Wąsosz (powiat górowski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wąsosz
Zamek
Zamek
Herb
Herb Wąsosza
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat górowski
Gmina Wąsosz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1290 do 1945, odzysk. w 1984
Burmistrz Zbigniew Stanisław Stuczyk
Powierzchnia 3,24 km²
Wysokość 83 – 108[potrzebne źródło] m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

2797[1]
860,8 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 65
Kod pocztowy 56-210
Tablice rejestracyjne DGR
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Wąsosz
Wąsosz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wąsosz
Wąsosz
Ziemia 51°33′47″N 16°41′31″E/51,563056 16,691944Na mapach: 51°33′47″N 16°41′31″E/51,563056 16,691944
TERC
(TERYT)
5020204044
Urząd miejski
plac Wolności 17
56-210 Wąsosz
Wikisłownik Hasło Wąsosz w Wikisłowniku
Strona internetowa

Wąsosz (niem. Herrnstadt[2]) – miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie górowskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Wąsosz, położone w dorzeczu Orli i Baryczy.

Według danych GUS z 31 marca 2011, miasto liczyło 2797 mieszkańców.

Ośrodek usługowy; drobny przemysł metalowy, drzewny i spożywczy, produkcja powozów konnych.

Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. leszczyńskiego.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Wąsosz jako Wąsoś wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[3].

Nazwa Wąsosz znana jest od średniowiecza (Wansose 1300, Wanschosch 1313, Wąsosze 1531, Wąsoś 1750[3]) i pochodzi od staropolskiego wyrazu "wąsosze", oznaczającego miejsce, gdzie coś się schodzi, zbiega lub łączy. W tym wypadku chodzi o zbieg dwóch rzek: Baryczy i Orlej[4].

Równie starą dokumentację posiada niemiecka nazwa Herrnstadt ("miasto Pana" – Hernstat 1290, Herstat 1298, Herrenstat 1305, Hirstat 1376). Jest to przykład częstej przy kolonizacji niemieckiej sytuacji równoległości nazewniczej, gdzie wcześniejsza nazwa słowiańska używana była jednocześnie z nowszą nazwą organizmu miejskiego, stworzoną wraz z jego lokacją na prawie niemieckim[5]. Wraz z procesem germanizacji okolic miasta nazwa Wąsosz uległa stopniowemu wyparciu.

Nazwę miejscowości w formie Wąsorz w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[6]. Po przyłączeniu miejscowości do Polski w 1945 nazwa Wąsosz zyskała status urzędowej.

Czasy prehistoryczne[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze stwierdzone ślady obecności człowieka pochodzą na terenie Wąsosza i okolic (Pobiel, Gola Wąsoska) z okresu mezolitu. Są to pozostałości obozowisk wędrownych grup zbieracko-łowiecko-rybackich. Więcej znalezisk o podobnym charakterze pochodzi z epoki neolitu, która rozpoczyna się od połowy VI tysiąclecia p.n.e. Stałe osadnictwo pojawiło się w środkowym okresie epoki brązu, w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e., w szczytowym momencie rozwoju kultury łużyckiej. Ówcześni mieszkańcy tych okolic prowadzili zarówno uprawę ziemi (zboża, warzywa), chów zwierząt oraz w dalszym ciągu zbieractwo i łowiectwo. Około 1000 p.n.e. nastąpiło wyraźne wyludnienie tych okolic. Kryzys ten został przełamany dopiero w okresie rozkwitu kultury przeworskiej, tj. III i II wiek p.n.e. Coraz większą rolę odgrywać zaczęło rolnictwo, dzięki opanowaniu wytopu żelaza udoskonalały się narzędzia i broń, ozdoby. Widoczne były wpływy Celtów zajmujących południowe Niemcy, Czechy i Śląsk. W I wieku n.e. zaczęły się czasy wpływów rzymskich i intensywny rozwój kowalstwa, hutnictwa oraz wzrost znaczenia upraw zbożowych przy użyciu sprzężaju. Zaznaczyło się także wyraźne powiększenie powierzchni upraw kosztem lasów.

V wiek naszej ery przyniósł kolejne wyludnienie w wyniku wędrówki ludów, która doprowadziła do zniknięcia starych układów społeczno-gospodarczych. W to miejsce pojawiła się gospodarka przemienno-ugorowa, ze zwiększoną uprawą pól i szeroko zakrojoną hodowlą. Przybyłe plemiona słowiańskie budowały swe struktury w oparciu o zamieszkiwane przez siebie grody, z których w okolicy Wąsosza wymienić można Sądowel i Czeladź Wielką. Nie jest dość jasne pochodzenie osadnictwa w dorzeczu Baryczy pomiędzy VI a X w. n.e. Wysuwana jest hipoteza, iż w Kotlinie Milickiej i Żmigrodzkiej mieszkały w owym czasie dwa niewielkie, bezimienne plemiona, bądź iż mieszkańcy tych okolic to Dziadoszanie i Ślężanie, a centra ich zasiedlenia leżały odpowiednio w rejonie Głogowa i na południe od Wzgórz Trzebnickich.

Łącznie na terenie Wąsosza odnotowano od lat 30. XX w. ponad 100 znalezisk archeologicznych, od śladów epoki kamiennej po wczesne średniowiecze.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wąsosz położony jest nad rzeką Barycz przy odgałęzieniu od dawnego szlaku handlowego z Góry. Miasto otrzymało prawa miejskie w 1290 roku od księcia Henryka III głogowskiego. Lokowane było na prawie magdeburskim i rozwijało się jako osada targowa, przejmując pierwszeństwo po podupadającej w XIII wieku kasztelanii w Sądowlu. Podległość miasta zmieniła się na przestrzeni lat, przechodząc kolejno pod panowanie księstwa śląskiego, księstwa głogowskiego (do 1437 roku). W latach 1348-1742 w Koronie Królestwa Czech, w jej ramach w księstwie wołowskim (do 1675 r. pod władzą Piastów legnicko-brzesko-wołowskich jako lenników czeskich). Od 1742 r. w Królestwie Pruskim, potem w Cesarstwie Niemieckim (od 1871) i Republice Weimarskiej (od 1918) oraz Trzeciej Rzeszy. W roku 1759, podczas wojen śląskich, drewniana zabudowa miasta została spalona. Kolejne, liczne klęski żywiołowe, epidemie, hamowały rozwój Wąsosza, a sprzyjały przejęciu prymatu przez rozwijającą się Górę. W końcu XIX wieku uruchomiono linię kolejową, co jednak nie wpłynęło znacząco na rozwój miasta. Liczba ludności przed drugą wojną światową rosła od 400 mieszkańców w 1557 roku, stopniowo do 2530 mieszkańców w 1933 roku. W 1943 r. utworzono tu Säuglings- und Altersheim St. Josefsstift für Säuglinge und Kleinkinder St. Josefsstift (zakład dla dzieci robotnic przymusowych), w którym panowała wysoka śmiertelność. Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu prowadzi w tej sprawie śledztwo S. 5/00/Zn[7]. Wskutek przejścia frontu na początku 1945 r. miasto zostało dotkliwie zniszczone (zabudowa rynku, ratusz). Po przejęciu przez polską administrację miejscowość została zakwalifikowana do rzędu wsi, zaś jej niemieccy mieszkańcy wysiedleni. Nigdy nie odbudowany, Wąsosz pełnił w latach powojennych rolę lokalnego ośrodka usługowego; w latach 1960-1973 posiadał status osiedla, prawa miejskie odzyskał ostatecznie w 1984 roku.

Średniowieczne miasto założone zostało w widłach Orli i Baryczy, które z trzech stron broniły doń dostępu. Od strony wschodniej, otwartej, usytuowany został zamek otoczony fosą. Centralną część miasta stanowił prostokątny rynek przecięty z północnego wschodu na południowy zachód główną osią komunikacyjną. Brak murów obronnych sprawił, że zabudowa nie ma charakteru zwartego i wokół rynku występowały tereny słabiej zainwestowane. Na początku XIX wieku, Wąsosz, tak jak większość miast, rozwija się bardziej intensywnie, a zabudowa rozprzestrzenia się w kierunku północno-wschodnim, przekraczając rzekę Orlę. Po uruchomieniu linii kolejowej zabudowa rozwija się również wzdłuż głównego szlaku komunikacyjnego, w kierunku dworca kolejowego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół
Wnętrze kościoła

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[8]:

  • historyczny układ architektoniczny, zabudowa z XIII-XIX w., m.in. kamienice w rynku
  • kościół parafialny pw. św. Józefa Oblubieńca NMP, Neogotycki, ul. Parafialna 8, z 1892-1894
  • kościół pomocniczy pw. Niepokalanego Serca NMP, Gotycki, pl. Kościelny 4, z końca XIII w., 1581 r., przebudowany w 1581 r. – XVI w., 1710 r. – XVIII w.
  • zamek z drugiej połowy XVI wieku, k. XVIII w.
  • willa, ul. Krzywa 7, z 1896 r.
  • wieża ciśnień, kolejowa, wodociągowa z 1912 r.

Kajaki[edytuj | edytuj kod]

Latem roku 2006 uruchomiono spływ kajakowy nurtem rzeki Barycz. Początkiem spływu i główną bazą jest Wąsosz, wypożyczania kajaków i pomost znajduje się przy amfiteatrze. Trasa spływu Wąsosz – Sądowel – Wąsosz to ok. 14,5 km. Czas przepływu całej długości to ok. 4-5 godzin. Na trasie spływu znajdują się 3 stanice kajakowe – drewniane pomosty do cumowania kajaków. Pierwsza stanica – Ujście Orli do Baryczy, druga stanica – obręb wsi Bełcz Mały, trzecia stanica – Sądowel.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W Wąsoszu działają:

  • Przedszkole Samorządowe im. Marii Konopnickiej w Wąsoszu
  • Publiczna Szkoła Podstawowa im. Bolesława Chrobrego w Wąsoszu
  • Publiczne Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Wąsoszu
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Janusza Korczaka w Wąsoszu

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 36 LubinRawiczKrotoszynOstrów Wielkopolski i linia kolejowa LegnicaKobylin (nieczynna). Z miasta kursują autobusy PKS do Wrocławia, Poznania, Bolesławca, Lubina, Góry oraz Rawicza.

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:  Holandia Meerlo-Wanssum[potrzebne źródło]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011.
  2. M. Choroś, Ł. Jarczak, Słownik nazw miejscowych Dolnego Śląska, Opole 1995, s. 121.
  3. 3,0 3,1 Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  4. K. Rymut: Nazwy miast Polski, Wrocław 1987.
  5. W. Grosch (red.): Schlesisches Städtebuch, Stuttgart 1995, s. 166.
  6. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.19.
  7. Instytut Pamięci Narodowej
  8. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 6.9.2012]. s. 27.