82 – Nauka o literaturze. Literatura piękna.
      • 82-1/-9 – Literatura piękna (utwory literackie)
        • 82-1 – Poezja
        • 82-2 – Dramat
        • 82-3 – Powieści, opowiadania, nowele
          • 821.111-3 – Powieść angielska
          • 821.111(73)-3 – Powieść amerykańska
          • 821.112.2-3 – Powieść niemiecka
          • 821.162.1-3 – Powieść polska
        • 82-4 – Szkice. Eseje literackie
        • 82-5 – Mowy
        • 82-6 – Listy. Korespondencje
        • 82-7 – Humoreski. Satyry. Parodie
        • 82-8 – Antologie. Wpisy. Aforyzmy. Przysłowia. Złote myśli
        • 82-9 – Komiksy. Publicystyka. Reportaże. Felietony
        • 82-93 – Literatura piękna dla dzieci i młodzieży.
  • 9 – ARCHEOLOGIA. PREHISTORIA. GEOGRAFIA. BIOGRAFIE. HISTORIA
    • 902/904 – Archeologia. Prehistoria. Materialne relikty czasów przedhistorycznych i historycznych
    • 91 – Geografia. Opisy krajów. Podróże
    • 929 – Biografie, autobiografie i pamiętniki zbiorowe. Genealogia. Heraldyka
    • 93/94 – Historia

Przypisy

  1. B. Sosińska-Kalata, Podręcznik UKD dla bibliotekarzy i pracowników informacji, s. 54.
  2. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 1.
  3. 3,0 3,1 Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 3.
  4. 4,0 4,1 Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. s. 81.
  5. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. s. 285.
  6. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 86.
  7. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 295.
  8. 8,0 8,1 8,2 Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 4.
  9. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 267.
  10. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 71.
  11. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 196.
  12. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 167.
  13. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 184.
  14. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 185.
  15. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 298.
  16. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 136.
  17. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 78, 178, 243.
  18. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 242.
  19. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 277.
  20. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 208.
  21. 21,0 21,1 Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 14.
  22. 22,0 22,1 Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 6.
  23. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna. Publikacja nr UDC-P058 autoryzowana przez Konsorcjum UKD nr licencji -2005/06, oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, Warszawa 2006, s. 7.
  24. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 193.
  25. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna..., oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, s. 8.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sosińska-Kalata B., Podręcznik UKD dla bibliotekarzy i pracowników informacji, Warszawa 1995. ISBN 83-85778-50-0.
  • Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna. Publikacja nr UDC-P058 autoryzowana przez Konsorcjum UKD nr licencji -2005/06, oprac. T. Turowska, J. Hys, J. Kwiatkowska, Warszawa 2006. ISBN 83-7009-447-3.