Utopiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Utopiec (lokalnie znany jako utopnik, utoplec, utopek, topek, topielec, waserman[1]) – zły i podstępny demon wodny z wierzeń słowiańskich, często utożsamiany z wodnikiem. Utopce rodziły się z dusz topielców i poronionych płodów. Podobnie jak wodniki zamieszkiwały wszelkie zbiorniki wodne (łącznie ze studniami i rowami przydrożnymi) i topiły kąpiących się oraz przechodzące przez rzekę zwierzęta. Odpowiadały także za wylewy rzek oraz zatapianie pól i łąk. Utopce przybierały postać wysokich, bardzo chudych ludzi o oślizgłej, zielonej skórze, z dużą głową i ciemnymi włosami. W czasie nowiu utopce wychodziły na brzeg. Często zwabiały wówczas do siebie ludzi, bawiąc się z nimi w zagadki. Osobę próbującą oszukiwać w zagadkach natychmiast topiły.

Na Śląsku, gdzie wiara w utopce była szczególnie rozpowszechniona, zostały one całkowicie utożsamione z wodnikami. Według wierzeń śląskich utopiec nie tylko topił ludzi, ale w zależności od kaprysu mógł też im pomagać, doradzać, a nawet się zaprzyjaźnić.

Wiara w utopce była na tyle mocno zakorzeniona, iż swój oddźwięk znalazła w folklorze chrześcijańskim. Utopce wywodzono wówczas od strąconych z nieba aniołów, pokutującej ludzkiej duszy lub dusz samobójców. Chrześcijaństwo ostatecznie zaczęło wręcz upowszechniać własne sposoby ochronne przed nimi – głoszono np. iż tonącemu dobrze jest na szyję zarzucić różaniec, co odstraszy utopca. W kronikach z XIV w. zapisano: Szczególną ostrożność przy wodzie zachowaj, by utopca w porę spostrzec. Pomylić się sposobu nie ma, bo brzydki on okrutnie i do ludzi nie podobien. Gdy więc mokrego stwora obaczysz, co głowę ma wielką zielonymi włosami zdobioną i odnóża jak patyki cienkie – uciekaj człeku, by śmierci w odmętach nie ponieść. Gdy zaś ostrożnym nie dość będziesz i wodnicy dasz się złapać, ciepnij jej różańcem w oczy, a bestię precz odgonisz. Najbardziej znanym utopkiem jest wodzisławski Zeflik, o którym powstało wiele przypowieści.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Jan Broda: O czarownicach, utopcach i nocnicach, Bielsko-Biała: Beskidzkie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1980, s.4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Broda: O czarownicach, utopcach i nocnicach, Bielsko-Biała: Beskidzkie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1980
  • D. Simonides: Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich, Katowice 1985
  • J. Pośpiech: Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole 1987
  • S. Ligoń: Bery i bójki śląskie, Katowice 1990
  • B. Brewińska: Pióropusz z kokocich piór, Katowice 1994
  • K Sajdok: Podróż do źródeł śląskiej tradycji, Mysłowice 1995
  • K. Drewniok: Mój Śląsk, Rybnik 1997
  • H Woryna: Na zapomnianych ścieżkach. Świerklańskie klechdy i podania, Świerklany 1998
  • K. Cichy: Wodzisław Śląski nasze miasto, Rybnik 2003
  • J. i J. Murawscy: Legendy o Utopcach – skond się wzion utopiec na ziemi, 2005
  • B. i A. Podgórscy: Wielka Księga Demonów Polskich - leksykon i antologia demonologii ludowej, Katowice 2005
  • Urszula Lehr: Ludowe wierzenia w demony wodne, w: Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 8, 1983.
  • Leszek Libera: Der Utopek, Roman, Dresden 2011

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]