Wódka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy alkoholu. Zobacz też: Wódka (ujednoznacznienie).
Kraje Pasa Wódki, dominujące w produkcji i spożyciu wódki

Wódka – wysokoprocentowy napój alkoholowy składający się z destylatu alkoholowego rozcieńczonego wodą w stosunku około 2:3 (40%). W Polsce aby móc legalnie nazywać napój alkoholowy wódką musi on zawierać minimum 37,5% alkoholu[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Napój współcześnie uznawany za wódkę rozwijał się w trakcie długiego procesu, trwającego co najmniej dwa tysiąclecia. Istnieją przypuszczenia że destylację alkoholu znano w niektórych cywilizacjach bliskowschodnich, jednak pewni możemy być jedynie starożytnej Grecji. Arystoteles wskazał na jej teoretyczną możliwość, jednak pierwszą znaną osobą której udało się ją przeprowadzić był Zosimos z Panapolis, żyjący w IV wieku po Chrystusie[2]. Zainspirowani starożytnymi mędrcami Arabowie nauczyli się przeprowadzać destylację alkoholu z wina w VII wieku, nazywając uzyskany produkt „Al Koh’l” – „substancja oczyszczona”[3]. W wyniku kontaktów świata arabskiego z chrześcijańską Europą destylacja rozpowszechnia się w Europie, docierając także do Polski i na Ruś.

Prawdopodobnie na terenie Niemiec nauczono się uzyskiwać spirytus ze zbóż[4]. W 1405 r. w sandomierskich dokumentach sądowych po raz pierwszy użyto określenia „wódka”[5]. Aż do XVI wieku napoje spirytusowe traktowano jako lekarstwo i sprzedawano jedynie w aptekach; w 1534 r. Stefan Falimierz w swoim zielniku pt. „O ziołach i o mocy ich” wymienia aż 72 gatunki wódek ziołowych, zalecanych na różne dolegliwości[6]. Stąd też powstało określenie „okowita” – od łac. „aqua vitae”, woda życia – gdyż powszechnie wierzono w możliwość wydłużenia życia przez wódkę (na co wpływ mogły mieć właściwości dezynfekujące alkoholu)[7]. Wyrabiane wódki znacząco się różniły od współczesnych – zawsze były smakowe, często wytwarzano z nich nalewki (nazywane w Polsce kordiałami), a procesem produkcji przypominały bardziej bimber, rakiję, whisky, czy grappę.

Prawdopodobnie pod koniec średniowiecza pojawia się we wschodniej Europie zwyczaj picia wódki, nazywanej częściej gorzałką. W XV wieku Wielki Książę Moskiewski Iwan III Srogi wprowadził monopol na produkcję „chlebowego wina”, zasilając znacząco budżet młodego państwa[8]. W poemacie „Roxolania” Sebastiana Klonowicza z 1584 r. autor opisuje negatywny wpływ wódki na życie ruskiego chłopstwa[9]. W Polsce z 1614 r. pochodzi pierwszy utwór, pisany wierszem, promujący picie wódki jako napoju, a nie lekarstwa[10]. W ciągu następnego stulecia popularność gorzałki na terenie Rzeczypospolitej znacząco wzrosła, na co wpływ miał zapewne kryzys w eksporcie zbóż, powodujący nadwyżkę produkcji. Mimo to aż do XVIII wieku najpopularniejszym polskim napojem alkoholowym było piwo[11]. W tym samym czasie wódka była bardzo popularna w Rosji i zdobywała coraz większe uznanie w Skandynawii. W 1830 r. w Szwecji na 3 mln mieszkańców było zarejestrowanych 175 tys. producentów wódki, nazywanej „brännvin”[12].

W czasach nowożytnych w Europie stopniowo udoskonalano proces destylacji. W 1526 r. szwajcarski lekarz i przyrodnik Paracelsus zastosował łaźnię wodną, co zapobiegało pękaniu kolby w procesie nagrzewania i stabilizowało temperaturę cieczy[13]. W 1771 r. niemiecki chemik Christian Ehrenfried Weigel wynalazł tzw. chłodnicę Leibiga, dzięki której usprawniono proces chłodzenia[14]. W tym samym roku szwedzki naukowiec Carl Scheele odkrył zjawisko adsorpcji które następnie zaczęto wykorzystywać w filtracji wódek węglem aktywnym[15]. W 1782 r. rodzina Baczewskich otworzyła we Lwowie pierwszą na świecie destylarnię o charakterze przemysłowym[16]. Na początku XIX wieku wynaleziono proces redestylacji umożliwiający skuteczniejsze oczyszczenie alkoholi z olejów fuzlowych, a następnie kolumnę rektyfikacyjną[17]. Producenci napojów spirytusowych posiadali już całą niezbędną technologię do produkcji współczesnej wódki. W XIX wieku rozpowszechniło się użycie ziemniaków, obok zbóż, do produkcji trunku, a w Rosji ustalono „idealny” stosunek spirytusu do wody na 2:3, co przypisuje się często znanemu chemikowi Dimitrijowi Mendelejewowi[18].

W 1863 r. carat zniósł monopol rządowy na produkcję wódki, co doprowadziło do spadku jej ceny[19]. Z okresu przed I wojną światową pochodzą liczne znane marki, jak Smirnoff, Absolut, Baczewski, Moskowskaja, Stolicznaja. Na współczesny obraz wódki miał wpływ komunizm, który spowodował eksodus wielu producentów na zachód Europy i do USA (np. marki Smirnoff, Baczewski, Gorbatschow), wynalezienie koktajli opartych na wódce czystej w Kalifornii tuż po II wojnie światowej, które spopularyzowało wódkę jako ich podstawowy składnik na rynkach dotąd mało kojarzonych z tym napojem, a także prohibicja w ZSRR, Skandynawii i USA.

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Wódki można podzielić na:

  • wódki czyste – będące rozcieńczonym wodą do 45% (lub więcej) spirytusem rektyfikowanym;
    • wódki czyste zwykłe – powstałe ze spirytusu rektyfikowanego zbożowego lub ziemniaczanego
    • wódki wyborowe – powstałe ze spirytusu rektyfikowanego wyborowego (dwukrotnie rektyfikowanego)
    • wódki luksusowe – powstałe ze spirytusu rektyfikowanego luksusowego (wielokrotnie rektyfikowanego)
  • bimber – napój alkoholowy podobny do wódki produkowany ze spirytusu destylowanego, ale nierektyfikowanego.

Wódki gatunkowe ze względu na ilość ekstraktu można również podzielić na:

  • wódki wytrawne (do 50 g ekstraktu w 1 l)
  • wódki półwytrawne (od 51 g do 120 g w 1 l)
  • wódki półsłodkie (od 121 g do 220 g w 1 l)
  • wódki słodkie (od 221 g do 330 g w 1 l)
  • likiery i kremy (powyżej 330 g ekstraktu w 1 l)

Prawo europejskie[edytuj | edytuj kod]

Światowa sprzedaż wódki szacowana jest na poziomie około 9 mld euro rocznie, a jej roczne spożycie na 4,7 mld litrów. Liderem światowej konsumpcji jest Rosja (57%). Polska jest pierwszym producentem w UE i czwartym na świecie.

Komisja Europejska rozpoczęła prace nad zdefiniowaniem terminu „wódka”. Kraje „wódczane” (kraje „pasa wódki”), czyli m.in. Polska, Finlandia, Litwa, Łotwa, Estonia i Szwecja wstępnie wyraziły niezadowolenie z nowej dyrektywy. Ich zdaniem wódkę powinno się produkować z ziemniaków, zboża (głównie z żyta) lub buraków cukrowych. Tymczasem Komisja dopuszcza także inne surowce, np. kukurydzę, winogrona, banany i inne owoce[21], a nawet marchew. W maju 2012 roku polski sejm przyjął definicję „polskiej wódki” (polish vodka), jako napoju alkoholowego produkowanego na terenie Polski ze zbóż lub ziemniaków uprawianych w Polsce[22]

Quote-alpha.png
Kwestią budząca największe kontrowersje w pracach Parlamentu Europejskiego była właśnie definicja wódki i sposób jej oznakowania (etykietowania). Komisja Środowiska PE przyjęła definicję, zgodnie z którą wódką można nazwać napój spirytusowy produkowany z ziemniaków, zbóż lub melasy buraczanej. [...] W tekście przyjętym przez Parlament obowiązek odrębnego znakowania surowców innych niż zboża i ziemniaki został zachowany, jednak rozmiar tej informacji, ani miejsce jej umieszczenia na butelce nie zostało sprecyzowane.[...]
Udział sześciu największych producentów wódki UE (PL, ET, LV, LT, FI, SE) przekracza 70%. Kraje te odpowiadają za 83% unijnego eksportu wódki i 64% spożycia. Zdecydowanym i samotnym liderem w wielkości produkcji wódki w UE jest Polska, która produkuje trzykrotnie więcej wódki niż druga w kolejności Szwecja[23].
Wikimedia Commons
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o wódce
Zobacz hasło wódka w Wikisłowniku

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Literatura[edytuj | edytuj kod]