Uruk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Uruk
Warka
widok na ruiny miasta Uruk
widok na ruiny miasta Uruk
Państwo  Irak
Położenie na mapie Iraku
Mapa lokalizacyjna Iraku
Uruk
Uruk
Ziemia 31°19′18,5″N 45°38′25,6″E/31,321806 45,640444
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Uruk (sum. unug/unuki[1]; akad. Uruk[1][2]; bibl. Erech[3]) – starożytne miasto w południowej Mezopotamii, położone nad starym korytem Eufratu, współcześnie stanowisko archeologiczne Warka[2][4] (też Al-Warka)[5] w południowym Iraku, leżące ok. 35 km na wschód od obecnego koryta Eufratu i położonego nad nim miasta Samawa[2].

Wykopaliska[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze prace wykopaliskowe w Uruk przeprowadził William Loftus w połowie XIX w. W 1912 roku Robert Koldewey, działając z ramienia Niemieckiego Towarzystwa Orientalnego (Deutsche Orient-Gesellschaft), powierzył kierownictwo prac w Uruk Juliusowi Jordanowi, który wcześniej pracował z nim w Babilonie i z Walterem Andrae w Aszur. Tylko jedną kampanię wykopaliskową zdążono zakończyć przed wybuchem I wojny światowej. Prace podjęto ponownie w 1928 roku i do wybuchu II wojny światowej przeprowadzono 11 kampanii wykopaliskowych. Kierownikami prac byli Jordan, A. Nöldeke, E. Heinrich i H.J. Lenzen. Wykopaliska ponownie wznowiono w 1953 roku. W latach 1953-67 kierował nimi Lenzen, w latach 1967-77 H.J. Schmidt, a od 1980 roku R.M. Boehmer[2].

Plan dzielnicy z ziguratem boga Anu (warstwa III)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stanowisko Warka zasiedlone było od końca V tys. p.n.e. aż do czasów arabskiej inwazji w VII w. n.e.[4] Gdy zostało ono zasiedlone, Eufrat i Tygrys nie łączyły się jeszcze ze sobą, jak ma to miejsce współcześnie (wpadają do Zatoki Perskiej jako jedna rzeka – Szatt al-Arab), a wybrzeże Zatoki Perskiej leżało ok. 80 km. bardziej na pn-zach. niż obecnie[2]. Samo zaś stanowisko znajdowało się w dobrze nawodnionym, bagnistym, zalewowym obszarze[2].

Najwcześniejsze warstwy na stanowisku Warka nie zostały dokładnie przebadane, głównie z powodu wysokiego poziomu wód gruntowych. Najstarsze odkryte ślady zasiedlenia pochodzą z późnej fazy okresu Ubajd (koniec V tys. p.n.e.). Na obszarze dzielnicy E-ana odkryto pozostałości struktur z cegieł mułowych pochodzących z tego właśnie okresu. Odnaleziono też charakterystyczną dla tego okresu malowaną ceramikę i narzędzia z wypalonej gliny[6].

Stanowisko pierwotnie składało się z dwóch osiedli, Kulaby i Uruk, otaczających dwa sanktuaria, z których jedno poświęcone było męskiemu bóstwu (Anu), a drugie żeńskiemu bóstwu (Inana)[6]. Kulaba leżała w obszarze późniejszej dzielnicy ziguratu boga Anu, a Uruk bardziej na wschód, w obszarze późniejszej dzielnicy E-ana[2]. Najpóźniej w czasie trwania okresu Uruk oba osiedla połączyły się ze sobą tworząc miasto Uruk[2].

Dominacja Uruk nad innymi miastami zaczęła się już w okresie Uruk, który wziął swą nazwę od tego właśnie miasta. W czasie tego liczącego tysiąc lat okresu, w IV tys. p.n.e., Uruk stało się najważniejszym miastem-państwem oraz centrum handlowym, kultowym i administracyjnym w całej południowej Mezopotamii[6].

Pod względem architektonicznym okres Uruk znany jest w Uruk najlepiej z serii monumentalnych budowli o charakterze kultowym lub administracyjnym, odkrytych na obszarze dwóch centrów kultowych – w dzielnicy E-ana i w dzielnicy z ziguratem boga Anu[2]. Do najstarszych z nich należą Świątynia wapienna (ang. the Limestone Temple), Kamienny budynek (ang. the Stone Building, niem. Steingebäude) i Świątynia kamiennych stożków (ang. the Stone Cone Temple, niem. Steinstifttempel), pochodzące z warstwy Uruk V i datowane na ok. 3600 p.n.e.[2] Wiele nowych monumentalnych budowli wzniesiono w późnej fazie okresu Uruk (warstwa Uruk IV), pod koniec IV tys. p.n.e., m.in. budynek Riemchen, budowle A-E, czy Wielki dziedziniec (niem. Grosser Hof). Do ich dekoracji użyto tysięcy malowanych stożków glinianych, w ten sposób przymocowanych do ścian, by ich pomalowane na różne kolory główki tworzyły wzór (tzw. mozaika sztyftowa)[6].

Plany dzielnicy świątynnej E-ana (warstwy VI-III)
Eanna5.svg Eanna4composite.svg Eanna3.svg
Fazy rozwojowe dzielnicy świątynnej E-ana w Uruk (okresy Uruk i Dżemdet Nasr). Z lewej strony – dzielnica świątynna E-ana (warsty VI-V). W centrum – dzielnica świątynna E-ana (warsta IV). Z prawej strony – dzielnica świątynna E-ana (warsta III).

W tym okresie Uruk było główną siłą ekonomiczną i polityczną w regionie, której wpływy sięgały północnej Syrii na zachodzie i Iranu na wschodzie. To w tym kontekście pierwszy na świecie system pisma, tzw. protoklinowe pismo piktograficzne, zostaje wymyślony i jest używany w Uruk pod koniec IV tys. p.n.e. (warstwa Uruk IV), by następnie rozprzestrzenić się na obszarze całej Mezopotamii i ewoluować w późniejszym czasie w pismo klinowe[7][6]. Późny okres Uruk kończy się okresem Dżemdet Nasr, który reprezentowany jest w Uruk przez warstwę III[7].

Zabytki z miasta Uruk pochodzące z okresu Uruk (IV tys. p.n.e.)
Vorderasiatisches Museum Berlin - Habuba Kabira 01.jpg Uruk3000BCE.jpg Tontäfelchen Mesopotamien 3200vChr 1.jpg
Z lewej strony – zrekonstruowany fragment mozaiki sztyftowej ze ściany jednej z budowli z warstwy IV; zbiory Muzeum Pergamońskiego w Berlinie. W centrum – odcisk pieczęci cylindryczej odnalezionej w Uruk; zbiory Luwru . Z prawej strony – tabliczka z protoklinowym pismem piktograficznym, ok. 3200 p.n.e..

W okresie wczesnodynastycznym (ok. 3000-2350 p.n.e.) Uruk utrzymało swą dominującą pozycję. Pierwsza faza tego okresu (ED I) była jednak czasem radykalnych zmian. Uruk – jak świadczą liczne znaleziska na powierzchni stanowiska – wciąż się rozwijało i liczba jego mieszkańców wzrastała. W tym to czasie wzniesiony został – w późniejszej tradycji przypisywany Gilgameszowi – nowy mur miejski z cegły mułowej o długości ok. 10 km. Pozostałości tego muru są wciąż widoczne do dziś. Odsłonięto niewiele budowli z tego okresu, głównie domy mieszkalne. Wydaje się, że w okresie ED II liczba mieszkańców obniżyła się i zasiedlona była tylko zachodnia część miasta. Pod koniec fazy ED III, w 2 połowie III tys. p.n.e., władca Uruk Lugalzagesi podbił całą południową Mezopotamię, co dało mu środki do rozpoczęcia wielkiego programu budowlanego w Uruk (tzw. Stampflehmgebäude w E-anie, z którego jak dotychczas jedynie fundamenty zostały odkryte, oraz duży taras w północnej części miasta są przypisywane właśnie jemu)[8]. Wydaje się, iż oba projekty nigdy nie zostały ukończone, najprawdopodobniej dlatego, iż władca ten pokonany został przez Sargona Wielkiego, założyciela dynastii akadyjskiej[6]. Po zwycięstwie Sargon rozkazał zniszczyć mury Uruk[9]. W swej nowej stolicy Agade, w dzielnicy Ulmasz, wzniósł on świątynię bogini Isztar, w wyniku czego kult Isztar w Uruk bardzo stracił w tym czasie na znaczeniu[9]. Monumentalne konstrukcje Lugalzagesiego zostały porzucone[9]. Nieliczne znaleziska z Uruk z tego okresu wskazują, iż nastąpił wyraźny spadek liczby mieszkańców, którzy jak się wydaje zamieszkiwali jedynie północną część miasta[9].

Mapa południowej Mezopotamii z zaznaczonymi ważniejszymi miastami (okres rządów dynastii akadyjskiej i III dynastii z Ur
Fragment fasady kasyckiej świątyni Kara-indasza w Uruk; zbiory Muzeum Pergamońskiego w Berlinie
Mapa Uruk w okresie panowania Seleukidów i Partów
Uruk – ruiny świątyni E-ana i ziguratu

Północna część miasta pozostała zamieszkana w następnym okresie – okresie nowosumeryjskim. Po krótkim okresie niezależności, kiedy to Utuhengal z Uruk rządził Sumerem, miasto stało się częścią królestwa władców z III dynastii z Ur. Ur-Nammu, pierwszy król z tej dynastii, rozpoczął intensywne prace budowlane w Uruk, głównie w E-ana, świętej dzielnicy bogini Isztar. To w tym czasie wzniesiony tu został zigurat[9]. Po upadku państwa III dynastii z Ur (ok. 2000 rok p.n.e.) Uruk włączone zostało najpierw do królestwa z Isin, a następnie do królestwa z Larsy[10]. W połowie XIX w. p.n.e. pochodzący z Uruk Sin-kaszid uniezależnił to miasto od Larsy i założył w nim rodzimą dynastię królewską[10]. Jego panowanie (ok. 1864-1833 p.n.e.) to okres ożywionej działalności budowlanej w mieście - wzniesiony został nowy pałac oraz świątynie różnych bóstw (w tym świątynia poświęcona bogini Inanie/Isztar)[10]. Za rządów nowej dynastii Uruk stało się stolicą małego królestwa, obejmującego sąsiednie miasta Durum, Bit-Szu-Sin, Nasarum i Usarpara[10]. Królestwo to pozostawało w sojuszu z królestwem Babilonu, rządzonym przez władców z dynastii starobabilońskiej[10]. Nie uchroniło to jednak Uruk przed najazdem Rim-Sina I z Larsy, który ok. 1802 r. p.n.e. zdobył i podporządkował sobie to miasto[10]. We władaniu Larsy miasto to pozostawało do 1763 r. p.n.e., kiedy to Larsa pokonana została przez Hammurabiego z Babilonu, a Uruk znalazło się pod kontrolą władców babilońskich[10]. Za rządów Samsu-iluny, syna i następcy Hammurabiego, Uruk wraz z wieloma innymi miastami południowej Babilonii zbuntowało się przeciw władzy królów babilońskich[10]. Rebelię tą udało się Samsu-ilunie stłumić - w trakcie walk zdobył on Uruk i rozkazał zburzyć mury tego miasta[10]. Wkrótce po tym wydarzeniu Uruk wyludniło się i zostało opuszczone (nie odkryto żadnych znalezisk z drugiej połowy okresu starobabilońskiego i początku okresu kasyckiego)[9].

Ślady zasiedlenia w Uruk zaczynają pojawiać się ponownie 250-300 lat później (ok. 1450 r. p.n.e.). Kasycki władca Kara-indasz wzniósł małą świątynię poświęconą Inanie we wschodniej części obszaru z ziguratem. W niszach w ścianach świątyni umieszczone zostały wykonane z modelowanych cegieł przedstawienia górskich bóstw i bogiń. Wydaje się, iż zamieszkana była wówczas jedynie południowa część miasta. Ślady zasiedlenia z okresu panowania II dynastii z Isin odkryto jedynie na obszarze E-any. W 1 połowie I tys. p.n.e. ponownie rozpoczęły się intensywne prace budowlane w E-ana, prowadzone zarówno przez władców nowoasyryjskich, jak i nowobabilońskich (np. Sargon II wzniósł nowy mur temenosu wokół dzielnicy z ziguratem i odnowił sam zigurat)[10][9].

Okres panowania Achemenidów to kontynuacja późnobabilońskiej kultury, która w okresie panowania Seleukidów rozkwitła ponownie pomimo wpływów hellenistycznych, nim w końcu przestała istnieć w okresie partyjskim. Wydaje się, iż za panowania Seleukidów miastem Uruk rządziło trzech władców. Imię pierwszego nie jest znane, a drugi i trzeci nosili babilońsko-greckie imiona: Anu-uballit Nikarchos i Anu-uballit Kefalon. Odbudowa ziguratu w E-anie i olbrzymiego ceglanego tarasu (210 × 200 m.) we wschodniej części miasta są przypisywane pierwszemu władcy. Dwoch kolejnych władców wzniosło dwa wielkie kompleksy świątynne: jeden dla Isztar zwany E-eszgal (205 × 198 m.), a drugi dla Anu i Antu zwany Bit resz (213 × 167 m.). Na północ od Uruk znajdują się trzy tumulusy, które mogą zawierać groby trzech wspomnianych władców. Po podbiciu Mezopotamii przez Partów Uruk popada w zapomnienie, a babilońska kultura umiera powolną śmiercią. Ostatnia znana tabliczka zapisana pismem klinowym w babilońskim języku znaleziona w Uruk pochodzi z 108 roku p.n.e. Wielkie świątynie okresu seleukidzkiego popadają w ruinę. Na miejscu Bit resz powstaje niewielka świątynia, w której odkryto inskrypcje w języku greckim. Została ona wzniesiona przez kupców z regionu Mosulu i poświęcona nieznanemu bliżej bogu Gareusowi. Po okresie partyjskim następuje okres sasanidzki, którego ślady, głównie w postaci monet, odkryto w południowej części miasta. Znaleziska te urywają się w IV w. n.e. Do opuszczenia miasta przez ostatnich mieszkańców przyczyniło się najprawdopodobniej przesunięcie koryta Eufratu bardziej na zachód[11].

Ważniejsze zabytki pochodzące z Uruk
Vorderasiatisches Museum Berlin 051.jpg UrukHead.jpg Bull Warka Louvre AO8218.jpg
Z lewej strony – alabastrowa waza z przedstawieniem reliefowym, zbiory Muzeum Pergamońskiego w Berlinie. W centrum – tzw. „Dama z Uruk”, zbiory Irackiego Muzeum Narodowego w Bagdadzie. Z prawej strony – posąg byka, zbiory Luwru.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Borger R., Assyrisch-babylonische Zeichenliste, Neukirchen-Vluyn 1978, s. 107.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Boehmer R.M., Uruk-Warka, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford..., s. 294.
  3. Księga Rodzaju 10:10; Księga Ezechiela 4:9; Boehmer R.M., Uruk-Warka, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford..., s. 294.; hasło Uruk, w: Bienkowski P., Millard A. (wyd.), Dictionary..., s. 312.
  4. 4,0 4,1 hasło Uruk, w: Bienkowski P., Millard A. (wyd.), Dictionary..., s. 312.
  5. Zapis nazwy stanowiska według ustaleń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej; Nazewnictwo Geograficzne Świata, zeszyt 2 (Bliski Wschód), Warszawa 2004, s. 44.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 hasło Uruk, w: Bienkowski P., Millard A. (wyd.), Dictionary..., s. 313.
  7. 7,0 7,1 Boehmer R.M., Uruk-Warka, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford..., s. 295.
  8. Boehmer R.M., Uruk-Warka, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford..., s. 295-296.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 Boehmer R.M., Uruk-Warka, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford..., s. 296.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 10,9 hasło Uruk, w: Bryce T., The Routledge..., s. 754-756.
  11. Boehmer R.M., Uruk-Warka, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford..., s. 296-297.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Boehmer R.M., Uruk-Warka, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, vol. V, Oxford University Press, New York - Oxford 1997, s. 294-298.
  • hasło Uruk, w: Bienkowski P., Millard A. (wyd.), Dictionary of the Ancient Near East, British Museum Press, London 2000, s. 312-313.
  • hasło Uruk, w: Bryce T., The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia, Routledge 2013, s. 754-756.