Władysław Chodasiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Władysław Chodasiewicz
Władysław Chodasiewicz
Imiona i nazwisko Władysław Felicjanowicz Chodasiewicz (ros. Владислав Фелицианович Ходасевич)
Data i miejsce urodzenia 16 maja?/28 maja 1886
Imperium Rosyjskie Moskwa
Data i miejsce śmierci 14 czerwca 1939
Francja Paryż
Zawód pisarz, krytyk literacki, publicysta, tłumacz, historyk
Narodowość rosyjska, polska, żydowska
Język rosyjski
Obywatelstwo rosyjskie
Edukacja Uniwersytet Moskiewski
Trzecie Moskiewskie Gimnazjum
Okres 1908–1939
Gatunki liryka, krytyka, publicystyka, pamiętniki
Ważne dzieła Nekropol, Dierżawin
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Władysław Chodasiewicz w Wikiźródłach
Wikicytaty Władysław Chodasiewicz w Wikicytatach

Władysław Felicjanowicz Chodasiewicz (ros. Владислав Фелицианович Ходасевич; ur. 16 maja?/28 maja 1886 w Moskwie, Imperium Rosyjskie – zm. 14 czerwca 1939 w Paryżu, Francja) – rosyjski poeta i krytyk literacki, nazywany najlepszym poetą rosyjskiego „srebrnego wieku”.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Matka poety, Zofia Jakowlewna, była córką znanego żydowskiego literata Jakowa Aleksandrowicza Brafmana (1824-1879), który w 1858 roku przeszedł na prawosławie. Ojciec Felicjan Chodasiewicz, syn uczestnika powstania listopadowego, artysta malarz, pochodził z Nowogródka, studiował w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, po powrocie do Wilna malował freski w jednym z wileńskich kościołów. Ze względów ekonomicznych rodzina przeniosła się po powstaniu styczniowym do Moskwy, gdzie ojciec poety został pierwszym przedstawicielem firmy Kodak.

W Moskwie kolegą Chodasiewicza z klasy Trzeciego Moskiewskiego Gimnazjum był Aleksander Jakowlewicz Briusow, brat poety Walerego Briusowa. Po zakończeniu gimnazjum Chodasiewicz wstąpił na Uniwersytet Moskiewski – najpierw na wydział prawa, potem na historyczno-filologiczny. W 1905 roku żeni się z Mariną Erastowną Ryndiną. Małżeństwo było nieudane – już w końcu 1907 roku rozstali się. Część wierszy z pierwszego tomu wierszy Chodasiewicza „Młodość” (1908) poświęcona jest Ryndinie. Kolejna książka Chodasiewicza wyszła w 1914 roku i nosiła tytuł „Szczęśliwy domek”. W ciągu sześciu lat Chodasiewicz został zawodowym literatem, zarabiającym na życie przekładami, recenzjami i felietonami.

Jako student i początkujący poeta bierze żywy udział w moskiewskim życiu literackim, obracając się w kręgu Walerego Briusowa. Był to bogaty w talenty okres rosyjskiego życia kulturalnego: Andriej Bieły i Briusow w poezji, Stanisławski w teatrze, Aleksander Benois w malarstwie, Rachmaninow w muzyce, uczestniczyli w postępowym ruchu, który zaczął się wtedy w Rosji i miał swoje odpowiedniki w życiu gospodarczym i społecznym, w filozofii i technice. Między 1905 a 1917 rokiem Chodasiewicz zdążył dorosnąć, jego gusta okrzepły, jego idee twórcze dojrzały. W okres upadku Rosji wkroczył, jako człowiek ukształtowany.

Chodasiewicz z ówczesną żoną Niną Berberową w Sorento, rok 1924

W 1917 roku Chodasiewicz z entuzjazmem przyjmuje rewolucję lutową i z początku godzi się współpracować z bolszewikami po rewolucji październikowej. W 1920 roku wydaje zbiór „Drogą ziarna”. W czasie rewolucji mieszka w Piotrogrodzie, w Domu Sztuk[1], będącym rodzajem artystycznej komuny. Żeni się z poznaną tam poetką Niną Berberową i – aby ocaleć – decydują się 22 czerwca 1922 roku porzucić Rosję i przez Rygę wyjeżdżają do Berlina. W tym samym roku wydaje tom „Ciężka lira”. Przez następne trzy lata Chodasiewicz i Berberowa mieszkają w czterdziestu dwóch mieszaniach, w różnych miastach Europy, przed zamieszkaniem w Paryżu w 1925 roku. W okresie tułaczki, znacznej pomocy udzielił im Maksim Gorki żyjący w tym czasie w Sorento i wspomagający rosyjskich pisarzy-emigrantów[2]. W roku 1932 Chodasiewicz rozwiódł się z Berberową, ale aż do jego śmierci zostali przyjaciółmi.

Po przyjedzie do Paryża Chodasiewicz wydaje cykl „Europejska noc”. Sytuacja Chodasiewicza na emigracji była ciężka – szczególnie po tym, kiedy w 1926 roku przestaje drukować w gazecie „Najnowsze wiadomości” («Последние новости» (ros.)). W latach trzydziestych Chodasiewicz rozczarowany jest zarówno literaturą, jak i społeczno-politycznym życiem emigracji, ale odmawia również powrotu do ZSRR.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Debiutował w 1905 krytyką literacką. Wkrótce wydał kilka zbiorów wierszy, m.in. Mołodost’ (1908). Od 1914 opublikował szereg studiów o twórczości Puszkina[3]. Podsumowaniem tej pracy był zbiór esejów O Puszkinie (1937). Dalsze zbiory obejmujące lirykę intelektualną: Putiom zierna (1920), Tiażołaja lira (1922). Twórczość poetycka Chodasiewicza zyskała wysoką ocenę, nazwano go najlepszym poetą „srebrnego wieku”. W Paryżu swoje wiersze zebrane (Sobranije stichow 1927), do których włączył słynny cykl katastroficzny Jewropiejskaja nocz. Od 1927 główny krytyk czasopism emigracyjnych Wozrożdienije i Sowriemiennyje zapiski. Opublikował na emigracji prace krytycznoliterackie (m.in. Dierżawin[4], Paryż 1931, wydanie rosyjskie 1988) oraz prozę wspomnieniową (np. Nekropol[5][6] Bruksela 1939). Dużo uwagi poświęcił Gorkiemu[7][8], z którym, mimo iż wiele mu zawdzięczał, ich drogi się rozeszły, po decyzji Gorkiego o powrocie do Rosji. Pisał o Bułhakowie[9], Jesieninie[10], Stanisławskim[11], esej Krwawa uczta[12] poświęcił zbiorowym, dramatycznym losom swoich współczesnych artystów. Pełne wydanie wierszy Chodasiewicza ukazało się w Rosji dopiero w 1991 roku[13]. Obecnie twórczość autora jest przywracana rosyjskiemu czytelnikowi[14][15].

Wychował się w rodzinie pielęgnującej polską tradycję. Chodasiewiczowie byli daleko spokrewnieni z Mickiewiczami. Tłumaczył na rosyjski wiersze Mickiewicza, analizował jego twórczość[16][17]. W czwartym tomie „Dzieł zebranych” Chodasiewicza, wydanym w Moskwie w 1997 roku, znajduje się list do Michaiła Gerszenzona, historyka literatury i myśli społecznej, z 17 grudnia 1924, w którym Chodasiewicz pisze: „Ostatnio zajmujemy się tym, że tłumaczę [Bereberowej], po linijce, Słowackiego i Mickiewicza”. Przełożył na język rosyjski „Chłopów” Reymonta, „Irydiona” Krasińskiego, „Janosika Nędzę Limanowskiego” Tetmajera i ”Adama Drzazgę” Przybyszewskiego[18].

Wiersze Władysława Chodasiewicza tłumaczyli na język polski: Zbigniew Dmitroca, Paweł Hertz i Wiktor Woroszylski. W Polsce nie ukazał się, jak dotąd, żaden zbiór jego poezji. Jak zauważył Zbigniew Dmitroca: Ironią historii jest fakt, że ten znakomity poeta i tłumacz literatury polskiej do tej pory „nie zasłużył” na skromny bodaj tomik w ojczyźnie swych przodków[19].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Mimo wysokiej oceny wśród rosyjskich literaturoznawców, Chodasiewicz był w Polsce mało znany. Do popularyzacji jego osoby przyczynił się Zbigniew Herbert, który w tomie wierszy Rovigo opublikował wiersz Chodasiewicz. Według powszechnego przekonania wiersz był swego rodzaju zakamuflowaną krytyka poglądów i niektórych, nieakceptowanych przez Herberta, zachowań Czesława Miłosza. Miłosza z Chodasiewiczem łączył jedynie fakt, że obaj byli emigrantami oraz uznanymi w swoich krajach wybitnymi poetami. Jesienią 2001 roku, na łamach dodatku Plus Minus do dziennika Rzeczpospolita, Anna Frajlich opublikowała tekst[18], w którym poddała wiersz analizie, wykazującej, że tytułowy Chodasiewicz nie ma z Władysławem Chodasiewiczem – rosyjskim poetą-emigrantem – praktycznie nic wspólnego. W dyskusji zabrali też głos Piotr Mitzner[20] oraz Rafał Żebrowski[21]. Dyskusja zatoczyła później szersze kręgi, całkiem już z realnym Chodasiewiczem niezwiązane, ale skutecznie wzbudzające zainteresowanie „czytającej publiczności” osobą poety.

Wybrana twórczość[22][edytuj | edytuj kod]

Zbiory wierszy[edytuj | edytuj kod]

  • 1908 – Mołodost' (ros. Молодость)
  • 1914 – Sczastliwyj domik (ros. Счастливый домик)
  • 1918 – Iz jewriejskich poetow (ros. Из еврейских поэтов)
  • 1920 – Putiom zierna (ros. Путём зерна)
  • 1920-1922 – Tiażołaja lira (ros. Тяжёлая лира)
  • 1927 – Jewropiejskaja nocz (ros. Европейская ночь)

Krytyka literacka[edytuj | edytuj kod]

  • 1904 – Nieudaczniki (ros. Неудачники)
  • 1906 – Fiodor Sołogub. Tiażełyje sny (ros. Федор Сологуб. Тяжелые сны)
  • 1907 – O poslednich knigach K. Balmonta (ros. О последних книгах К. Бальмонта)
  • 1908 – Grafinia Je.P. Rostopczina (ros. Графиня Е.П. Ростопчина)
  • 1912:
    • Nadson (ros. Надсон)
    • Igor' Siewierianin (ros. Игорь Северянин)
  • 1913 – Stichi Niełli (ros. Стихи Нелли)
  • 1914:
    • Fragmienty o Lermontowie (ros. Фрагменты о Лермонтове)
    • „Juvenilia” Briusowa (ros. „Juvenilia” Брюсова)
    • Russkaja poezija (ros. Русская поэзия)
    • Igor' Siewierianin i futurizm (ros. Игорь Северянин и футуризм)
    • Anna Achmatowa. Czotki (ros. Анна Ахматова. Четки)
  • 1915:
    • Je. Guro. Niebiesnyje wierblużata (ros. Е. Гуро. Небесные верблюжата)
    • Obmanutyje nadieżdy (ros. Обманутые надежды)
  • 1916:
    • O nowych stichach (ros. О новых стихах)
    • Kniga o Fietie (ros. Книга о Фете)
    • Sofija Parnok. Stichotworienija (ros. София Парнок. Стихотворения)
    • Pamiati Emila Wiercharna (ros. Памяти Эмиля Верхарна)
  • 1918:
    • O zawtraszniej poezii (ros. О завтрашней поэзии)
    • Biessławnaja sława (ros. Бесславная слава)
  • 1921 – Ob Annienskom (ros. Об Анненском)
  • 1922 – O. Mandielsztam. Tristia (ros. О. Мандельштам. Tristia)
  • 1923 – M. Cwietajewa. Riemiesło. Psichieja. Romantika (ros. М. Цветаева. Ремесло. Психея. Романтика)
  • 1925:
    • Zamietki o stichach (ros. Заметки о стихах)
    • Z.N. Gippius, „Żywyje lica” (ros. З.Н. Гиппиус, „Живые лица”)
    • Proletarskije poety (ros. Пролетарские поэты)
  • 1927 – Diekoltirowannaja łoszad' (ros. Декольтированная лошадь)
  • 1928:
    • O Jesieninie (ros. О Есенине)
    • O simwolizmie (ros. О символизме)
    • O Tiutczewie (ros. О Тютчеве)
    • „Szczastliwyj Biaziemskij” (ros. „Щастливый Вяземский”)
  • 1929 – O poezii Bunina (ros. О поэзии Бунина)
  • 1930:
    • Skuczajuszczije poety (ros. Скучающие поэты)
    • O powiesti I. Łukasza „Graf Kaliostro” (ros. О повести И. Лукаша „Граф Калиостро”)
  • 1931:
    • Poezija Igata Lebiadkina (ros. Поэзия Игната Лебядкина)
    • „Żenskije” stichi (ros. „Женские” стихи)
    • „Woskowaja piersona” (ros. „Восковая персона”)
    • Ni sny, ni jaw' (ros. Ни сны, ни явь)
  • 1932:
    • Erotopaegnia (ros. Erotopaegnia)
    • „Junkiera” (ros. „Юнкера”)
    • W. Ropszyn (B. Sawinkow). Kniga stichow (ros. В. Ропшин (Б. Савинков). Книга стихов)
    • „Dostojewskicj za ruletkoj” (ros. „Достоевский за рулеткой”)
    • O formie i sodierżanii (ros. О форме и содержании)
    • Podwig (ros. Подвиг)
    • Ni sny, ni jaw' (ros. Ни сны, ни явь)
  • 1933:
    • Naucznyj kamuflaż. – Sowietskij Dierżawin. – Gor'kij o poezii (ros. Научный камуфляж. – Советский Державин. – Горький о поэзии)
    • O Buninie (ros. О Бунине)
  • 1934:
    • Andriej Biełyj (ros. Андрей Белый)
    • Pamiati Gogola (ros. Памяти Гоголя)
    • „Naczało wieka” (ros. „Начало века”)
    • Bunin, sobranije soczinienij (ros. Бунин, собрание сочинений)
  • 1935 – O smierti Popławskogo (ros. О смерти Поплавского)
  • 1936:
    • Pieried koncom (ros. Перед концом)
    • „Wjuga” (ros. „Вьюга”)
    • O Jesieninie (ros. О Есенине)
    • Dwa poeta (ros. Два поэта)
  • 1937 – „Oswobożdienije Tołstogo(ros. „Освобождение Толстого”)
  • 1938 – Teatr Stanisławskiego[11] (ros. Театр Станиславского)
  • 1914-1938 – O Puszkinie (ros. О Пушкине) – zbiór ok. 80 artykułów
  • 1939:
    • Litieraturnaja kritika 1922-1939 (ros. Литературная критика 1922-1939) – zbiór artykułów
    • Kazaki (ros. „Казаки”)
    • Bogdanowicz (ros. Богданович)

Wspomnienia[edytuj | edytuj kod]

  • 1912 – Moskowskij litieraturno-chudożestwiennyj krużok (ros. Московский литературно-художественный кружок)
  • 1922 – Zapisnaja kniżka (ros. Записная книжка)
  • 1923 – O Bialikie (ros. О Бялике)
  • 1924 – O Czernichowskom (ros. О Черниховском)
  • 1925:
    • Pamiati B.A. Sadowskogo (ros. Памяти Б.А. Садовского)
    • Wiktor Wiktorowicz Gofman (ros. Виктор Викторович Гофман)
  • 1934 – Bialik (ros. Бялик)
  • 1936 – Niekropol (ros. Некрополь)
  • 1938 – Wospominanija o Gor'kom (ros. Воспоминания о Горьком)
  • 1939:
    • Biełyj koridor (ros. Белый коридор)
    • O siebie (ros. О себе)
    • Kamier-fur'jerskij żurnał (ros. Камер-фурьерский журнал)
  • 1940 – O sowriemiennikach (ros. О современниках)

Listy[edytuj | edytuj kod]

  • 1912 – Pis'ma K.F. Niekrasowu (ros. Письма К.Ф. Некрасову)
  • 1920 – Pis'ma B.A. Sadowskomu (ros. Письма Б.А. Садовскому)
  • 1924 – Pis'mo k Biacz. Iwanowu (ros. Письмо к Вяч. Иванову)
  • 1927 – Iz pieriepiski W.F. Chodasiewicza s Mierieżkowskimi (ros. Из переписки В.Ф. Ходасевича с Мережковскими)
  • 1928 – Pis'ma Ju.I. Ajchenwaldu (ros. Письма Ю.И. Айхенвалъду)
  • 1932 – Pis'ma k A. Amfiteatrowu (ros. Письма к А. Амфитеатрову)
  • 1936 – Pis'ma k W.Ja. Irieckomu (ros. Письма к В.Я. Ирецкому)
  • 1939 – Izbrannyje pis'ma (ros. Избранные письма)

Proza[edytuj | edytuj kod]

  • 1916 – Dierżawin (ros. Державин) – proza biograficzna
  • 1936 – Proza (ros. Проза)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nina Berberowa. Władysław Chodasiewicz. „Zeszyty Literackie”. 89, październik 2005. 
  • Nina Berberowa. Walka. „Literatura na Świecie”. 10(327), s. 117-193, październik 1998. 
  • Nina Nikolaevna Berberova: Podkreślenia moje. Warszawa: „Noir sur Blanc”, 1998. ISBN 83-86743-52-2.
  • Zbigniew Dmitroca. Nie pragnę ziemskiej prawdy. „Europa (dodatek do Dziennika)”. 110, 10.05.2006. [dostęp 2009-09-30]. 
  • Vladimir Nabokov. O Chodasiewiczu. „Zeszyty Literackie”. 89, październik 2005. 
  • Florian Nieuważny: Dylematy życia i twórczości Władysława Chodasiewicza. W: Literatura rosyjska na emigracji. Współcześni pisarze rosyjscy w Polsce. Frazeologia i frazeografia. Materiały konferencji naukowej (9-10 listopada 1995 r.) pod redakcją Wiktora Skrundy i Wandy Zmarzer. Warszawa: Instytut Rusycystyki Uniwersytetu Warszawskiego, 1996.
  • Grzegorz Przebinda. Strażniczka wyobraźni na przekór czasowi. „Tygodnik Powszechny”. 43 (2624), s. 12, 24 października 1999. 
  • Aleksandra Wieczorek: Władysława Chodasiewicza poetycka wizja świata. W: Literatury i języki Słowian Wschodnich. Stan obecny i tendencje rozwojowe, tom I. Opole: wyd. Uniwersytetu Opolskiego, 1997, s. 134-141.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Władysław Chodasiewicz. Dom Sztuk. „Literatura na Świecie”. 2, s. 181-193, 1991. [dostęp 2009-09-30]. 
  2. Zbeletryzowana wersja tej historii zawarta jest w książce Józef Hen: Bruliony Profesora T.. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006. ISBN 83-06-03006-0., bogato udokumentowanej źródłami
  3. Vladislav Felicianovič Hodasevič: Puškin i poety ego vremeni. Oakland: Berkeley Slavic Specialties, 2001. ISBN 1-57201-056-8.
  4. Aleksandra Wieczorek: Poeta i historia. O ”Dzierżawinie” Władysława Chodasiewicza. W: Księga Jubileuszowa poświęcona Profesorowi Stanisławowi Kochmanowi, pod red. W. Chlebdy i M. Balowskiego. Opole: wyd. Uniwersytetu Opolskiego, 2005, s. 667-676.
  5. V. F. (Vladislav Felitsianovich) Khodasevich, Boris Sadovskoĭ: Nekropol’: vospominaniia; Literatura i vlast’; Pis’ma B.A. Sadovskom. Moskva: SS, 1996. ISBN 5-86435-010-9.
  6. Aleksandra Wieczorek: O tożsamości autora wspomnień. Nekropol Władysława Chodasiewicza. W: Teksty – konteksty – interpretacje. W kręgu literatury, języka i kultury, pod red. E. Dąbrowskiej i K. Kossakowskiej-Jarosz. Opole: wyd. Uniwersytetu Opolskiego, 2007.
  7. Władysław Chodasiewicz. Gorki. „Literatura na Świecie”. 10(327), s. 5-80, 1998. [dostęp 2009-09-30]. 
  8. Czytane nocą… blog: Nie wolno, zepsujesz sobie biografię. 5 lutego 2008. [dostęp 2009-09-30].
  9. Władysław Chodasiewicz. Los i sens „Białej Gwardii”. „Teatr”. 2, s. 26-27, 1990. [dostęp 2009-09-30]. 
  10. Władysław Chodasiewicz. Jesienin. „Literatura na Świecie”. 2, s. 194-230, 1991. [dostęp 2009-09-30]. 
  11. 11,0 11,1 Władysław Chodasiewicz. Teatr Stanisławskiego. „Teatr”. 2, s. 27-28, 1990. [dostęp 2009-09-30]. 
  12. Władysław Chodasiewicz. Krwawa uczta. „Autograf”. 3, s. 44-47, 1989. [dostęp 2009-09-30]. 
  13. Vladislav Felicianovič Hodasevič: Stichotvoreniâ. Moskva: „Molodaja gvardija”, 1991. ISBN 5-235-01262-3.
  14. Vladislav Felicianovič Hodasevič: Koleblemyj trenožnik. Moskva: Sovetskij pisatel', 1991. ISBN 5-265-01518-3.
  15. V. F. (Vladislav Felitsianovich) Khodasevich: Kamer-fur’erskiĭ zhurna. Moskva: Ėllis Lak, 2002. ISBN 5-88889-017-0.
  16. Władysław Chodasiewicz. Nowe dane o Mickiewiczu w Rosji. „Wiadomości Literackie (Warszawa)”. 47, 1934. 
  17. Władysław Chodasiewicz. „Pan Tadeusz” w innej perspektywie. „Literatura”. 4, s. 47-, 1996. [dostęp 2009-09-30]. 
  18. 18,0 18,1 Anna Frajlich. Czy Chodasiewicz był pszczołą. „Plus Minus”, 29 września 2001. 
  19. Zbigniew Dmitroca. Spoglądam w okno – wzgardę czuję. „Europa (dodatek do Dziennika)”. 73, 24.08.2005. [dostęp 2009-09-30]. 
  20. Piotr Mitzner. Czy Chodasiewicz był pszczołą. „Plus Minus”, 13 października 2001. 
  21. Rafał Żebrowski. Do redakcji. „Plus Minus”, 27 października 2001. 
  22. Ходасевич Владислав Фелицианович: Собрание сочинений (ros.). [dostęp 2014-08-20].