Wężowidła

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wężowidła
Ophiuroidea[1]
Gray, 1840
Ophiolepis elegans
Ophiolepis elegans
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Nadtyp wtórouste
Typ szkarłupnie
Gromada wężowidła
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Skamieniałość zwierzęcia z gatunku Palaeocoma egertoni z okresu jurajskiego

Wężowidła (Ophiuroidea) – gromada morskich, dennych zwierząt zaliczanych do szkarłupni (Echinodermata), o gwiaździstym kształcie ciała podobnym do rozgwiazd, lecz z węższymi ramionami wyraźnie odgraniczonymi od centralnej tarczy i nie łączącymi się u nasady. Są najbardziej ruchliwymi, szybko przemieszczającymi się szkarłupniami. Poruszają się wężowatymi ruchami elastycznych, silnie umięśnionych ramion, niektóre pływają. Są wśród nich gatunki drapieżne, roślinożerne i detrytusożerne.

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Dysk centralny jest okrągły i lekko spłaszczony, waha się w rozmiarach od 1 do 3 centymetrów, choć u największych gatunków może osiągać średnicę 30 cm[2]. Bardzo duża różnorodność kolorystyczna. Odchodzi od niego promieniście 5, rzadziej 6 lub 7 cylindrycznych ramion. U niektórych gatunków mogą być silnie rozgałęzione. Ramiona nie mają bruzdy ambulakralnej. Pokryte są czterema rzędami tarczek – po jednym na górnej i dolnej stronie (grzbietowe i brzuszne) i po jednym z każdego boku (boczne). Pojedynczy zestaw tarczek – jedna grzbietowa, jedna brzuszna i dwie boczne odpowiadają położeniem wewnętrznemu członowi (kalcytowemu elementowi szkieletu). Często tarczki boczne rozrastają sie do tego stopnia, że pokrywają też górną i dolną stronę ramienia. Pozostałe tarczki są wtedy zredukowane. Każda tarczka lateralna pokryta jest rzędem kolców, których ilość i rozmiar zależy od gatunku. Podia są niewielkie, występują po jednej parze na każde połączenie między tarczkami: brzuszną i boczną. Papulle i pedicellarie nie występują. Spodnia strona dysku centralnego pokryta jest serią dużych płytek, okalających otwór gębowy. Tworzą też one aparat żujący o symetrii pięciopromiennej. U większości wężowideł jedna z płytek na spodniej stronie ciała przekształcona jest w madreporyt, inaczej niż u rozgwiazd, u których jest on na górnej stronie. Szkielet wewnętrzny ramion zbudowany jest z dużych, dwubocznie symetrycznych fragmentów kalcytowych – kręgów, bądź członów, niemal całkowicie wypełniających wnętrze ramienia. Człony połączone są liniowo mięśniami, które poruszają ramieniem. Taka budowa zapewnia dużą ruchomość ramienia w płaszczyźnie poziomej.

Lokomocja[edytuj | edytuj kod]

Wężowidła są najbardziej mobilnymi szkarłupniami. Większość gatunków do poruszania się wykorzystuje ramiona, niektóre jednak (np. Ophionereis annulata) pełzają używając nóżek ambulakralnych. Podczas ruchu dysk centralny unoszony jest ponad podłoże na jednym lub dwóch ramionach z przodu i jednym lub dwóch z tyłu. Pozostałe dwa ramiona wykonują w tym czasie ruch do przodu. W ten sposób wężowidło porusza się do przodu w serii skoków. Ramiona mają dużą ruchomość w płaszczyźnie prostopadłej do osi ciała, ale bardzo małą w płaszczyźnie równoległej. Dlatego zwierzęta te są kruche, przy podnoszeniu za ramię łatwo je odłamać. Podczas wspinania się końce ramion mogą owijać się wokół przeszkód. Żadne ramię nie jest wyróżnione, więc wężowidło może poruszać się we wszystkich kierunkach. Dzięki swojej ruchliwości zwierzęta te potrafią wykorzystywać jako schronienie różnego rodzaju szczeliny, dziury, przestrzenie między kamieniami. Istnieją też gatunki wężowideł, (zwłaszcza z rodziny Amphiuridae), które żyją w norach, wykopywanych za pomocą ruchów ramion i nóżek ambulakralnych.

Odżywianie[edytuj | edytuj kod]

Wśród wężowideł występują mięsożercy, detrytusożercy oraz filtratory. Zwykle jeden gatunek moze łączyć kilka typów żywienia, z jednym dominującym. Filtratory wykorzystują ramiona do wyłapywania planktonu i detrytusu. Drobiny pokarmu przylepiają się do pasm śluzu na kolcach. Stamtąd zbierany są przy pomocy nóżek ambulakralnych i transportowane do otworu gębowego. Gatunki detrytusożerne pobierają cząsteczki pokarmu z osadu dennego również używając nóżek ambulakralnych. Drapieżne wężowidła polują głównie na wieloszczety, mięczaki i małe skorupiaki. Niektóre gatunki są komensalami gąbek albo liliowców. Układ trawienny jest prosty: otwór gębowy otoczony szczękami prowadzi do krótkiego przełyku i obszernego żołądka, który zajmuje większość objętości dysku. Jego ściany tworzą 10 płytkich wypukleń, które nie wchodzą do ramion. Nie ma jelita ani odbytu.

Układ wodny[edytuj | edytuj kod]

Układ wodny wężowideł przypomina w budowie ten u rozgwiazd, ale jest uproszczony. Madreporyt znajduje się na spodniej stronie ciała, może być też zredukowany do dwóch porów (np. u Ophioderma appressun). Kanał okrężny posiada pęcherzyki Poliego, nie ma zaś kieszeni Tiedmanna[3]. Kanały promieniste odchodzą w głąb ramion, nóżki ambulakralne nie mają przyssawek. Są giętkie i mogą wydzielać śluz.

Układ nerwowy[edytuj | edytuj kod]

Zbudowany z okrężnego pierścienia i promieniście odchodzących pni nerwowych, tak jak u rozgwiazd. Nie ma wyspecjalizowanych organów zmysłów, bodźce dotykowe i chemiczne odbierają nóżki ambulakralne. Większość wężowideł wykazuje fototropizm ujemny.

Wymiana gazowa i wydalanie[edytuj | edytuj kod]

Wymiana gazowa u wężowideł zachodzi poprzez nóżki ambulakralne i dziesięć kieszeni oddechowych będących wpukleniami spodniej (oralnej) strony dysku, położonych po obu stronach każdego z ramion na dysku centralnym. Kieszenie mogą być wyłożone orzęsionym nabłonkiem. Ruch rzęsek wytwarza prąd wodny omywający wnętrze kieszeni. Pompowanie wody może być też skutkiem unoszenia ścian dysku lub skurczy mięśni połączonych z kieszeniami. Kieszenie oddechowe są miejscem usuwania amebocytów, które wyłapują zbędne produkty przemiany materii w płynie celomatycznym. Celoma jest mocno zredukowana, znajduje się tylko po grzbietowej stronie ramion. Układ krwionośny taki, jak u rozgwiazd.

Rozmnażanie i rozwój[edytuj | edytuj kod]

Wężowidła mają zdolność do regeneracji i autotomii. U niektórych gatunków rozmnażanie następuje poprzez podział organizmu na dwie części – pęknięcie następuje na powierzchni dysku centralnego. Każda połowa regeneruje się i tworzy osobny organizm. Większość wężowideł jest rozdzielnopłciowa, choć występują też gatunki hermafrodytyczne. Gonady to niewielkie sakiewki umocowane wewnątrz kieszeni oddechowych. Kiedy są dojrzałe ich zawartość wyrzucana jest do wnętrza kieszeni a następnie do wody. Do zapłodnienia dochodzi najczęściej w kieszeniach oddechowych, natomiast rozwój larwy odbywa się w wodzie morskiej lub we wnętrzu kieszeni – wiele gatunków opiekuje się potomstwem. Wczesny rozwój jest podobny do rozwoju rozgwiazdy. Larwa zwana ofiopluteusem ma cztery pary wydłużonych, orzęsinych ramion wzmocnionych wapiennymi igiełkami. Do metamorfozy dochodzi, gdy larwa wciąż jest wolno pływająca – nie ma stadium osiadłego. Rozwój trwa od 14 do 40 dni.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjnie, w oparciu o cechy szkieletu ramion, klasyfikowane są w 3 rzędach grupujących gatunki współcześnie żyjące:

oraz 1 rzędzie obejmującym gatunki wymarłe:

Przykładowymi przedstawicielami tej gromady są: wężowidło zwyczajne (Ophiura robusta), wężowidło białawe (Ophiura albida) – rzadko pojawiające się w zachodnim Bałtyku[4], wężowidło żółte[5] (Ophiura ophiura) i wężowidło czarne (Ophiocomina nigra).

Wężowidła w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Wężowidła musiały odgrywać pewną rolę w kulturze Słowian Nadbałtyckich. W Gdańsku znaleziono słowiański kolczyk cynowy z XI wieku, wyobrażający wężowidło. Być może, że przedstawienia tych zwierząt występowały też w stylu morskim starożytnej kultury minojskiej.

Przypisy

  1. Ophiuroidea w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Biologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. pwn.pl Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-61492-24-5.
  3. Invertebrates second edition. Sinauer Associates, Inc., 2003. ISBN 0-87893-097-3.
  4. Ludwik Żmudziński: Świat zwierzęcy Bałtyku : atlas makrofauny. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990. ISBN 83-02-02374-4.
  5. Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 584. ISBN 83-01-14344-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
  2. Edward E. Ruppert, Robert D. Barnes: Invertebrate Zoology 6th edition. Saunders College Publishing, 1994. ISBN 0-03-026668-8.
  3. Richard C. Brusca, Gary J. Brusca: Invertebrates second edition. Sinauer Associates, Inc. ISBN 0-87893-097-3.
  4. Mały słownik zoologiczny. Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984. ISBN 83-214-0428-6.
  5. http://znaleziska.org/wiki/index.php/Zausznica_z_Gda%C5%84ska – słowiański kolczyk z Gdańska w kształcie wężowidła