Władysław Dzierżyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Władysław Dzierżyński
Władysław Dzierżyński
Data i miejsce urodzenia 11 marca 1881
Oziembłowo (od 1882 r. Dzierżynowo)
Data i miejsce śmierci 20 marca 1942
Zgierz
Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Rodzinny dwór w Oziembłowie (Dzierżynowie) po rekonstrukcji na pocz. XXI w.; elewacja boczna.

Władysław Dzierżyński (ros. Владимир Эдмундович Дзержинский, ur. 11 marca 1881 w Oziembłowie, zm. 20 marca 1942 w Zgierzu) – rosyjski i polski lekarz neurolog i psychiatra, profesor Uniwersytetu w Jekaterynosławiu, autor pierwszego polskiego podręcznika akademickiego do neurologii, pułkownik lekarz Wojska Polskiego, najmłodszy z dzieci Edmunda, brat Feliksa Dzierżyńskiego[a].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jego rodzicami byli Edmund Rufin (1839–1882) i Helena z Januszewskich (1850–1896). Ojciec pochodził ze starej polskiej rodziny szlacheckiej herbu Sulima[1], był emerytowanym profesorem gimnazjalnym fizyki i matematyki. Matka pochodziła z rodziny inteligenckiej; była córką Ignacego Januszewskiego – cenionego wileńskiego profesora, specjalisty od zagadnień komunikacji i drogownictwa. Miał liczne rodzeństwo: siostry: Aldonę (1870–1966)[b], Jadwigę (1871–1949) i Wandę (1878–1892)[c] oraz braci: Stanisława (1872–1917), Kazimierza (1875–1943)[d], Feliksa (1877–1926), Ignacego (1879–1953)[e]. Dwoje zmarło w bardzo młodym wieku.

Urodził się 11 marca[2] 1881 roku w rodzinnym majątku w Oziembłowie[3] pod Stołpcami (Białoruś), którego nazwę po ukończeniu w 1880 r. nowego domu rodzice zmienili na Dzierżynowo[4]. Od 1892 roku uczył się w I Gimnazjum w Wilnie, potem w I Gimnazjum w Petersburgu, które ukończył w 1900 roku. W tym samym roku podjął studia medyczne na wydziale medycznym Uniwersytetu Moskiewskiego, które ukończył w 1906 roku. Po otrzymaniu dyplomu podjął pracę w ośrodku psychiatrycznym w miejscowości Buraszewo[5]. Od 1908 pracował jako pozaetatowy ordynator w moskiewskiej przychodni neurologicznej u prof. Władimira Rotha. Tytuł doktora nauk medycznych otrzymał w Moskwie w 1911 r., na podstawie dysertacji Onto-, filo- i histogeneza nadnercza. W 1913 r. został ordynatorem Gubernialnego Szpitala Ziemskiego w Charkowie[f]. W tym samym roku opublikował swoją najbardziej znaną pracę dotyczącą zaburzeń rozwojowych pod nazwą Dystrophia periostalis hyperplastica familiaris (rodzinne zwyrodnienie okołokostne rozrostowe). W 1915 r. został mianowany docentem na Uniwersytecie Charkowskim, w Katedrze neurologii i psychiatrii.

Podczas I wojny światowej służył m.in. w szpitalu wojskowym w Penzie. Był też na froncie w Karpatach[potrzebne źródło].

Jeden ze współorganizatorów Uniwersytetu w Jekaterynosławiu (obecnie Dniepropetrowski Narodowy Uniwersytet im. Olesia Gonczara), m.in. wraz z chirurgiem, prof. Wincentym Tomaszewiczem[6], na którym otrzymał tytuł profesora w 1919 roku (w wieku 38 lat). Od 1920 roku dziekan Wydziału Lekarskiego, a w 1921 roku wybrany prorektorem tego Uniwersytetu. Podczas działalności w Rosji wydał drukiem 92 prace naukowe[7].

W końcu pierwszej połowy 1922 roku wyemigrował do Polski[g]. Tu wstąpił do Wojska Polskiego w randze podpułkownika–lekarza, ze starszeństwem od 1 VII 1919 roku[8]. Otrzymał przydział do 10. Szpitala Wojskowego w Przemyślu. Tu też rozpoczął pracę nad pierwszym polskim podręcznikiem akademickim do neurologii, którego pierwszy tom pt. „Podręcznik Chorób Nerwowych – Neurologia ogólna” ukazał się w 1925, tom drugi, z podtytułem „Neurologia szczegółowa” opublikował w 1927 roku. Publikację tę zadedykował „Wojskowej Służbie Zdrowia Odrodzonej Polski”.

Prawdopodobnie w połowie 1928 przeniósł się do Krakowa, gdzie podjął pracę w 5. Wojskowym Szpitalu Okręgowym. Poza tym prowadził prywatną praktykę lekarską w swoim gabinecie w Krakowie przy al. J. Słowackiego 60[9].

Dawny szpital Kasy Chorych w Łodzi im. prez. I. Mościckiego; obecnie Szpital Kliniczny im. N. Barlickiego, przy ul. S. Kopcińskiego 22.

W 1930 wygrał konkurs[10], z wysoko ustawioną poprzeczką wymaganych kwalifikacji, na ordynatora oddziału neurologicznego, w nowo oddanym do użytku – 25 kwietnia 1930 – najnowocześniejszym podówczas szpitalu w Polsce, w Szpitalu Kasy Chorych w Łodzi im. prez. I. Mościckiego (obecnie Szpital Kliniczny Uniw. Medycznego w Łodzi im. N. Barlickiego przy ul. S. Kopcińskiego).

W związku z wygranym konkursem zwrócił się – jako czynny wojskowy – o przeniesienie do Łodzi, co dokonało się rozkazem ministra spraw wojskowych z czerwca 1930 r.; tu na stanowisko st. ordynatora oddziału neurologicznego w tutejszym 4. Okręgowym Szpitalu Wojskowym[11].

W dniu 1 stycznia 1931 r. został awansowany na stopień pułkownika Wojska Polskiego. Kontynuował prywatną praktykę mieszkając w tym czasie w centrum miasta, przy ul. R. Traugutta 5 (w pobliżu Grand Hotelu).

W roku 1933 roku został zastępcą członka Tymczasowego Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. W roku 1936 wszedł do grona założycieli oddziału łódzkiego PTN, którego został pierwszym prezesem. Po sądowej rejestracji Polskiego Towarzystwa Neurologicznego w 1937 roku został wybrany na członka Zarządu Głównego PTN.

Z dniem 30 czerwca 1934 przeszedł w wojsku w stan spoczynku. Prawdopodobnie odszedł też z pracy w szpitalu wojskowym.

W latach 30. przeszedł operację raka szczęki, co później wiązało się z koniecznością noszenia protezy podniebienia.

prof. Władysław Dzierżyński po cywilnemu
Willa prof. Władysława Dzierżyńskiego w Łodzi, przy ul. E.Orzeszkowej 7; stan współczesny

Niedługo przed wojną zbudował lub zakupił okazałą modernistyczną willę przy ul. E. Orzeszkowej 7 w willowej dzielnicy Łodzi na Julianowie (zachowała się), w której mieszkał do czasu aresztowania przez Niemców w lutym 1942 roku.

Po wybuchu II wojny światowej, zapewne ze względu na wiek (58 lat) nie został powołany do czynnej służby wojskowej. Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej w Łodzi (od 8 września), uniknął aresztowania podczas pierwszej fali prześladowań łódzkiej inteligencji przez miejscowe gestapo w listopadzie 1939 r. deklarując wcześniej narodowość białoruską[12]. Pomimo tego został jednak usunięty z pracy w szpitalu Kasy Chorych. Ordynaturę po nim objął jego dotychczasowy podwładny, Niemiec z pochodzenia – dr Oskar Winter. W związku z tym prywatna praktyka lekarska stała się jedynym źródłem jego utrzymania. Prowadził ją w swojej willi przy ówczesnej Nelkenweg 7 (wcześniej i obecnie E. Orzeszkowej)[13].

Przez długi czas w historiografii łódzkiego AK utrzymywał się mylny pogląd, że był pierwszym szefem Służba Zdrowia Okręgu AK w Łodzi[h].

Aresztowany 13 lutego 1942 r. podczas dużej fali zatrzymań w kręgu łódzkiego AK. Najpierw osadzony w więzieniu łódzkiej policji i gestapo przy Robert-Koch-Str. (S. Sterlinga) 16. Stąd już ok. 15 lutego przewieziony do Rozszerzonego Więzienia Policyjnego na Radogoszczu (Erweitertes Polizeigefängnis, Radegast). Tu najpierw umieszczony na ogólnej sali więziennej, ale po kilku dniach – najprawdopodobniej za sprawą dr. Oskara Wintera, który w tym czasie był również lekarzem łódzkich więzień – przeniesiony na izbę chorych, gdzie były nieco lepsze warunki bytowania. Według współwięźnia – Mieczysława Sudry – dr Winter odnosił się do prof. Dzierżyńskiego przez cały czas jego pobytu na Radogoszczu z szacunkiem i pomagał mu w miarę swoich możliwości[potrzebne źródło]. Inni współwięźniowie wspominają, że przez cały czas pobytu w tym więzieniu wyróżniał się godną postawą. Nie ulegał wachmanom radogoskim. Gdy wraz z innymi był wypędzany na apele nie krył się przed ich razami, schodził spokojnie, z podniesioną głową. Taka postawa groziła przynajmniej ciężkim pobiciem[14].

Zginął w dniu 20 marca 1942 r., podczas zgierskiej egzekucji 100 Polaków na ówczesnym pl. Stodół[15]. Egzekucja była odwetem za zastrzelenie w Zgierzu 6 marca tego roku dwóch gestapowców przez członka AK Józefa Mierzyńskiego, w trakcie ujawniania przez niego miejsca ukrycia broni. Pomimo, że Niemcy znali sprawcę, celem sterroryzowania narodu polskiego zastosowali zbiorową odpowiedzialność. Była to największa publiczna egzekucja nie tylko na terenie Kraju Warty, ale i na terenie całego okupowanego przez Niemców obszaru Polski. Pozostaje do źródłowego wyjaśnienia przyczyna dołączenia profesora do liczby ofiar[i].

Zbiorowa mogiła 100 rozstrzelanych Polaków w lasach w okolicy miejscowości Lućmierz-Las, w której spoczywa Władysław Dzierżyński

Ciała ofiar egzekucji zostały zakopane na terenie lasu lućmierskiego (niedaleko drogi Zgierz – Ozorków). Dziś upamiętnia to miejsce, oprócz zaznaczonego w lesie miejsca pochówku, niewielki obelisk stojący przy drodze ze Zgierza do Ozorkowa (fragment trasy Łódź-Gdańsk). Natomiast w miejscu egzekucji stoi pomnik, a sam plac nosi miano Placu Stu Straconych.

Władysław Dzierżyński był żonaty dwukrotnie. Po raz pierwszy z Zofią Siła-Nowicką, którą poślubił w maju 1905 roku. Poznał ją poprzez jej brata – Aleksandra (1878–1941), kolegę z uczelni, a później wuja znanego mecenasa i doradcy „Solidarności” w latach 1986–1989 – Władysława Siły–Nowickiego (1913–1994). W maju 1906 r. urodziła im się córka – Zofia. To małżeństwo rozpadło się na początku lat 20.[j]. Zofia Siła-Nowicka zmarła w 1943 w Ałma-Acie. Ich córka, Zofia Kowalewska, zmarła w Moskwie w 1984 roku.

Po raz drugi ożenił się z Katią (Katarzyną; 1888–1976), primo voto Awierianową, wdową po carskim prokuratorze, który zginął podczas Rewolucji Październikowej[k]. Ślub wzięli w Jekaterynosławiu 8 lutego 1922 roku, niedługo przed wyjazdem do Polski. Katarzyna z pierwszego małżeństwa miała córkę – Wierę, którą przysposobił dając jej swoje nazwisko[l].

Dzierżyński był postrzegany przez współpracowników jako wysokiej klasy lekarz i naukowiec, który chętnie dzielił się swoją wiedzą np. ze swoimi asystentami. Między innymi wśród nich był w latach 1930–1936 późniejszy twórca polskiej neurochirurgii – prof. Adam Kunicki (1903–1989)[16]. W życiu codziennym był jednak nieco oschłym człowiekiem i ascetą, chociaż służył bezinteresowną pomocą np. podczas pobytów w rodzinnym Dzierżynowie, lecząc tam okoliczną ludność. Zapalony myśliwy[17]. W końcu lat 30. aktywnie współuczestniczył w ostrym konflikcie pomiędzy łódzkimi lekarzami pochodzenia nieżydowskiego a żydowskiego[18]. W gronie rodzeństwa Dzierżyńskich najbliższe stosunki łączyły go z siostrą Aldoną i bratem Feliksem, chociaż nie podzielał jego poglądów.

Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (w marcu 1928 r.).

Dorobek naukowy[edytuj | edytuj kod]

Opisał zespół, określany w starszym polskojęzycznym piśmiennictwie jako „zespół Dzierżyńskiego” (dystrophia periostalis hyperplastica familiaris; rodzinne zwyrodnienie okołokostne rozrostowe).

Strona tytułowa części 1. podręcznika neurologii prof. W. Dzierżyńskiego; 1925 r.

Autor pierwszego polskiego podręcznika akademickiego z zakresu neurologii, który został wydany w 1925 pod tytułem Podręcznik chorób nerwowych. Część I: Neurologia ogólna. W przedmowie do tej publikacji (tom I) prof. Kazimierz Orzechowski, polski neurolog, napisał:

Autor zebrał w niej podstawowe wiadomości ze wszystkich działów medycyny, konieczne do głębszego wniknięcia we właściwą klinikę neurologiczną. Znajdujemy tu zebrane razem w zwięzłą całość wiadomości, których trzeba było dotąd szukać w rozlicznych podręcznikach odpowiednich gałęzi medycyny. (...) Dotychczas liczni słuchacze naszych Wszechnic wiadomości neurologiczne, które znajdują w Jego książce, czerpać byli zmuszeni z dzieł w obcych pisanych językach. Tutaj otrzymają je w dźwiękach ojczystej mowy, które trwalej i wnikliwiej skojarzą i zapamiętają, zyskując ponadto na treści dzieła, przewyższającego wartością większą część używanych obecnie przez medyków podręczników, a z najlepszemi wytrzymującego porównania. (...) Autor książki jest w naszej literaturze zupełnie nieznanym. Jest on jednym z tych wielu, „którzy wrócili na Ojczyzny łono”, przynosząc ze sobą chęć szczerą do pracy, popartą rozległem doświadczeniem i dużą wiedzą. W osobie Prof. Dzierżyńskiego zyskuje neurologja polska pracownika nieprzeciętnej miary”.

Podobno podręcznik ten służył studentom medycyny na polskich akademiach jeszcze do końca lat 60.[potrzebne źródło]

Wybrane publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Epilepsia corticalis s. partialis continua. „Journal Nevropat. i Psikhiat. ... Korsakova”, 1910, No. 10, ss. 532-557 i 1912 r., ss. 783-757
    • to samo w: „Psikhiat. Gazeta”, Petrogrod 1916, No. III, ss. 38-43.
  • К изучению о Кожевниковской эпилепсии, Москва 1910.
  • Развитие надпочечных желез, их гистогенез, онтогенез и филогенез. Москва: тип. Имп. Моск. ун-та, 1911
  • Клинические наблюдения в области невропатологии : К учению о хореях, полиомиэлитах и полиоэнцефалитах. 1912
  • Myoclonia Unverricht'a. „Żurnał newropatologii i psikhiatrii im. Korsakowa”, 1910, No. 10, ss. 971-1012.
  • Diagnosis of progressive chronic amyotrophies; neuromyogenic progressive amyotrophy. „Obozr. Psikhiat., Nevrol.”, No. XVII, 1912, ss. 471-480.
  • Клинические наблюдения в области невропатологии. Москва, 1912.
  • Reflex amyotrophy and ascending neuritis. „Medicine Journal”, Kharkov, No. 14, 1912, ss. 95-101.
  • Dystrophia periostalis hyperplastica familiaris. „Medicine Journal”, Kharkov, No. 16, 1913, ss. 258-271 DOI:10.1007/BF02890971 oraz w: „Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie”, 1913, Vol. 20, ss. 547-560.
  • Przypadek syringomyelii z zanikami mięśniowymi różnego pochodzenia. „Medycyna i Kronika Lekarska”, No. 47(16), 1913, ss. 311-313.
  • Pseudoparalysis progressiva luetica sive paralysis stationaris luetica. „Medicinskij Obozr.”, No. 79, 1913, ss. 52-61.
  • Reflex and cerebral amyotrophies. „Nevrologiczeskij Vestnik”, No. 20. Kazan 1913, ss. 794-843.
  • Symptomocomplex produced by thrombosis of the posterior inferior cerebellar artery. „Medicine Journal”, Kharkov, No. 15, 1913, ss. 231-243.
  • Indications for surgical interference in acromegaly. „Voprosy Psikhiat. i Nevrol.”, 1914, No 3, ss. 241-246.
  • Преждевременное сращение черепных швов. „Юбилейный сборник проф. Н. Ф. Мельникова-Разведенкова”, Харьков 1914.
  • Relation of epilepsy to abolished function of ductless glands. „Voprosy Psikhiat. i Nevrol.”, 1914, No III, ss. 101-115.
  • Case of monstrous development of the brain of a hen. „Psikhiat. Gazeta”, 1915, No. 2, s. 108.
  • Dzierżyński W, Arakina LW. Hemiatrophia faciei progressiva. „Psikhiat. Gazeta”, 1915, No. 2, s. 69.
  • Scaphocephaly. „Psikhiat. Gazeta”., 1915, No. 2, ss. 255-261.
  • Dystonia musculorum deformans (Dysbasia lordotica progressiva). „Psikhiat. Gazeta”, 1916, No. 3, ss. 319-325.
  • Деформация черепа в зависимости от преждевременного сращения швов. Петроград : Гос. тип., 1916
  • Symptomocomplex of gun-shot wounds of the 4 last cranial nerves. „Psikhiat. Gazeta”, 1916, No. 3, ss. 102-106.
  • Podręcznik chorób nerwowych. Część I: Neurologja ogólna. Lwów-Warszawa 1925.
  • Rozszczepienie przykurczów skojarzonych względnie odruchów obronnych. „Lekarz Wojskowy”, 1926, nr 8(5/6), ss. 429-443.
  • Układowe cierpienie uogólnione kośćca (Hyperplasia periostalis). „Polska Gazeta Lekarska”, 1926, nr 5(41), ss. 770-772.
  • Podręcznik chorób nerwowych. Część II: Neurologja szczegółowa. Lwów-Warszawa 1927.
  • Przyczynek do odruchów obronnych. „Lekarz Wojskowy”, 1927.
  • Kurcze torsyjne i niedowład połowiczy pozapiramidowy. „Lekarz Wojskowy”, 1929, nr 13(10), ss. 489-511.
  • Układ roślinny i jego zespoły kliniczne. „Lekarz Wojskowy”, 1931, nr 18(7, 8), ss. 253-263, 308-321.
  • Przedwczesne zrośnięcie szwów czaszki (Synostosis duturarum praematura). „Lekarz Wojskowy”, 1932, nr 19(8), ss. 409-420.
  • Dzierżyński W, Jeżewski W, Kacenelson A. Infekcyjne porażenie nerwów okoruchowych. „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”, 1933, nr 10(9), ss. 197-201.
  • Przypadek wzrostu olbrzymiego (Przyczynek do patogenezy gigantyzmu). „Rocznik Psychiatryczny”, 1933, nr 21, ss. 108-124.
  • Zespoły kliniczne wielogruczołowe na tle schorzeń przysadkowo-lejkowych. „Neurologia Polska”, 1937, nr 20(1), ss. 3-120.
  • Z kazuistyki rzadszych schorzeń kośćca. „Lekarz Wojskowy”, 1933, nr 21(4), ss. 307-313.
  • Choroby nerwowe w zarysie. Z 31 rycinami i 2 tablicami w tekście. Warszawa 1938.
  • Nanosomia pituitaria hypoplastica hereditaria. „Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie”, 1938, nr 162(1), ss. 411-421. DOI:10.1007/BF02890971

Uwagi

  1. Hasło w tej postaci nie mogłoby powstać bez interesujących badań dziejów rodziny Dzierżyńskich p. Mirosława Tusznio z Sandomierza.
  2. Brała udział, z racji nazwiska, w nieudanej próbie ocalenia gen. Fildorfa, ale udało się to w przypadku mec. Władysława Siły-Nowickiego
  3. Zginęła tragicznie, postrzelona z domowej broni myśliwskiej przez brata Stanisława, choć w literaturze można spotkać stwierdzenia, że przez Feliksa, co jednak przy bliższym przyjrzeniu się sprawie nie wydaje się prawdopodobnym. Była to wielka tragedia tej rodziny, ponieważ Wanda była hołubiona przez wszystkich jako najmłodsza z rodzeństwa.
  4. W czasie II wojny św. wraz z żoną związany z miejscowym AK; oboje za to zginęli podczas pacyfikacji puszczy nalibockiej na progu domu w Dzierżynowie.
  5. Wielce zasłużony dla społeczności Kazimierza Dolnego n. Wisłą o czym jest tam pamiętane po dziś dzień [1]
  6. "Szpitale ziemskie", najpierw społeczny system lecznictwa dla rosyjskiej wsi, który zaczęli na początku lat 70. XIX w. tworzyć tamtejsi lekarze-społecznicy. Z czasem sformalizowany przez władze.
  7. Na stronie Uniwersytetu Pietropawłowskiego (Rosja) opublikowana została intrygująca – i z tego powodu wymagająca dokładnego potwierdzenia w innych materiałach – informacja, której autor twierdzi, że na polecenie brata Feliksa profesor został aresztowany w 1919 r., jako członek ˌˌkontrrewolucyjnej bandyˈˈ działającej w Dniepropietrowsku i skazany na rozstrzelanie. Osobista interwencja samego Lenina uratowała mu życie. Obawiając się o nie po jego śmierci (w styczniu 1924 r.; błąd tego autora, winno być: w 1922) W. Dzierżyński wyjechał do Polski: Когда в октябре 1917 г. грянул Великий переворот, в подготовке и проведении которого активно участвовал Феликс Дзержинский, его брат – доктор Владислав Эдмундович – вместе с другими интеллигентами Екатеринослава продолжали заниматься своим делом: Владислав лечил больных, другие члены его компании учили детей, работали в банках и других хозяйствах, обеспечивающих жизнь города. По вечерам они собирались посудачить и при этом посмеивались над решениями революционной власти в её попытках научить «каждую кухарку управлять государством». Узнавший об этих насмешках «Железный Феликс» предупредил брата, что если тот не укоротит свой язык, он расстреляет его первым из Екатеринославской «контрреволюционной банды». Младший брат счёл угрозу старшего обычной похвальбой, хотя мог бы и вспомнить, что своё главное и очень «разностороннее» образование старший брат получал в царские времена только в многочисленных тюрьмах. Ф.Э. Дзержинский арестовал Владислава Э. Дзержинского в 1919 г., и революционная тройка приговорила его к расстрелу. Случайно узнавший об этом приговоре Владимир Ильич Ленин, всегдашняя честь и совесть нации, сказал, что это не хорошо, и даже как-то негуманно, расстреливать родного брата и велел его отпустить. Когда в январе 1924 г. В.И. Ленин умер, Владислав Дзержинский, понимая, что братец теперь до него обязательно доберется, сбежал с семьёй в Варшаву, где стал уважаемым профессором-невропатологом Варшавского университета. petrsu.ru
  8. Dwaj badacze tej kwestii: dr Jerzy Kasznicki – lekarz i historyk medycyny oraz dr hab. Marek Dutkiewicz – historyk wojskowej Służby Zdrowia, bazując na bezspornych faktach i analogiach z jej dziejów przyjmują, że jest on błędny. Ze znanych dokumentów wynika, że szefem była zupełnie inna osoba. Dr M. Dutkiewicz uściśla tę kwestię w osobistej rozmowie: prof. Dzierżyński był człowiekiem poważanym w Łodzi, ale jak na warunki konspiracji zbyt znanym, poza tym w 1939 r. miał już 58 lat a to już bardzo zaawansowany wiek jak na ogrom pracy, jaką należało wykonać przy organizacji Służby Zdrowia w warunkach konspiracji. Służbą Zdrowia łódzkiego AK kierowały osoby o nie najwyższych stopniach oficerskich, ale młode, posiadające bardziej umiejętności organizacyjne niż medyczne. Nie wykluczone jest jednak, ze Profesor miał kontakty z konspiracją akowską – podobno posługiwał się pseudonimem „Właduś” – o czym może świadczyć jego aresztowanie podczas wielkiej wsypy łódzkiego AK w lutym 1942 roku. W tym czasie nie chroniło go już nazwisko z powodu wybuchu wojny rosyjsko-niemieckiej
  9. Jej ustalenie wymaga przeszukania akt łódzkiego gestapo w zbiorach Archiwum Państwowego w Łodzi. Są trzy tezy: 1) zginął jako mniej lub bardziej domniemany członek łódzkiego AK, 2) zginął jako wysokiej rangi oficer WP, bo przygotowując akcję odwetową Niemcy aresztowali m.in. kilkuset znanych im oficerów i podoficerów WP z terenu Zgierza i Łodzi, 3) zginął z powodu nazwiska i w tym przypadku akcja gestapo przeciwko łódzkiemu AK była pretekstem aresztowania, ale w rzeczywistości został zatrzymany już z tajną dyspozycją zgładzenia, albo chociażby wysyłki do obozu koncentracyjnego. Za tą trzecią tezą przemawia fakt bardzo krótkiego przetrzymywania go w więzieniu policyjnym przy ul. S. Sterlinga (dwa – trzy dni), które w rzeczywistości było więzieniem gestapo. Gdyby rzeczywiście posądzano go o ścisłe związki z AK, najpierw przeszedłby przez mniej lub bardziej długotrwałe śledztwo. Nie ma również informacji, że na takowe zabierano go z więzienia radogoskiego
  10. Prof. Jerzy Ochmański, biograf Feliksa Dzierżyńskiego, przypuszcza, że katalizatorem definitywnego rozstania się małżonków była ich córka – Zofia, która pod wpływem stryja Feliksa stała się aktywną działaczką komunistyczną. W efekcie postanowiła wyjechać do Moskwy, a matka za nią.
  11. Pochowana na cm. prawosławnym na "Dołach" w Łodzi, ul. Telefoniczna. W pobliżu spoczywa jej córka – Wiera.
  12. Była lekarzem-pediatrą. Mąż: Gabriel Fijałkowski, profesor w Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi w stopniu podpułkownika lub pułkownika. Pochowana na cm. prawosławnym na "Dołach" w Łodzi, ul. Telefoniczna

Przypisy

  1. Arch. Narodowego Białorusi w Mińsku, sygn. f. 319, z. 2, nr 911, ss. 46-47; opubl. w: CIECHANOWICZ Jan, Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rzeszów 2001, tom II, str. 94–95.
  2. Data dzienna za Rocznikiem Oficerskim z 1932 s. 322. Jego druga żona – Katarzyna, występując w 1949 r. do Sądu Grodzkiego w Łodzi o uznanie go za zmarłego (Arch. Państwowe w Łodzi, zespół Sądu Grodzkiego w Łodzi, sygn. Zg 24/49), podała datę urodzenia 4 marca i z taką datą tenże akt wydano (USC w Zgierzu, sygn. 147/1949). Wydaje się, że należy jednak przyjąć datę 11 marca, ponieważ dane do "Rocznika" sporządzono na podstawie jego wojskowych akt personalnych, osobiście przez niego wypełnionych
  3. Oziembłowo w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VII (Netrebka – Perepiat) z 1886 r.
  4. Alwida Antonina Bajor. Na tropach bohaterów opowieści Józefa Mackiewicza „Krasnyj pomieszczik”. „Magazyn Wileński”. Nr 10, s. 33-37, 10 2007. ISSN 0236-4719 (pol.). [dostęp 1 grudnia 2009]. 
  5. Jan Ciechanowicz. Z rodu polskiego, Tom 2. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1999 ISBN 8387288047 ss. 261-265
  6. Tomaszewicz Wincenty, Ze wspomnień lekarza. Warszawa 1960, s. 343; por. Tadeush Bhzehinsky, Poles in medical facultates of ukrainian universitates during divisions of Poland [2]
  7. Професори Дніпропетровсъого Націоналънго Університету імені Олеся Гончара, 1918–2008, Dniepropietrowsk 2008, s. 136-137.
  8. Wielu innych emigrujących w tym czasie z Rosji lekarzy polskiego pochodzenia otrzymywało również propozycje wstąpienia do Wojska Polskiego, np. Wincenty Tomaszewicz (Tomaszewicz W., Ze wspomnień lekarza. Warszawa 1960, s. 359.
  9. Księga Adresowa Polski z 1930 r., s.378.
  10. Tomaszewicz W., op. cit., s. 452.; zgłosił się do niego na zaproszenie z-cy naczelnego lekarza – dr. Wincentego Tomaszewicza – z którym współtworzył Uniwersytet w Jekaterynosławiu.
  11. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 11 z 18 czerwca 1930 [3]; ale jeszcze w starym budynku przy ul. S. Żeromskiego 113; obecny nowoczesny budynek został oddany do użytku 18 IX 1937.
  12. dr Zygmunt Klukowski – autor m.in. znanej publikacji Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny 1939–1944 (Lublin 1958, 1959, 1990) – w swoim wspomnieniowym artykule z 1957 r. cytuje – nie podając źródła – że "W r. 1939 po ukończeniu działań wojennych, zamieszkując w Łodzi, ze względów oportunistycznych podał się za Białorusina" (Klukowski Z., Wspomnienia z Moskwy (1896–1912), [w:] "Archiwum Historii Medycyny", 1957, nr 1-2, ss. 247-248)
  13. Według okupacyjnego spisu telefonów Litzmannstadt’u (Łodzi) z lipca 1940 r. (Fernsprech-Verzeichnis für das Ortsnetz Litzmannstadt. Ausgabe Juli 1940, s. 12 (Dzierzynski, Ladislaus, Facharzt, Neurolog, Julianow, Nelkenweg 7, [tel.] 1 23 83.)
  14. Nowacka Maria, Radogoszcz. Łódź 1949.
  15. "Dziś za jednego Niemca....; Księga pochowanych żołnierzy polskich, poległych w II wojnie światowej. Żołnierze podziemnych formacji niepodległościowych; Kryska-Karski Tadeusz, Straty korpusu oficerskiego, 1939-1945. Londyn; Gliński Jan Bohdan, Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów, ofiar II wojny światowej. Tom I, Wrocław.
  16. Igor Gościński. Historia polskiej neurologii i neurochirurgii. Profesor Adam Kunicki (1903–1989) – współtwórca neurochirurgii polskiej. [Kraków „Neurologia i Neurochirurgia Polska”]. 42, 5, s. 470–475, 2008. Termedia Wydawnictwa Medyczne. [dostęp 2013-11-21]. 
  17. Tomaszewicz W., op. cit., s. 348.
  18. Tomaszewicz W., op. cit., ss. 473-474.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • HERMAN Eufemiusz: Neurolodzy polscy. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1958, s. 193–196.
  • Tenże: Historia neurologii polskiej, Warszawa 1975
  • KONOPKA Stanisław: Rocznik Lekarski Rzeczypospolitej Polskiej na 1936 rok, Biuro Propagandy Polskiej Medycyny przy Naczelnej Izbie Lekarskiej, Warszawa 1936
  • RADOMSKA M.: Udział Władysława Dzierżyńskiego w rozwoju neurologii polskiej, „Archiwum Historii Medycyny” 33 (3-4), ss. 445–449 (1970) PMID 4925248
  • Rocznik Oficerski 1923, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1923
  • Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924
  • Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928
  • Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932
  • Савчук В.С.: Учений-психіатр Владислав Едмундович Дзержинський і його діяльність в Україні, Історичний архів. Наукові студії Збірник наукових праць 3 (2009)
  • TOMASZEWICZ Wincenty: Ze wspomnień lekarza, Warszawa 1965
  • W 60 rocznicę zbrodni zgierskiej 20 III 1942, Łódź-Zgierz 2002.
  • "Dziś za jednego Niemca śmierć poniesie 50 Polaków". Materiały konferencji popularno-naukowej w Zgierzu, 20 III 2012 roku; Łódź 2013, IPN-Łódź, ISBN 978-83-63695-08-8.
  • ŹRÓDLAK Wojciech: Brat "krwawego" Feliksa. Władysław Dzierżynski (1881-1942), w: „Kronika m. Łodzi”, 2007, nr 1, ss. 201-212 [artykuł i to hasło opracowane przede wszystkim na bazie obszernych materiałów zebranych (ale nie opublikowanych !) przez p. Mirosława Tusznio z Sandomierza]
  • Професори Дніпропетровсъого Націоналънго Університету імені Олеся Гончара, 1918 – 2008, Dniepropietrowsk 2008, s. 136-137
  • Prof. dr med. Władysław Dzierżyński (1881-1942)
  • Księga pochowanych żołnierzy polskich, poległych w II wojnie światowej. Żołnierze podziemnych formacji niepodległościowych, .....?..... .
  • KRYSKA-KARSKI Tadeusz: Straty korpusu oficerskiego 1939-1945, Londyn 19...., s. ....
  • GLIŃSKI Jan Bohdan: Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów, ofiar II wojny światowej, Tom I, Wrocław, 19... .