Upadek planetoidy Eltanin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Upadek planetoidy Eltaninupadek ciała niebieskiego, który miał miejsce w plejstocenie w południowo-wschodnim Oceanie Spokojnym[1]. Jest to jedyny jak dotąd (2013) udokumentowany upadek na głębokim oceanie, pomimo że ocean pokrywa 71% powierzchni planety i takie uderzenia z pewnością miały miejsce także w przeszłości (znane są kratery uderzeniowe powstałe na dnach płytszych mórz). Planetoida, która zderzyła się z Ziemią, uderzyła w ocean, wywołując potężne fale tsunami[2] i (prawdopodobnie) zmiany klimatyczne na skalę globalną[3][4].

Odkrycie i badania[edytuj | edytuj kod]

Okręt USNS Eltanin
Eltanin
Sposób odkrycia znaleziony
Państwo  brak
Miejsce znalezienia Ocean Spokojny
Data znalezienia 1981
Masa >1,2 kg[5]
Typ meteoryt żelazno-kamienny
Grupa mezosyderyty
Położenie na mapie Oceanu Spokojnego
Mapa lokalizacyjna Oceanu Spokojnego
miejsce upadku
miejsce upadku
Ziemia 57°47′12″S 90°47′36″W/-57,786667 -90,793333Na mapach: 57°47′12″S 90°47′36″W/-57,786667 -90,793333

Wydarzenie to zostało rozpoznane w 1981 r. jako anomalia irydowa w rdzeniach osadowych wydobytych w 1965 r. przez okręt USNS Eltanin (stąd nazwa). Dalsze badania wykazały występowanie meteorytów w rdzeniach odległych o 500 km[1], zostały one zaklasyfikowane jako mezosyderyty[5]. W 1995 roku statek badawczy FS Polarstern przeprowadził badania w rejonie, w którym miał miejsce impakt, odnajdując dowody na przemieszanie osadów w wieku od eoceńskiego po plioceński na dużym obszarze wskutek uderzenia[1]. Obraz komplikuje istnienie w tym obszarze gór podmorskich Freeden. Ocenia się, że dno morskie w pobliżu tych gór na obszarze o powierzchni ok. 20 tys. km2 zawiera od 1 do 6 gramów materii meteorytowej na centymetr kwadratowy, więcej niż gdziekolwiek na Ziemi[6][7].

Upadek planetoidy Eltanin nie pozostawił krateru uderzeniowego na dnie oceanu[8].

Datowanie palomagnetyczne i biostratygraficzne rdzeni osadowych pozwoliło określić, że upadek ten miał miejsce 2,511 ± 0,07 miliona lat temu. W tym czasie miały miejsce szybkie zmiany klimatyczne; impakt mógł się przyczynić do przyspieszenia ochładzania klimatu[3][4][6].

Upadek[edytuj | edytuj kod]

Planetoida Eltanin miała od 1 do 4 km średnicy i gdyby uderzyła w kontynent, mogłaby utworzyć krater o średnicy od 15 do 40 km. Impakt miał jednak miejsce w głębokim na 5 km oceanie. Takie uderzenie musiało wywołać powstanie olbrzymich fal[1]. Przy założeniu, że planetoida miała 4 km średnicy, w chwili impaktu w oceanie powstała wyrwa o średnicy 60 km, sięgająca do dna. Fale rozchodzące się w oceanie od miejsca uderzenia w 2,5 godziny przebyły 1750 km i dotarły do wybrzeży Ameryki Południowej i Antarktydy. Na szelfach kontynentalnych zmalała ich prędkość, lecz wzrosła amplituda, sprawiając, że kolejne nadchodzące grzbiety fal mogły osiągnąć wysokość 200-300 m. 2,5 godziny później fale dotarły m.in. do zamarzniętego Morza Rossa, mając amplitudę od 65 do 150 m, zapewne wystarczającą, by zdestabilizować istniejące wówczas lodowce szelfowe. Po ponad 10 h od impaktu fale, mające na otwartym oceanie wysokość 35-40 m, uderzyły w wybrzeża Ameryki Środkowej i Australii. Jeżeli planetoida miałaby czterokrotnie mniejszą średnicę, fale miałyby ok. 5 razy mniejszą wysokość[2]. Dla porównania, fale wywoływane przez duże trzęsienia ziemi mają zazwyczaj na otwartym oceanie amplitudę rzędu kilkudziesięciu centymetrów.

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Na wybrzeżach kontynentów bliskich miejsca impaktu odnalezione zostały pewne anomalie geologiczne, będące świadectwem tego wydarzenia. Na wybrzeżu Peru odkryto zgrupowanie pomieszanych, kompletnych szkieletów ssaków morskich i lądowych; na wybrzeżu Antarktydy cienka warstwa plioceńskich osadów morskich zawierających okrzemki znajduje się kilkadziesiąt metrów powyżej współczesnego poziomu morza. Prawdopodobnie zostały one tam przeniesione z szelfu przez uderzenie potężnej fali tsunami[1].

W chwili upadku planetoidy wielkie ilości słonej wody zostały wyrzucone w atmosferę; takie zdarzenie mogło mieć dalekosiężne skutki dla klimatu, w tym zmniejszenie nasłonecznienia, ochłodzenie globu[1][4] i powiększenie dziury ozonowej. W Górach Transantarktycznych odnaleziono osady morskie, okrzemki i promienice, które mogły trafić tam wraz z opadem materii wyrzuconej przez uderzenie planetoidy[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Gersonde, R., Kyte, F.T., Bleil, U., Diekmann, B. i inni. Geological record and reconstruction of the late Pliocene impact of the Eltanin asteroid in the Southern Ocean. „Nature”. 390 (6658), s. 357-363, 1997. doi:10.1038/37044. 
  2. 2,0 2,1 Steven N. Ward, Erik Asphaug. Impact tsunami–Eltanin. „Deep Sea Research Part II: Topical Studies in Oceanography”. 49 (6), s. 1073-1079, 2002. doi:10.1016/S0967-0645(01)00147-3. 
  3. 3,0 3,1 Goff, J., Chagué-Goff, C., Archer, M., Dominey-Howes, D. i inni. The Eltanin asteroid impact: possible South Pacific palaeomegatsunami footprint and potential implications for the Pliocene–Pleistocene transition. „Journal of Quaternary Science”. 27 (7), s. 660-670, 2012. doi:10.1002/jqs.2571. 
  4. 4,0 4,1 4,2 Did a Pacific Ocean meteor trigger the Ice Age?. Phys.org, 2012-09-19. [dostęp 2014-03-22].
  5. 5,0 5,1 Eltanin (ang.). Meteoritical Bulletin Database, 2014-03-08. [dostęp 2014-03-22].
  6. 6,0 6,1 Gersonde, R., Kyte, F.T., Frederichs, T., Bleil, U., Kuhn, G.: New Data on the Late Pliocene Eltanin Impact into the Deep Southern Ocean. W: Third International Conference on Large Meteorite Impacts, to be held August 5-7, 2003, Nördlingen, Germany, abstract no.4094 [on-line]. 2003. [dostęp 2014-03-22].
  7. Gersonde, R., Kyte, F.T., Frederichs, T., Bleil, U. i inni. The late Pliocene impact of the Eltanin asteroid into the Southern Ocean–Documentation and environmental consequences. „Geophysical Research Abstracts”. 7, s. 1607-7962, 2005. [dostęp 2014-03-22]. 
  8. Gersonde, R., Kyte, F.T., Frederichs, T., Bleil, U., Kuhn, G.: Reports of Discovery of the" Eltanin Crater" are contradicted by Data. W: Third International Conference on Large Meteorite Impacts, to be held August 5-7, 2003, Nördlingen, Germany, abstract no.4095 [on-line]. 2003. [dostęp 2014-03-22].