Włocławek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Włocławek
Pomnik na placu Wolności, ulica Przechodnia, Bazylika katedralna, Wzorcownia, iluminacja mostu
Pomnik na placu Wolności, ulica Przechodnia, Bazylika katedralna, Wzorcownia, iluminacja mostu
Herb Flaga
Herb Włocławka Flaga Włocławka
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1255
Prezydent Andrzej Pałucki
Powierzchnia 84,32[1] km²
Wysokość około 90 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

114 885[2]
1362 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 54
Kod pocztowy 87-800 do 87-810, 87-812, 87-814, 87-816 do 87-818, 87-822
Tablice rejestracyjne CW
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Włocławek
Włocławek
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Włocławek
Włocławek
Ziemia 52°39′39″N 19°04′07″E/52,660833 19,068611Na mapach: 52°39′39″N 19°04′07″E/52,660833 19,068611
TERC
(TERYT)
0464011
SIMC 0984752
Urząd miejski
Zielony Rynek 11/13
87-800 Włocławek
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Włocławek w Wikisłowniku
Strona internetowa

Włocławek (łac. Vladislavia, niem. Leslau) – miasto na prawach powiatu w województwie kujawsko-pomorskim, nad Wisłą, przy ujściu Zgłowiączki, siedziba powiatu włocławskiego. Jedno z głównych miast województwa (3. pod względem wielkości), w przeszłości niejednokrotnie nazywane stolicą Kujaw[3][4][5]. Miasto jest siedzibą kurii diecezji włocławskiej.

W latach 1975-1998 miasto było stolicą województwa włocławskiego.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Panorama Włocławka widziana ze Wzgórza Świętego Gotarda na Zawiślu
Panorama Włocławka widziana ze Wzgórza Świętego Gotarda na Zawiślu
Wloclawek - Jednostki strukturalne - 2007.svg
Widok z zapory na Włocławek, po prawej krzyż upamiętniający męczeńską śmierć ks. Jerzego Popiełuszki
Hotel Młyn

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Włocławek leży w południowo-wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, na obu brzegach Wisły oraz Zgłowiączki, w Kotlinie Płockiej. Miasto graniczy z gminami: Włocławek, Lubanie, Brześć Kujawski, Fabianki, Bobrowniki i Dobrzyń nad Wisłą.

Rzeki i jeziora[edytuj | edytuj kod]

Główną rzeką przepływającą przez miasto jest Wisła, dzieląca Włocławek na część prawobrzeżną (północna część miasta) i lewobrzeżną, odcinek przepływający przez miasto liczy 18 km. We wschodniej części miasta wody Wisły są spiętrzone tamą, tworząc tzw. Zbiornik Włocławski (Jezioro Włocławskie[6]). Kolejna ważna rzeka to Zgłowiączka (6,5 km odcinek na terenie miasta), której ujście do Wisły w X wieku stało się miejscem lokalizacji grodu książęcego. We wschodniej części miasta przepływa Rybnicka Struga[7], która poprzez tzw. Kanał Główny (Zuzankę[7]) uchodzi do Wisły. Przez Włocławek przepływają także rzeka Chełmiczka[7] (na os. Zarzeczewo) oraz okresowe wody rowu Zofijka[7] (na os. Zofijka), które również wpadają do Wisły.

Największe jeziora na terenie miasta to: Jezioro Włocławskie, Jezioro Czarne, Rybnica[6], Krzywe Błota oraz zanikające jezioro Grzywno.

Tereny zielone[edytuj | edytuj kod]

Parki i obszary chronione[edytuj | edytuj kod]

Lasy zajmują w mieście łącznie 2211,49 ha, zieleń miejska 258,167 ha (parki, zieleńce, skwery), a ogrody działkowe 182,18 ha[8]. We Włocławku funkcjonują dwa parki miejskie, rezerwat przyrody oraz użytek ekologiczny:

  • Park im. Henryka Sienkiewicza – pierwszy park został tutaj założony w 1824 r. (ogród miejski)[9] i zajmuje 21 ha. Przecina go rzeka Zgłowiączka, a w jego okolicach znajduje się między innymi Katedra, Pałac Biskupi, bulwary. Park znajduje się w najstarszej części miasta i jest wpisany do rejestru zabytków. Wśród flory na uwagę zasługuje fakt występowania 104 różnych gatunków drzew.
  • Park im. Władysława Łokietka – park założony w 1968-1969 roku, zajmuje 4,5 ha, obok ogrodów i pagórków znajduje się tutaj pomnik Armii Krajowej oraz kościół garnizonowy wojska i policji.
  • Rezerwat przyrody Kulin – rezerwat znajduje się w północnej – prawobrzeżnej części miasta i zajmuje 51,16 ha, najcenniejszym obiektem przyrodniczym jest „gorejący krzew Mojżesza”, który występuje tylko w trzech miejscach w Polsce. O tej roślinie wspomina Stary Testament, a jej cechą charakterystyczną jest to, że wydzielane przez nią olejki mogą spowodować jej samozapłon.
  • użytek ekologiczny w formie bagna o powierzchni 1 ha – znajduje się na terenie osiedla Krzywe Błota (dz. Południe), w gestii Nadleśnictwa Włocławek – Leśnictwa Dębice, w oddz. 243l[10].

Okolice miasta[edytuj | edytuj kod]

  • Bezpośrednio z miastem sąsiaduje Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy – powstał w 1979 roku jako jeden z pierwszych parków krajobrazowych w Polsce, liczy 38 950 ha. Zamieszkują go m.in. rysie, bobry, sokoły wędrowne, bociany czarne[11].
  • Uzdrowisko Wieniec Zdrój – 5 km od zwartej zabudowy Włocławka znajduje się otoczone przez lasy uzdrowisko, słynne z wód mineralnych (siarczanowych), odkrytych w 1907 roku i torfu leczniczego.

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

Do miejskich terenów zielonych należy też zaliczyć miejsca pochówku (podlegają wymogom utrzymywania ich w postaci terenów „o założeniu parkowym”)[12]. We Włocławku znajdują się trzy czynne cmentarze:

  • Cmentarz Komunalny przy al. Chopina – obecnie najstarszy istniejący cmentarz we Włocławku, utworzony w 1882 r. i zajmujący 18,3 ha. Na cmentarzu znajdują się między innymi nagrobki zasłużonych włocławian, żołnierzy polskich, radzieckich i niemieckich, cerkiew prawosławna; częścią cmentarza komunalnego jest również wydzielony nowy cmentarz żydowski.
  • Cmentarz w Michelinie (przy parafii Ducha Świętego).
  • Cmentarz Rózinowo (pomiędzy ulicą Krzywa Góra a Toruńską).

Włocławianie spoczywają także w bazylice katedralnej, gdzie są pochowani między innymi biskupi włocławscy.

Pod Pomnikiem Poległych Obrońców Wisły na Wzgórzu Szpetalskim spoczywają włocławianie, którzy polegli broniąc miasta przed bolszewikami w sierpniu 1920 roku.

Kolejny cmentarz komunalny został zbudowany w 1990 roku poza obszarem administracyjnym miasta w Pińczacie i nadal jest rozbudowywany[13]. Cmentarz znajduje się 4 km od Włocławka i docelowo ma zajmować obszar 28 ha[14].

Dawne cmentarze[edytuj | edytuj kod]

  • Cmentarz podmiejski – pierwszy włocławski cmentarz komunalny, znajdował się w części południowej dzisiejszego Zielonego Rynku (1813-1897, w 1927 r. splantowany[15]; według innych źródeł 1823-1893, splantowany w latach 1929-1930[16])
  • Cmentarz przy klasztorze oo. Franciszkanów-Reformatów[15] (prawdopodobnie funkcjonował do 1850 r., w pobliżu nieistniejącego już drewnianego kościoła pw. św. Wojciecha, znajdującego się niegdyś w miejscu obecnego kościoła Ewangelicko-Augsburskiego przy ulicy Brzeskiej[17])
  • Cmentarz przy kościele św. Jana Chrzciciela[15]
  • Cmentarz przy nieistniejącym już kościele św. Stanisława (w pobliżu katedry)[15]
  • Cmentarz przy kościele św. Witalisa[15]
  • Cmentarz wojenny przy ul. Wienieckiej – pochowano na nim rosyjskich i niemieckich żołnierzy po walkach z listopada 1914 r.[18]; w okresie PRL na terenie cmentarza wybudowano blok Wieniecka 44 oraz duży sklep spożywczy[19] (obecnie Biedronka)
  • Stary cmentarz żydowski

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Wyjątkowo korzystny mikroklimat Włocławka kształtuje położenie wśród wysokopiennych lasów sosnowych. Oprócz drzew miasto osłania również wzniesienie szpetalskie, dzięki czemu wiatry są zwykle słabe. Przeważają wiatry zachodnie. Stopień nasłonecznienia jest stosunkowo wysoki. Teren jest ubogi w opady[20].

Średnia temperatura i opady dla Włocławka
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru
Średnie najwyższe temperatury [°C]
Średnia dobowa temperatura [°C] -2.6 -1.6 +2.1 +7.4 +13.3 +17 +18.7 +17.1 +13.2 +8 +2.6 -0.8 +7,9
Średnie najniższe temperatury [°C]
Źródło: dane z lat 1881-1930, za: Adam Ginsbert, Włocławek: studium monograficzne, Warszawa 1968, s. 15; według tego samego źródła średnia roczna suma opadów w latach 1891-1930 wynosiła 461 mm; obecnie szacuje się na ok. 500 mm – patrz notka UM Włocławek [41] 2011

Podział na jednostki funkcjonalno-przestrzenne[edytuj | edytuj kod]

Stare miasto i nowa zabudowa
Południe – wielki zespół mieszkaniowy

We Włocławku znajduje się 500 ulic[21]. W Statucie Miasta Włocławek nie określono podziału administracyjnego miasta, ale w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Włocławka mamy do czynienia z podziałem miasta na obszary:

  • Śródmieście (obszar składający się ze starego miasta i centrum, położony centralnie, kumulujący usługi, kulturę, rozrywkę, 27 867[22] mieszkańców);
  • Zazamcze (obszar głównie zabudowy wielorodzinnej, położony w zachodniej części miasta, przylegający bezpośrednio do śródmieścia, 22 668[22] mieszkańców);
  • Południe (obszar zabudowy wielorodzinnej i jednorodzinnej, położony w południowej części miasta, przylegający bezpośrednio do śródmieścia, 36 209[22] mieszkańców);
  • Wschód Mieszkaniowy (obszar zabudowy wielorodzinnej, jednorodzinnej i przemysłowej, położony we wschodniej części miasta, przylegający bezpośrednio do Śródmieścia, 17 620[22] mieszkańców);
  • Zawiśle (obszar zabudowy jednorodzinnej, położony w północnej, prawobrzeżnej, części miasta, 3393[22] mieszkańców);
  • Michelin (obszar głównie zabudowy jednorodzinnej, położony w najbardziej wysuniętej na południe części miasta, 7605[22] mieszkańców);
  • Rybnica (obszary zabudowy jednorodzinnej, przemysłowej, wypoczynkowej, położony w najbardziej wysuniętej na wschód części miasta, 609[22] mieszkańców);
  • Wschód Leśny (obszar niezabudowany, położony we wschodniej części miasta, m.in. tereny po byłym poligonie wojskowym);
  • Zachód Przemysłowy (najbardziej na zachód wysunięta część miasta, głównie przemysłowa, 930[22] mieszkańców);
  • Wschód Przemysłowy (obszar głównie przemysłowy, położony we wschodniej części miasta, 322[22] mieszkańców)[23].

Na ogólnie dostępnych mapach (planach miasta) zwykle nie zaznacza się podziału na urzędowe obszary funkcjonalno-przestrzenne, wschodnie dzielnice określane są jako Wschód i Kazimierza Wielkiego, nie występuje nazwa Zachód Przemysłowy, a Michelin traktowany jest jako dzielnica położona na południe od Mielęcina, a nie obszar obejmujący oba te osiedla. Nazwy włocławskich dzielnic i osiedli to często nazwy miejscowości wcielonych do miasta na przestrzeni dziejów (np. Zazamcze, Rybnica), na mapach i w powszechnym użyciu znalazły się również nazwy stosunkowo nowe (np. Śródmieście, Zawiśle, Południe).

Patron miasta[edytuj | edytuj kod]

8 października 2002 roku patronem miasta został uznany błogosławiony Michał Kozal (1893-1943) – biskup i męczennik II wojny światowej[24].

Symbole miasta i Święto Miasta[edytuj | edytuj kod]

W Uchwale nr 65/XII/2003 Rady Miasta Włocławka z dnia 6 października 2003 roku w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Włocławek określono symbole miejskie.

Herb[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Herb Włocławka.

Herb miejski zmieniał się na przestrzeni dziejów, a najstarsze jego wizerunki zachowały się na pieczęciach miejskich z XIII wieku. Jeszcze w 1990 roku herb miasta wyglądał inaczej niż ten obecnie obowiązujący. W 1950 roku zmieniono herb wyrzucając infułę biskupią i umieszczając na środkowej baszcie tarczę z półlwem i półorłem, która przypominała herb książąt kujawskich (herb miejski nie posiadał korony). W 1990 roku powrócono do herbu opisanego przez Magistrat Włocławka w 1925 roku[25].

Obecny herb został określony w uchwale w następujący sposób: „w czerwonej tarczy srebrny mur blankowany ze złotą zamkniętą bramą, nad murem trzy baszty z których dwie boczne mniejsze blankowane, zaś środkowa większa blankowana z nakrytą złotą infułą biskupią”[26].

Barwy miasta[edytuj | edytuj kod]

Barwy miejskie określają dwa kolory dominujące na fladze miasta: żółty i czerwony. Połączenie tych dwóch kolorów również jest wykorzystywane w Warszawie, Łodzi, Wrocławiu, Białymstoku. Kolory te stosuje włocławskie MPK do malowania swoich autobusów.

Flaga miejska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Flaga Włocławka.

Flaga składa się z dwóch pionowych pasków (czerwonego i żółtego) oraz trójkątnego ogona (schwenkla). Na czerwonym pasku umieszczony jest herb miasta.

Logo miasta[edytuj | edytuj kod]

Logo miejskie stworzył Józef Stolorz w 1994 r. Logo przedstawia widok na bulwary im. J. Piłsudskiego[27].

Hejnał miasta[edytuj | edytuj kod]

„Hejnałem Miasta Włocławek jest utwór instrumentalny na trąbkę, fragment melodii ludowej – kujawiaka”[26].

Święto Miasta i Dni Włocławka[edytuj | edytuj kod]

„Świętem Miasta jest 14 czerwca”. „Dni Włocławka odbywają się w pierwszą sobotę i niedzielę po 14 czerwca”[26]. Miasto sławi już co najmniej kilkanaście legend włocławskich, wśród których prym wiedzie „Utrata”, autorstwa Grażyny Ode-Zwolińskiej, zaprezentowana podczas Dni Włocławka w 2009 roku[28].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta wywodzi się od imienia męskiego Władysław i jego polskiej odmiany Włodzisław. Pierwszy raz pojawiła się jako Władysławia[29] (lac.”Wladislau castro”)[30] w kronice polskiej autorstwa Galla Anonima spisanej po łacinie w latach 1112–1116. We fragmencie opisującym polskie siły bojowe w poszczególnych miastach Bolesława Chrobrego Gall notuje, że miał on w tym grodzie 800 pancernych oraz 2000 tarczowników[31] Wymieniona została w formie zlatynizowanej Wladislaw w dokumentach z roku 1165[32]. W 1185 kolejny dokument łaciński notuje ją jako vetus Vladislavia. Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Wladislavia wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Świeciu w 1283 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II[33].

Sebastian Fabian Klonowic w swoim dziele z 1595 roku Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą zanotował nazwę Włocławka jako Włodsławek, a dokument z 1599 roku podaje nazwę Włodsław[34].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zielony Rynek
Zielony Rynek

Włocławek należy do najstarszych miast w Polsce. Około X wieku p.n.e. istniała tu osada kultury łużyckiej, natomiast w okresie późniejszym, około V wieku p.n.e., na terenie obecnego Włocławka funkcjonowała osada kultury pomorskiej[35]. Otwarta osada wczesnośredniowieczna powstała w IX wieku n.e., nieopodal ujścia Zgłowiączki do Wisły. Zajmowano się w niej obróbką brązu, wytopem żelaza, hodowlą, rolnictwem, myślistwem i rybołówstwem, obecne były kontakty handlowe. Nie później niż w pierwszej połowie XI wieku powstał gród obronny, chroniony przez dwie rzeki, fosę i wał drewniano-ziemny. Powstanie grodu książęcego sprzyjało osadnictwu, rosło znaczenie Włocławka[36]. W okresie panowania Bolesława Chrobrego był to ważny gród obok Poznania i Gniezna dla ówczesnego państwa, ponieważ wspierał on króla wojskami w ogromnej liczbie jak na ówczesne czasy (rzekomo „800 pancernych i 2000 tarczowników”)[37].

Od 1123 miasto jest stolicą biskupstwa kujawskiego.

Zdaniem większości historyków opisujących okoliczności pierwszej lokacji, w połowie XIII wieku w najstarszej części dzisiejszego Włocławka funkcjonowały dwa miasta – miasto katedralne (dawny gród książęcy, zlokalizowany w okolicy dzisiejszego pałacu biskupiego) i miasto niemieckie („przez ludność napływową niemiecką na podgrodziu położone, zwane tak dlatego, że składało się z ludności napływowej niemieckiej”[38], powstałe „poprzez przywołanie zagranicznych osadników”[39]).

W 1255 książę kujawski Kazimierz I lokował tu miasto na prawie chełmińskim (odmiana prawa magdeburskiego), ale historycy przypuszczają, że Włocławek mógł uzyskać prawa miejskie znacznie wcześniej. Powiązanie miasta z katolicyzmem uformowało jego los na wiele wieków i kierunek jego rozwoju został uzależniony od decyzji biskupów, którzy wkrótce także przejęli na własność „niemieckie miasto”. Biskupi włocławscy byli bardzo zamożni, między innymi w XIV wieku wśród ich własności można wymienić wieś Łódź, która w późniejszym okresie rozwinie się jako jedno z największych miast Polski. Włocławek rywalizował gospodarczo z ówczesnym krzyżackim Toruniem. W latach 1308-1332, 1392 i 1431 miasto było pustoszone przez najazdy krzyżackie tak, że w 1339 trzeba było powtórnie lokować miasto na prawie chełmińskim. Podczas barbarzyńskich najazdów Krzyżacy nie oszczędzili Katedry niszcząc ją w 1329 roku[40]. Ostatni najazd Krzyżaków miał miejsce w 1431 roku. Po Pokoju toruńskim w 1466 roku nastąpił najintensywniejszy rozwój miasta. Zdaniem niektórych historyków, pod koniec XV wieku we Włocławku pobierał nauki Mikołaj Kopernik. Nauczycielem tego wielkiego astronoma, wówczas jeszcze młodzieńca, mógł być kanonik włocławski Mikołaj Wodka z Kwidzyna, dr medycyny zajmujący się również astronomią i astrologią, jeden z domniemanych konstruktorów zegara słonecznego, znajdującego się na katedrze włocławskiej[41][42]. Włocławek był dużym ośrodkiem handlu zbożem w I Rzeczypospolitej. W 1520 r. powstała tu królewska komora celna przy porcie. W 1569 biskup Stanisław Karnkowski założył we Włocławku seminarium duchowne, które funkcjonuje do dzisiaj. Mieszczanie włocławscy posiadali własną flotyllę wiślaną, obsługującą spław towarów. W 1598 w mieście było 27 spichlerzy[43]. Włocławek już w XVI wieku posiadał drewniane wodociągi, co dobitnie świadczy o zamożności miasta. W 1619 r. wybudowano dla seminarium nowy piętrowy budynek. Miasto zniszczone zostało przez pożar w 1620 roku (po pożarze komorę celną przeniesiono do Nieszawy), a w 1623 roku miała miejsce w nim epidemia.

Kres świetności przyniósł potop szwedzki, gdy w 1657 miasto zostało doszczętnie spalone przez Szwedów, a liczba ludności spadła do 1000 osób. W 1708 roku epidemia zabiła kilkuset mieszkańców.

Po II rozbiorze Polski od 1793 do 1807 Włocławek podlegał administracji zaboru pruskiego w ramach tzw. Prus Południowych. Po Kongresie wiedeńskim w 1815 miasto wcielono do Królestwa Kongresowego, co spowodowało, że przez następne dziesiątki lat stopniowo traciło resztki polskiej państwowości, stając się powoli coraz bardziej podporządkowane Imperium Rosyjskiemu. W 1816 uruchomiono tu przetwórnię cykorii Ferdynanda Bohma, w 1899 roku bracia Cassirerowie otworzyli Fabrykę Celulozy. W połowie XIX wieku pobudowano również fabryki maszyn rolniczych, fabrykę instrumentów i aparatów fizycznych, w mieście funkcjonowało także 14 browarów, huta szkła, cegielnia, tartaki oraz szereg innych przedsiębiorstw[44]. We Włocławku zarejestrowano w tamtym okresie 42 różne rzemiosła skupiające ogromną ilość rzemieślników, w porcie włocławskim przy ulicy Gdańskiej stało w szczytowym okresie do 150 statków[45]. W 1862 miasto uzyskało połączenie kolejowe z innymi ośrodkami miejskimi w Królestwie Polskim. W okresie powstania styczniowego we Włocławku został stracony pułkownik Stanislao Bechi, Włoch, który walczył po stronie Polaków. Płaskorzeźba upamiętniająca jego bohaterstwo zdobi kościół Santa Croce we Florencji[46]. Na początku XX wieku rozwinął się przemysł fajansowy, ceramiczny, chemiczny, poligraficzny, metalowy i spożywczy.

Okres II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Okupacja niemiecka w czasie I wojny światowej dokonała wielu zniszczeń w przemyśle. Dnia 16 sierpnia 1920 r. podczas wojny polsko-bolszewickiej oddziały przednie 4 armii sowieckiej pod dowództwem Gaj-Gaja próbowały sforsować Wisłę w okolicach Włocławka. Wojsko polskie oraz miejscowa ludność broniła miasta w dniach 16-19 sierpnia 1920 r. skutecznie odpierając ataki bolszewików. We Włocławku stacjonował Batalion Zapasowy 14 Pułku Piechoty Ziemi Kujawskiej, którego żołnierze odznaczyli się w obronie miasta[47]. Ostrzał artyleryjski uszkodził Katedrę i kościół farny św. Jana. Doszczętnie zniszczono również pałac biskupi[48].

Po odzyskaniu niepodległości wysadzono cerkiew ustawioną na środku dzisiejszego placu Wolności. W latach 30. powstały w mieście liczne nowe budynki, wśród których był budynek poczty przy ulicy Chopina. W okresie międzywojennym Włocławek był największym miastem ówczesnego województwa warszawskiego (miasto Warszawa było wydzielone) i 18. miastem pod względem liczby ludności w całej Polsce.

U progu wojny Włocławek liczył ok. 68 tys. mieszkańców. Oprócz polskiej większości żyły tu również mniejszości – żydowska (17,8% włocławian) i niemiecka (1,5%)[49].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Włocławska gazeta z czasów okupacji

Wojska niemieckie zajęły miasto 14 września 1939 roku. Tego dnia rozpoczął się we Włocławku okres okupacji hitlerowskiej, który trwał aż do wyparcia Niemców przez czerwonoarmistów 20 stycznia 1945 roku. Niemcy przemianowali Włocławek na Leslau, tę nieoficjalną niemiecką nazwę, narzuconą zaraz po wkroczeniu okupanta, zatwierdzono oficjalnie 21 maja 1941 roku jako Leslau an der Weichsel. Administracyjnie miasto zostało włączone do Rzeszy, w granice szeroko pojętej Wielkopolski, zwanej przez władze okupacyjne Krajem Warty (Wartheland). Komisarzem Leslau mianowano Hansa Cramera, byłego burmistrza Dachau. Po ponad dwóch latach sprawowania władzy nad ludnością Włocławka Cramer został przeniesiony do Kowna, 15 stycznia 1942 roku jego obowiązki we Włocławku przejął Oskar Schulz[49].

Biskup, męczennik, bł. Michał Kozal – zdjęcie obozowe

Od pierwszych dni hitlerowcy prowadzili brutalną politykę wyniszczającą miejscową ludność. Oprócz mordów na Żydach doliczono się również od 700 do 1000 ofiar wśród Polaków, którzy nie byli Żydami. Liczby te obejmują tylko morderstwa hitlerowskie dobrze znane historykom na obecnym etapie badań, w chwili obecnej nie da się oszacować całości ogromu zbrodni, jakich Niemcy dopuścili się na mieszkańcach Włocławka. Niemcy szybko i bezwzględnie przystąpili do rozprawy z polską inteligencją, pierwsze aresztowania wśród tzw. warstwy przywódczej miały miejsce we wrześniu. W drugiej połowie października oraz w listopadzie aresztowano 34 księży i 24 kleryków, biskupa Michała Kozala oraz nauczycieli z terenu miasta i powiatu, a także wiele innych osób zasłużonych dla lokalnej społeczności. Przesłuchiwania były połączone z torturami. Około 200 aresztantów wywieziono do obozów pracy w okolicach Królewca, gdzie wkrótce większość zamordowano. Wywożono również do innych obozów. Wielu spośród aresztowanych (co najmniej sto kilkadziesiąt osób) zamordowano na miejscu, we Włocławku. Wśród inteligencji aresztowań uniknęła część kobiet (nauczycielki), niektóre osoby zwalniano z aresztu, niektóre wydalano do Generalnego Gubernatorstwa. Co najmniej kilkadziesiąt osób zamordowano podczas likwidacji biednej dzielnicy Grzywno, przy czym liczba ta może być znacznie wyższa. Po spaleniu ruder i lepianek Grzywna wielu mieszkańców pozostało bez dachu nad głową i musiało szukać schronienia gdzie indziej, więcej niż 1000 osób wysiedlono stamtąd do GG. Wielu włocławian zaangażowało się w działalność konspiracyjną, pod tym zarzutem aresztowano około 400 osób, niezależnie od treści zasądzonych wyroków większość z tych niezwykle odważnych ludzi poniosło śmierć[49].

1 września 1939 roku w mieście przebywało około 12 000 Żydów[49]. Mordów na tutejszych Żydach hitlerowcy dopuszczali się już od pierwszych dni okupacji, a 24 października Włocławek stał się pierwszym polskim okupowanym miastem, w którym Niemcy nakazali Żydom naszycie na ubrania żółtych trójkątów, tzw. łat. Na skutek prześladowań większość włocławskich Żydów postanowiła szukać ratunku w Generalnym Gubernatorstwie, wyjeżdżając najczęściej do Kutna, Lublina, Warszawy i Żychlina, około 2 tysiące osób wysiedlono z miasta przymusowo. W 1940 roku około 3 tysiące Żydów zostało przeniesionych do utworzonego przez hitlerowców getta żydowskiego w Rakutówku, wówczas najbiedniejszej dzielnicy Włocławka. Stłoczono ich w tamtejszych lichych domach i nienadających się do zamieszkiwania budynkach gospodarczych, które pozyskano wysiedlając około 600 Polaków. Od połowy 1941 roku zaczęto wywozić Żydów z getta włocławskiego, najpierw do Poznania i Chodzieży, a od września 1941 roku do getta łódzkiego. Poprzez getto w Łodzi oraz bezpośrednio z getta włocławskiego wszystkich tutejszych Żydów dowożono do obozu zagłady Kulmhof, zlokalizowanego w Chełmnie nad Nerem, gdzie zagazowywano ich spalinami. Pod koniec kwietnia 1942 roku odbyły się trzy ostatnie transporty, po czym getto spalono. Żydzi, którzy nie trafili do włocławskiego getta, wyjeżdżając wcześniej z miasta, w przeważającej większości również nie przeżyli Holocaustu, ocaleli jedynie nieliczni[50][51].

W okresie początkowym okupacji hitlerowskiej Niemców we Włocławku było stosunkowo niewielu. Stacjonował tu kilkutysięczny garnizon Wehrmachtu, a liczbę Volksdeutscheów szacowano na około tysiąc osób. Okupanci zmierzali do przekształcenia Włocławka w miasto niemieckie nie tylko pod względem narzuconej przynależności państwowej i kulturowej, ale także pod względem etnicznym. Włocławek miał być Judenfrei, docelowo nie widziano w nim również miejsca dla Polaków – byli na każdym kroku prześladowani, mieli służyć wyłącznie jako tania siła robocza, chwilowo potrzebna gospodarce wojennej Rzeszy, ale bez przyszłości. Wskutek niemieckich prześladowań oraz akcji wysiedleń ludności polskiej z terenów zaanektowanych przez III Rzeszę przesiedlano włocławian do Generalnego Gubernatorstwa, w pierwszej kolejności polską inteligencję, Żydów oraz osoby podejrzewane o brak przychylności względem niemieckiej okupacji („aspołecznych”). W pierwszych miesiącach wojny Włocławek zmuszonych było opuścić około 16 tysięcy osób. W okresie późniejszym kontynuowano wywózki tysięcy Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, tysiące Polaków wywożono też na roboty przymusowe w głąb Rzeszy. Wysiedlenia były połączone z rabunkiem, osoba wysiedlana musiała zrzec się swojego majątku ruchomego i nieruchomego. Do Włocławka w ramach akcji przesiedleńczo-kolonizacyjnej Heim ins Reich przesiedlano Niemców. Byli to Volksdeutsche z krajów nadbałtyckich (m.in. Estonii i Łotwy) oraz innych terenów wschodnich (m.in. Bukowiny i Galicji)[49][52]. Niemcy przybywali też do miasta z Wołynia, Besarabii i Dobrudży. W latach 1943/1944 pojawiały się również niemieckie kobiety i dzieci, które uciekały z miast Rzeszy bombardowanych przez aliantów. Na skutek przesiedleń liczba Niemców w mieście znacznie się zwiększyła, pod koniec wojny wynosiła ponad 11 tysięcy osób, Niemcy stanowili wtedy już blisko 22% mieszkańców Włocławka[49].

Wszystkie omówione wyżej działania okupanta doprowadziły do wyludnienia Włocławka w okresie II wojny światowej. Wczesne powojenne szacunki wskazywały, że wysiedlono i częściowo wymordowano niemal 3/4 mieszkańców miasta[53], jednak obecnie, na podstawie dokumentów archiwalnych, prezentuje się inne dane, które wskazują na to, że ubytek ludności mógł nie być aż tak drastyczny – z dostępnych obecnie danych wynika, że najmniej mieszkańców Włocławek liczył pod koniec 1943 roku, zamieszkiwało go wówczas 49 148 osób, w tym 37 615 Polaków. 1 września 1939 r. liczba Polaków we Włocławku wynosiła ok. 55 000, natomiast 20 grudnia 1944 r., na miesiąc przed wycofaniem się Niemców, w mieście żyło 38 992 Polaków[49].

Większość budynków, które uległy zniszczeniu w trakcie wojny to budynki gospodarcze (471), spłonęło lub zostało wyburzonych także 112 budynków o innym przeznaczeniu. Włocławek nie doświadczył masowych bombardowań, straty w nieruchomościach dotyczyły przede wszystkim spalonych przez Niemców dzielnic biedy – Grzywna i Rakutówka. Przemysł i miejska infrastruktura w znacznej mierze ocalały – Niemcy wycofywali się bardzo szybko i choć mieli szerokie plany działań destrukcyjnych, by nie pozwolić aby cokolwiek wartościowego dostało się w ręce wroga, to większości z nich nie zdążyli zrealizować. Wysadzili w powietrze most na Wiśle, uszkodzili jedną z turbin w miejskiej elektrowni. Niektóre zakłady straciły od kilku do aż kilkudziesięciu procent parku maszynowego, dokonywano też podpaleń, część z utraconych maszyn udało się jednak odzyskać, większość fabryk przetrwała dwie fale zniszczeń (pierwsza to dzieło hitlerowców, druga to efekt aktywności plądrujących miasto czerwonoarmistów)[54][49][50].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Holocaust, a później emigracja (skutek powojennego bezprawia, doniesień o pogromach, powstania państwa Izrael oraz antyżydowskich działań władz komunistycznych, szczególnie z lat 1956, 1967 i 1968 r.), sprawiły, że Włocławek utracił około 12 000 swoich obywateli – polskich Żydów, którzy przed wojną byli w mieście znaczącą mniejszością. Dziś identyfikuje się z nimi tylko kilka włocławskich rodzin[55].

Początki powojennej odbudowy miasta w dużym stopniu opierały się na krzywdzie ludzkiej. Tragedia narodu żydowskiego oraz powojenna zawierucha ułatwiły władzom komunistycznym przejęcie tysięcy mieszkań, setek zakładów produkcyjnych i warsztatów, dziesiątków lokali instytucji społeczno-kulturalnych i religijnych. Kosztem wszystkich przedwojennych właścicieli nieruchomości wprowadzono nowy ład prawny, uniemożliwiający egzekwowanie czynszów z posiadanych nieruchomości, uniemożliwiający wymeldowanie meldowanych przymusowo przez władze obywateli[56], wymagający od właściciela budynku ubieganie się o urzędową zgodę nawet na możliwość zamieszkania we własnym domu. Dzięki tym posunięciom władza ludowa Włocławka pozyskiwała dzisiejszą starówkę, którą jednak ze względu na nieefektywność gospodarki planowej nie była w stanie sprawnie zarządzać. Obecnie utrzymywanie przez miasto ponad dwustu[57] budynków generuje ogromne koszty i powoduje brak możliwości przeprowadzania znaczących remontów. Miasto nie planuje jednak wzorować się na okolicznym Toruniu i odsprzedać deficytowe nieruchomości, zamiast tego od 2006 r. prowadzone są prace nad „planem rewitalizacji” starówki[potrzebne źródło].

Rozpoczęto odbudowę przemysłu i budowę nowych zakładów przemysłu chemicznego i przetwórczego. W 1969 r., realizując projekt Kaskada dolnej Wisły, wybudowano zaporę na Wiśle. W okresie PRL-u Włocławek z racji kumulacji dużego przemysłu był kreowany przez komunistów jako „czerwone miasto”, ale nie pokrywało to się ze stanem faktycznym[58].

W związku z transformacją ustrojową i silnym charakterem przemysłowym miasta, w latach 90., po kłopotliwych i niejednokrotnie pełnych nieprawidłowości przekształceniach dużych przedsiębiorstw państwowych, gwałtownie wzrosło bezrobocie. Stan ten pogłębiła utrata statusu miasta wojewódzkiego w 1998 roku. Włocławscy politycy wsparli ówcześnie aspiracje Bydgoszczy do stworzenia województwa, które pomimo początkowych protestów Torunia udało się ostatecznie utworzyć. W 2006 roku, Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Demokracji Lokalnej wystąpiło z oddolną inicjatywa konsultacji społecznych w sprawie zmiany przynależności administracyjnej miasta. Inicjatywa ta jednak nie uzyskała poparcia MSWiA[59]. Postępująca marginalizacja Włocławka spowodowała, ze w 2007 roku miasto zostało zakwalifikowane jako ośrodek subregionalny w Regionalnym Programie Operacyjnym Województwa Kujawsko-Pomorskiego[60].

Obecnie podejmowane są działania mające na celu przyspieszenie rozwoju miasta. W roku 2008 roku miasto zakupiło działki w okolicach Anwilu i utworzyło na ich terenie Włocławską Strefę Rozwoju Gospodarczego, która z założenia ma umożliwić dalszy rozwój gospodarczy miasta. Również w tym samym roku rozpoczęła się budowa instalacji kwasu tereftalowego na terenie obok Anwilu, oddanej do użytku w roku 2011, kosztem około 3,75 mld zł[61].

Fragment zakładów chemicznych Anwil SA
Kompleks petrochemiczny Orlenu
Nowy magazyn Rieber Foods Polska SA przy ul. Wyszyńskiego, nawiązujący architekturą do zabytkowego biurowca firmy

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Według danych za rok 2012 w mieście funkcjonują 11 863 podmioty gospodarcze[62]. Wartość przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia to 3240 zł brutto[63]. Stopa bezrobocia wynosi we Włocławku 21,3%, tym samym Włocławek obok Radomia i Grudziądza należy do pierwszej trójki polskich miejscowości dotkniętych największym bezrobociem, spośród wszystkich 66 miast na prawach powiatu[64].

Budżet miasta[edytuj | edytuj kod]

Miejskie wydatki to obecnie kwota 618 milionów złotych w skali roku. Prognozowane zadłużenie Włocławka (wskaźnik zadłużenia) w końcu roku 2013 ma wynosić 62,1% (wartość rzeczywista), względnie 45,8% (wartość nominalna)[65].

Przedsiębiorstwa[edytuj | edytuj kod]

W mieście obecny jest m.in. przemysł chemiczny, energetyczny, spożywczy, precyzyjny, metalowy i materiałów budowlanych, w mniejszej skali niż w przeszłości również maszynowy, meblarski, papierniczy oraz innych branż. We Włocławku ma swoją siedzibę 7 z 2000 największych polskich przedsiębiorstw (według rankingu „Rzeczpospolitej”)[66]:

W mieście istnieją też duże przedsiębiorstwa o nieco mniejszych przychodach, które wyróżniają się jednak ponad 100-letnią historią:

Dawniej do największych włocławskich zakładów należały:

W przeszłości działał tu również Zakład Rybacki Włocławek, wchodzący w skład Państwowego Gospodarstwa Rybackiego Bydgoszcz[67].

Przy ulicy Wiklinowej, nieopodal zakładów chemicznych, funkcjonuje ponad 33-hektarowa Włocławska Strefa Rozwoju Gospodarczego[68], która jest podstrefą Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[69]. W roku 2011 na terenie obok Anwilu ukończono jedną z większych inwestycji przemysłowych w Polsce – budowę instalacji kwasu tereftalowego za około 3,75 mld zł[61]. W roku 2013 Orlen rozpoczął budowę dodatkowego bloku energetycznego przy Anwilu (gazowo-parowego, o mocy 463 MW), inwestycję realizuje konsorcjum składające się z koncernów General Electric International oraz SNC-Lavalin Polska, jej koszt oszacowano na blisko 1,4 mld zł[70].

Oprócz zakładów przemysłowych w mieście istnieje szereg spółek miejskich, świadczących usługi dla mieszkańców i odbiorców komercyjnych. Do ważniejszych zaliczamy:

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Rozwój przemysłu energetycznego i chemicznego umożliwia bogata infrastruktura Włocławka i okolic. Nieopodal miasta znajduje się tłocznia gazu, która powstała w związku z wybudowaniem gazociągu Jamał – Europa[71], w pobliżu krzyżowania się polskich magistral gazowych[72][73]. Niedawno (w 2011 r.) oddano do użytku gazociąg Włocławek – Gdynia[74]. Korzystny dla perspektyw włocławskiego przemysłu może być też przebieg trasy rurociągu PłockNowa Wieś Wielka, który jest przeznaczony do transportu różnych paliw płynnych na potrzeby krajowe[75][76]. Największa włocławska dzielnica przemysłowa (Zachód Przemysłowy) jest znacznie oddalona od gęstej zabudowy mieszkaniowej, dzięki czemu mogą powstawać tu zakłady o dużej uciążliwości oddziaływania na środowisko naturalne. Położona jest nad Wisłą, co umożliwia dostawy wielkogabarytowych elementów konstrukcyjnych. Transport drogowy ułatwia będąca w zasięgu kilku kilometrów autostrada A1. Za przemysłowy transport kolejowy odpowiada stacja Włocławek Brzezie. W zasięgu terenów inwestycyjnych funkcjonuje wiele przemysłowych ujęć wody oraz przemysłowych oczyszczalni ścieków.

Handel[edytuj | edytuj kod]

Plac Grodzki
Plac Grodzki

Przy ul. Pułaskiego znajduje się wielofunkcyjne centrum handlowe – efekt rewitalizacji terenów po fabrykach fajansu i fabryce maszyn rolniczych Hugo Mühsama. W ramach pierwszych inwestycji, firmowanych jako „CH City”, oddano do użytku wielkopowierzchniowy obiekt handlowy, kilka dużych lokali, hotel, multipleks (Multikino) i parking na kilkaset samochodów. W późniejszym okresie powstały: galeria handlowa Wzorcownia (składająca się z kilkudziesięciu sklepów, rozmieszczonych na kilku poziomach), dwa apartamentowce, parking podziemny i budynek usługowo-rozrywkowy. Wzorcownia to ważny projekt urbanizacyjny dla miasta, ze względu na rewaloryzację rozległych terenów ruin pofabrycznych w śródmieściu. Jest to największy projekt rewitalizacyjny dotychczas realizowany we Włocławku.

Najstarszym i największym skupiskiem wielkopowierzchniowych obiektów handlowych są okolice ulic Witosa i Komunalnej.

Stosunkowo dużo sklepów, banków i punktów usługowych znajduje się na placu Wolności, a także na przyległych ulicach (Chopina, Kościuszki, 3 Maja, Zduńska).

W mieście znajdują się obecnie dwa targowiska miejskie, pierwsze przy ul. Związków Zawodowych, w zrewitalizowanych ceglanych halach przemysłowych, a drugie przy ul. Kaliskiej.

Ponadto w niedziele w dawnej zajezdni autobusowej nr 2 przy alei Kazimierza Wielkiego funkcjonuje pchli targ.

Baza turystyczna[edytuj | edytuj kod]

W 2013 roku roku baza turystyczna miasta składała się z 8 obiektów hotelowych, które w ciągu 12 miesięcy udzieliły 48,1 tys. noclegów, w tym 4363 turystom zagranicznym[77].

Hotele[edytuj | edytuj kod]

Obecnie we Włocławku funkcjonują hotele spełniające standardy:

  • czterogwiazdkowe: Młyn – ul. Okrzei 77[78],
  • trzygwiazdkowe: Pałac Bursztynowy – ul. Okrężna 21, Portofino – al. Kazimierza Wielkiego 6E, Victoria – ul. Przechodnia 1 B, Zajazd Polski – plac Wolności 5[78]
  • dwugwiazdkowe: Ratuszowy – ul. J. Bojańczyka 7[78],
  • jednogwiazdkowe: Kujawy – ul. Kościuszki 20[78].

Obiekty szkolne i uczelniane[edytuj | edytuj kod]

  • Akademik PWSZ we Włocławku – ul. Obrońców Wisły 1921 nr 21/25,
  • Bursa Szkolna nr 2 – ul. Mechaników 1,
  • Internat Zespołu Szkół im. ks. Jana Długosza – ul. Łęgska 26,
  • Schronisko Młodzieżowe Druktur – Łęgska 10.

Kempingi i pola namiotowe[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Na zachód od miasta przebiega autostrada A1, łącząca Gdańsk z Łodzią, Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym i Czechami. Węzłem autostradowym położonym najbliżej centrum miasta jest znajdujący się w Pikutkowie węzeł Włocławek Zachód, do którego od strony Włocławka prowadzi droga krajowa nr 62.

Przez miasto przebiegają następujące drogi:

W latach 1963-2007 budowano obwodnicę Włocławka. Pierwszy odcinek (al. Kaziemierza Wielkiego) ukończono na początku lat osiemdziesiątych, drugi (al. Królowej Jadwigi) w 2005 r.[79] Przygotowano się już do wykupu terenów pod dalsze odcinki, jednak ostatecznie plany ukończenia obwodnicy porzucono, ponieważ mieszkańcy osiedla Południe obawiali się uciążliwości zwiększonego ruchu samochodów oraz protestowali przeciwko wywłaszczeniom. Pojawiały się również argumenty, że obwodnica miastu jest niepotrzebna, ponieważ ciężar tranzytu częściowo zdejmuje z dróg lokalnych autostrada A1. W miejsce projektu obwodnicy powołano do życia wstępny i modyfikowany na bieżąco projekt „drogi międzyosiedlowej”. Projekt ten zakłada, że ruch miejski można rozładować przez przebudowę i modernizację istniejącej już sieci dróg[80] oraz budowę kilku nowych odcinków, nawiązujących do dawnego przebiegu obwodnicy, lecz planowanych już jako węższe drogi, nie 4-pasmowe[81]. Poszerzane są wybrane drogi osiedla Południe, a lepsze skomunikowanie Południa z Zazamczem zapewnia już nowy most na Zgłowiączce przy ul. Obwodowej oraz przebudowane ulice: Miła, Węglowa, Kapitulna, Gajowa, Zgodna i Fredry[82]. Z rządowych funduszy przeznaczonych na budowę dróg lokalnych przebudowano drogę gruntową Planty (odcinek Kapitulna-Wiejska, tzw. Planty II) w nową drogę twardą[83]. W 2009 r. oficjalnie powiadomiono o zaniechaniu realizacji ogłoszonego w 2006 r. projektu budowy wiaduktu nad torami przy ul. Wienieckiej[84]. Odciążyć tunel przy ul. Kapitulnej (z którego korzystają zarówno mieszkańcy Zazamcza, jak i Południa) miał przejazd pod/nad torami łączący ul. Kaliską ze Spółdzielczą, uznano jednak, że takie połączenie dróg jest technicznie niewykonalne (zdaniem rzeczniczki prezydenta „nie ma takich możliwości technicznych”[85], a zdaniem samego prezydenta pomysł na tego typu inwestycję „od dobrych trzydziestu lat jest nieaktualny”[86], gdyż ewentualny „tunel musiałby się zaczynać na ulicy POW, a kończyć przy Plantach”[86], natomiast „Jeśli chodzi o wielopoziomowe skrzyżowanie, to takie dywagacje też nie mają sensu. Bo ta inwestycja wiązałaby się z koniecznością wyburzenia budynków”[86].

Włocławek samodzielnie utrzymuje prawie 15 kilometrów drogi krajowej nr 91, znajdującej się w granicach administracyjnych miasta. 1 marca 2010 r. rozpoczęto remont tej drogi[87], zakończenie czwartego etapu przebudowy planowane jest na październik 2014 roku[88]. W 2013 roku prezydent Włocławka oficjalnie przyznał, że istnieją problemy z terminowością i jakością prac prowadzonych przez drogowców na remontowanej drodze, poinformował, że konieczne okazało się frezowanie kilku wykonanych na początku remontu fragmentów nawierzchni i położenie na nich nowej warstwy ścieralnej (w ramach gwarancji)[89].

Na zachód od Włocławka przebiega autostrada A1. W pobliżu miasta znajdują się trzy węzły autostradowe: na północny zachód od centrum węzeł Włocławek Północ (zlokalizowany w Brzeziu), na zachód od centrum węzeł Włocławek Zachód (zlokalizowany w Pikutkowie) oraz na południe od centrum węzeł Kowal. Autostrada odciąża drogi przechodzące przez miasto, zdejmując z nich w znacznym stopniu ciężar tranzytu. Odcinek autostrady przebiegający w pobliżu Włocławka będzie płatny.

Włocławek dysponuje dwiema przeprawami drogowymi przez rzekę Wisłę. Są to: stalowy kratownicowy most im. Edwarda Śmigłego-Rydza oraz włocławska zapora (al. Księdza Jerzego Popiełuszki). Most stalowy – przedwojenny, dwukrotnie wysadzany w powietrze i odbudowywany, w roku 2008 przeszedł gruntowny remont, we wrześniu 2009 roku została na nim zainstalowana iluminacja[90]. Włocławska tama, która od kilkudziesięciu lat jest nadmiernie eksploatowana (samodzielnie miała funkcjonować maksymalnie 10-15 lat, od dziesięcioleci przyjmuje na siebie zbyt duży napór wody), powszechnie uważana jest za obiekt zagrożony katastrofą budowlaną, wymaga częstych remontów, funkcjonuje jednak poprawnie.

W 2012 roku we Włocławku było zarejestrowanych 59 819 pojazdów[91]. Najważniejsze ciągi komunikacyjne dla miasta spośród 500 ulic to: Chopina, Okrzei, Toruńska, aleja Kazimierza Wielkiego, Płocka, aleja Księdza Popiełuszki, Kruszyńska, aleja Jana Pawła II, plac Wolności, Kaliska, Wieniecka, Most Marszałka Rydza-Śmigłego, Kapitulna, Wiejska, Wronia, Stodólna, Prymasa Stefana Wyszyńskiego, Brzeska, Tadeusza Reichsteina.

Transport autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Organizatorem komunikacji miejskiej we Włocławku jest Referat Publicznego Transportu Zbiorowego w Urzędzie Miasta Włocławek. Operatorem wykonującym usługi przewozowe w ramach komunikacji miejskiej jest MPK Włocławek, posiadające w parku taborowym 58 autobusów: marki Solaris (50 sztuk) oraz Jelcz (8 sztuk)[92]. Na terenie miasta funkcjonuje 18 linii stałych, a także 2 linie hipermarketowe[93] i 2 linie sezonowe[94]. W roku 2013 przewoźnik przewiózł 8 mln pasażerów, wykonując 3,2 mln wozokilometrów[92].

Usługi przewozowe w ruchu podmiejskim wykonuje Kujawsko-Pomorski Transport Samochodowy SA (dawny PKS), ZUT Rzadka Wola, Auto-Tur oraz MPK Włocławek.

Od 1 września 2008 roku na terenie województwa kujawsko-pomorskiego został uruchomiony bilet regionalny, który uprawnia do podróżowana koleją na linii Toruń – Włocławek (największy ruch pasażerski w województwie w 2007 roku), a także do bezpłatnego podróżowania autobusem miejskim w wybranym mieście przez 60 minut od wyjścia z pociągu.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Historia kolei żelaznych we Włocławku sięga II połowy XIX wieku. 5 grudnia 1862 uruchomiono 154,1 km linię kolejową Kutno – Włocławek – Bydgoszcz Bielawy (2-torową na 108,7 km odcinku Kutno – Toruń Główny)[95].

Obecnie na terenie miasta pociągi pasażerskie zatrzymują się na stacji Włocławek oraz przystankach Włocławek Zazamcze i Włocławek Brzezie (zburzony dworzec). Ponadto w mieście znajduje się działający dworzec towarowy w zachodniej części miasta. Miasto przecina na pół linia kolejowa nr 18 KutnoPiła Główna.

Kolej wąskotorowa[edytuj | edytuj kod]

We Włocławku do dziś zachował się dworzec kolei wąskotorowej przy ul. Kaliskiej. Ostatni pociąg osobowy odjechał z niego 21 kwietnia 1978 r. o godzinie 18:10, a następnego dnia o godzinie 4:19 odjechał ostatni pociąg towarowy.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Trawiaste Lotnisko Kruszyn, użytkowane przez Aeroklub Włocławski, zlokalizowane jest około 9 km od centrum miasta, poza jego granicami administracyjnymi. Najbliższe porty lotnicze znajdują się w Bydgoszczy (104 km), Łodzi (115 km), Nowym Dworze Mazowieckim (122 km) i Warszawie (169 km). Od wielu lat miasto wraz z Aeroklubem Włocławskim planują przystosowanie kruszyńskiego lotniska do obsługi małego ruchu pasażerskiego[96], jednak w 2012 r. do tych planów negatywnie ustosunkowała się Gmina Włocławek, wobec czego dalsze losy tego przedsięwzięcia stoją pod znakiem zapytania[97].

W 2012 roku przy ul. Wienieckiej otworzono sanitarne lądowisko na jednym z budynków szpitala.

Transport rzeczny[edytuj | edytuj kod]

Przystań miejska u ujścia Zgłowiączki do Wisły

Stare włocławskie porty na Wiśle (przystań na wprost Starego Rynku, port letni i port zimowy) nie funkcjonują prawidłowo ze względu na zbyt niski poziom wody poniżej zapory[98]. Pomimo tych trudności wybudowano kolejną wiślaną przystań – przy ujściu Zgłowiączki[99][100].

Powyżej zapory działa port przy śluzie, przeznaczony dla pchaczy, holowników, barek i lodołamaczy, nieosłonięta przystań miejska nad Jeziorem Włocławskim, przeznaczona dla statków spacerowych, jachtów i mniejszych jednostek, oraz zlokalizowana w zatoce Zarzeczewo Marina Zarzeczewo, największy port jachtowy w mieście, zarządzany przez Yacht Club Anwil.

Najstarszym portem włocławskim była przystań towarowa przy dzisiejszej ulicy Gdańskiej, co zresztą znalazło odzwierciedlenie w nazwie tej ulicy. W 1865 roku, w związku z budową drewnianego mostu łyżwowego, przystań przeniesiono w okolice kościoła św. Jana[101]. Owa przystań teoretycznie istnieje do dziś[102], choć już jako pasażerska, a nie towarowa. O jej funkcjonowaniu świadczą głównie polery, ucha cumownicze i drabinki na bulwarach, od dawna nie cumują tu większe jednostki.

Poniżej zapory łodzie można slipować ze zwykłych betonowych zjazdów – w dawnym porcie letnim (przy ul. Płockiej) oraz przy ulicy Solnej[103] (obok przystani miejskiej).

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Policja i straż miejska[edytuj | edytuj kod]

Od wielu lat na terenie Włocławka funkcjonuje straż miejska, która wraz z policją dba o porządek publiczny w mieście. Z bazy przy ul. J. Bojańczyka 11/13 codziennie wyruszają całodobowe patrole piesze, rowerowe, samochodowe straży miejskiej. Obecnie na terenie Włocławka przy ul. Okrężnej 25 działa zespół budynków tworzący komendę miejską policji, poliklinikę, areszt śledczy, areszt deportacyjny dla województwa Kujawsko-Pomorskiego, Wojskową Komendę Uzupełnień, wydział Centralnego Biura Śledczego. Wcześniej we Włocławku funkcjonowało kilka komisariatów policji, bądź milicji przy ul. Chopina (komenda milicji), Okrzei (posterunek dworcowy), Brzeskiej, Stodólnej, Toruńskiej (koszary ZOMO), Kapitulnej.

Straż pożarna[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowa remiza straży pożarnej przy ul. Żabiej 8

We Włocławku ma swoją siedzibę Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej (ul. Rolna 1). W jej strukturze funkcjonują dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze (na ul. Rolnej 1 i Płockiej 7a), których obszarem działania jest miasto Włocławek i powiat włocławski. W planach jest budowa strażnicy przy ul. Brzezinowej (między innymi obsługa autostrady), a także na Zawiślu. Do dziś zachowała się zabytkowa strażnica na starym mieście przy ul. Żabiej 8, ale obecnie pełni rolę ośrodka kultury (klub „Stara remiza” działający przy Włocławskim Centrum Kultury). Na terenie miasta działa komenda zakładowej straży pożarnej Anwil. W mieście funkcjonuje również Parafialna Ochotnicza Straż Pożarna Pod Wezwaniem Najświętszego Serca Jezusowego przy ulicy Ostrowskiej 8, której działalność skupia się na działaniach prewencyjnych i szkoleniach młodzieży w zakresie udzielania pomocy przedmedycznej[potrzebne źródło]. Na lotnisku aeroklubu włocławskiego w Kruszynie stacjonuje śmigłowiec wykorzystywany do akcji gaszenia pożarów lasów.

Pogotowie ratunkowe i szpitale[edytuj | edytuj kod]

Przy ulicy Lunewil 15 działa stacja pogotowia ratunkowego (dawniej wojewódzka), a jeden z zespołów wyjazdowych dyżuruje przy ul. Kaliskiej 104a. W okresie remontu mostu dodatkowy zespół wyjazdowy znajdował się na Zawiślu. Dawny szpital miejski przy ul. Szpitalnej obecnie jest zespołem przychodni, natomiast szpital właściwy obecnie mieści się w zespole budynków przy ul. Wienieckiej 49 i ma status wojewódzki. Na jednym z jego budynków w 2012 roku otworzono sanitarne lądowisko. Ponadto na terenie miasta działają NZOZ Diagmed Plus (naprzeciwko dworca PKP), a także niepubliczny szpital specjalistyczny „Barska”. Obie placówki świadczą podobne usługi i mają podpisaną umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia. Na terenie miasta działa kilkanaście publicznych i niepublicznych przychodni, sam Miejski Zespół Opieki Zdrowotnej posiada swoje przychodnie w 10 różnych częściach miasta. Od 2002 roku przy Królewieckiej 2 mieści się Centrum Diagnostyczno-Lecznicze które jest filią Szpitala – Centrum Onkologii w Bydgoszczy.

Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Włocławka działa Miejskie WOPR przy ul. Chopina 10/12, a także Kujawskie WOPR przy ul. Komunalnej 4.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Włocławka.

Liczba mieszkańców miasta na przestrzeni wieków kształtowała się różnie. W okresie istnienia grodu książęcego (X wiek) Włocławek wsparł Bolesława Chrobrego znaczącym wojskiem jak na ówczesne czasy (rzekomo „800 pancernych i 2000 tarczowników”[37]), a to świadczy o istnieniu dużego grodu już w X wieku. W XIV wieku ta sytuacja diametralnie się zmieniła pod wpływem najazdów krzyżackich, a kolejne spustoszenie wśród liczby ludności wywołał potop szwedzki w XVII wieku. Dynamiczny przypływ ludności nastąpił wraz z rozwojem przemysłu we Włocławku na przełomie XIX wiek i XX wieku. Obecnie miasto dotknął proces suburbanizacji, który jest charakterystyczny dla krajów Europy Zachodniej i USA. Sama tylko gmina Fabianki w okresie 1995-2007 zwiększyła swoją liczbę ludności o 15%[104], przy jednoczesnym spadku liczby mieszkańców Włocławka. Jest to proces charakterystyczny dla większości dużych polskich miast. Na spadek liczby włocławian mogła wpłynąć również likwidacja województwa włocławskiego i związana z tym redukcja etatów w lokalnej administracji – spadek liczby mieszkańców odnotowuje się we Włocławku od 1999 r., a wtedy właśnie weszła w życie reforma administracyjna.

Największą liczbę ludności Włocławek odnotował w 1998 r. – 123 373 mieszkańców[105].

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Edukacja we Włocławku.

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Statystyki szkół[edytuj | edytuj kod]

Dane Banku Danych Regionalnych (obecnie Bank Danych Lokalnych) z 2006 roku, zawierające także liczbę szkół dla dorosłych, uzupełniających, niepublicznych:

  • szkoły podstawowe: 19,
  • gimnazja: 20,
  • zasadnicze szkoły zawodowe: 10,
  • licea profilowane: 7,
  • technika: 17,
  • szkoły artystyczne: 3,
  • licea ogólnokształcące: 23,
  • szkoły policealne: 16.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Włocławscy sportowcy mają wiele osiągnięć (m.in. mistrzostwo Polski w boksie, wioślarstwie, koszykówce, lekkiej atletyce, judo, karate). Największą popularnością cieszą się w mieście koszykówka i piłka nożna, funkcjonuje tu amatorska liga koszykówki i amatorska liga futsalu[potrzebne źródło]. Do najaktywniejszych włocławskich stowarzyszeń sportowych należą:

Stadion OSiR

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • trzy stadiony piłkarskie (OSiR, Włocłavia, Przylesie). Stadion OSIR jest wyposażony w bieżnię lekkoatletyczną i sztuczne oświetlenie
  • dwa boiska treningowe (dla piłki nożnej) ze sztucznym oświetleniem i murawą
  • dwie hale sportowo-widowiskowe. Hala Mistrzów jest w stanie pomieścić 4200 osób.
  • korty tenisowe (między innymi przy Hali Mistrzów)
  • zadaszone korty tenisowe (ul. Żytnia)
  • dwie średniej wielkości pływalnie miejskie („Delfin” i „Słodowo”), niewielki basen szkolny przy Zespole Szkół Elektrycznych oraz kilka małych basenów komercyjnych[106]
  • lotnisko Aeroklubu Włocławskiego w Kruszynie
  • sezonowe sztuczne lodowisko na powietrzu
  • dwa rekreacyjne porty rzeczne (Marina Zarzeczewo i przystań miejska nad Jeziorem Włocławskim)
  • dwie kręgielnie (w budynkach miejskich pływalni)
  • skatepark (stadion Przylesie)
  • zespół boisk do kosza (ul. Wieniecka)
  • klub jeździecki „Michelin”
  • pole golfowe (Wieniec-Zalesie – 6 km od Włocławka)

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Centrum Kultury Browar B

Włocławek jest centrum kulturalnym wschodnich Kujaw. W mieście ma siedzibę wiele instytucji kulturalnych. Do najważniejszych należą:

  • Centrum Kultury Browar B – powstało z połączenia Włocławskiego Centrum Kultury oraz Włocławskiego Ośrodka Edukacji i Promocji Kultury, organizuje kilkadziesiąt imprez rocznie. Jest to instytucja interdyscyplinarna, realizująca inicjatywy z różnych dziedzin sztuki (muzyka, taniec, plastyka, teatr, film, literatura etc.). Główna siedziba znajduje się u zbiegu ulic Łęgskiej i Bechiego, w zabytkowych murach dawnego Browaru Bojańczyka, wzniesionych w latach 1832–1880. W ramach CKBB funckjonują również małe placówki kulturalne, rozmieszczone w różnych częściach miasta kluby „Stara Remiza”, „Zazamcze” i „Łęg”[107].
  • Teatr Impresaryjny im. Włodzimierza Gniazdowskiego – na jego deskach niejednokrotnie występują najlepsi polscy aktorzy. W sezonie 2000/2001 teatr odwiedziło 86,8 tys. widzów[108]. Ponadto teatr skupia kilka amatorskich zespołów teatralnych.
  • Stowarzyszenie Edukacyjno-Teatralne "Teatr Nasz" – bardzo aktywnie działający amatorski zespół teatralny, organizujący poza przedstawieniami cykliczne imprezy kulturalne o zasięgu ogólnopolskim
Obraz autorstwa Guercina ze zbiorów Muzeum Diecezjalnego
Muzeum posiada bardzo bogate zbiory, z których większość jest publicznie dostępna. Do najcenniejszych eksponatów należą m.in.: pastorał biskupa Macieja z Gołańczy, pochodzący z trzeciej ćwierci XIII wieku, kielich liturgiczny z 1368 roku[potrzebne źródło], drzeworyty autorstwa Albrechta Dürera, wartościowe obrazy (m.in. Powrót syna martnotrawnego Giovanniego Francesca Barbieriego, znanego również jako Guercino), liczne znaleziska archeologiczne z obszaru Diecezji Włocławskiej oraz meble[110].
  • Galeria Sztuki Współczesnej
  • Miejska Biblioteka Publiczna
  • Multikino Włocławek – funkcjonuje tu 6 sal kinowych
  • Czarny Spichrz, siedziba Dobrzyńsko-Kujawskiego Towarzystwa Kulturalnego oraz Klubu Środowisk Twórczych „Piwnica” (zajmuje się m.in. organizacją koncertów zespołów grających muzykę alternatywną)
  • Klub Literacki „Bartnicka 10”, działający przy Zakładzie Karnym we Włocławku

W przeszłości w mieście funkcjonowało również Wojewódzkie Muzeum Pożarnictwa, jednak w 1989 roku zostało zamknięte, zbiory przekazano innym podmiotom[111].

W mieście działa wiele zespołów artystycznych, spośród których największe sukcesy osiągnęli:

  • Chór Vladislavia,
  • Chór Rzemieślniczy Lutnia,
  • Zespół Pieśni i Tańca Kujawy,
  • Echo Kujaw,
  • Grupa Taneczna Fantazja,
  • Chór Canto,
  • Teatr „Skene” – zespół teatralny dzieci i młodzieży.

Od 1995 r. w mieście działa aktywnie włocławska Drużyna Rycerska. W ostatnich latach, szczególnie w Parku Miejskim i na bulwarach, organizowane są liczne imprezy plenerowe, na które ściągają mieszkańcy miasta i okolic. Wśród najsłynniejszych imprez należy wymienić Finał Turnieju Poezji Śpiewanej Ogólnopolskiego Konkursu Recytatorskiego, Międzynarodowy Festiwal Teatrów Ulicznych „Brukarnia”, ogólnopolskie zawody taneczne.

Narodowy Bank Polski w dniu 18 listopada 2005 roku wprowadził do obiegu monetę „Włocławek” o nominale 2 zł, wykonaną stemplem zwykłym w stopie Nordic Gold.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

tzw. Pałac Mühsama
Dawny Budynek starostwa z lat 1836-1844, obecnie rektorat PWSZ
Wnętrze Katedry
  • bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – kościół gotycki, którego początki sięgają 1340 r. (data poświęcenia kamienia węgielnego), konsekrowany w 1411 r., później rozbudowywany, a na przełomie wieków XIX i XX, na skutek rozpoczęcia prac nad regotycyzacją w 1875 r., gruntownie przebudowany (np. w 1881 r. do trzykondygnacyjnych wież dobudowano dwie następne kondygnacje)[112]. Znajdują się tu najstarsze witraże w kościele katolickim w Polsce (z 1360 roku), nagrobek bpa Piotra z Bnina, wykonany przez Wita Stwosza, a także liczne cenne rzeźby i malowidła, do powstania których przyczynili się tacy artyści jak np. Jan Florentczyk czy Juan Correa de Vivar. Na zewnątrz znajduje się zegar słoneczny, być może wykonany przez Mikołaja Kopernika i (lub) jego domniemanego nauczyciela Mikołaja Wodkę. Katedra włocławska jest jednym z najwyższych kościołów w Polsce, jej wysokość sięga 85 metrów[113][114].
  • plac Kopernika – tu znajdują się najważniejsze zabytki Włocławka: bazylika katedralna WNMP, kościół św. Witalisa, budynki Wyższego Seminarium Duchownego, a także Muzeum Diecezjalne czy pomnik astronoma Mikołaja Kopernika, który mógł uczyć się w szkole katedralnej we Włocławku[115]
  • gotycki kościół św. Witalisa z ok. 1330 r., który jest najstarszym zachowanym obiektem ceglanym w mieście.
  • późnogotycki kościół św. Jana Chrzciciela z I połowy XVI w., dawna fara miejska; na uwagę zasługują m.in.: kaplica zaprojektowana w 1565 r., która mogła zostać wykonana przez płockiego budowniczego Jana Baptystę Wenecjanina oraz cegły z datami w elewacji, pokazujące stan Wisły w czasie podtopień miasta.
  • Wyższe Seminarium Duchowne, powstałe w 1569 r, jedno z najstarszych w Polsce. Obecny zespół budynków pochodzi z lat 1843, 1882-1900 (przebudowa) i lat 80. XX wieku, charakteryzuje go styl historyzujący, z przewagą neogotyku. Biblioteka Seminaryjna pochodzi z 1843 r.
  • kościół i klasztor oo. franciszkanów reformatów pw. Wszystkich Świętych – zespół klasztorny, znajdujący się przy placu Wolności, powstał w latach 1639-1644; na uwagę zasługują m.in. unikalne w Polsce drzwi pomiędzy prezbiterium kościoła a krużgankiem klasztoru, techniką intarsji posłużono się tu tak, aby zdobienie ukazywało trójwymiarowy obraz.
  • Pałac Biskupi, zbudowany na miejscu średniowiecznego zamku, przebudowany w latach 1720-1738, 1861 i 1925 w stylu klasycystycznym. W czasie wojen napoleońskich szpital wojskowy, następnie szkoła. Od 1858 ponownie należy do biskupów.
  • budynek dawnej kanonii przy ul. Gdańskiej z roku 1649 – jest to jeden z najstarszych obiektów świeckich zachowanych w mieście, mieści się tu Muzeum Biskupa Michała Kozala oraz Izba Pamięci Prymasa Stefana Wyszyńskiego.
  • prałatówka przy pl. Kopernika, wybudowana w 1801 r.
  • Czarny Spichrz, wzniesiony na przełomie XVIII i XIX w., usytuowany przy rogu ul. Wyszyńskiego i ul. Piwnej.
  • Wzorcownia, centrum handlowo-usługowe, nawiązujące architekturą do XIX-wiecznych fabryk, w miejscu których powstało; prowadzili tu działalność różni przemysłowcy, wśród nich m.in. Teichfeld i Asterblum, przez wiele lat właściciele Włocławskich Fabryk Fajansu[116].
  • tzw. Pałac Mühsama przy ul. Kościuszki.
  • Szkoła Handlowa przy ul. Mickiewicza, obecnie Liceum Ziemi Kujawskiej.
  • Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej przy ul. Słowackiego.
  • dawna kaplica cmentarna, przebudowana na Cerkiew św. Mikołaja.
  • kościół św. Stanisława, częściowo wybudowany w dwudziestoleciu międzywojennym, oddany do użytku długo po wojnie, konsekrowany w 1958 r.[117] Położony między ulicami Wiejską i Żeromskiego.
  • dawny Browar Bojańczyka, wzniesiony w latach 1832–1880; przebudowany na główną siedzibę Centrum Kultury Browar B.
  • zespół budynków Sądu Rejonowego i Sądu Okręgowego przy ul. Kilińskiego i Wojska Polskiego; zabudowania wzniesiono na przełomie XIX i XX wieku, pierwotnie mieściła się tu m.in. Fabryka Wód Gazowych i Spirytusu, należąca do Ludwika Bauera[potrzebne źródło]
  • kościół ewangelicko-augsburski przy ul. Brzeskiej; na uwagę zasługuje obraz autorstwa Kazimierza Mireckiego, będący kopią dzieła Paula Delaroche'a, przedstawiającego Chrystusa w Ogrójcu.
  • zespół budynków przy ul. Wyszyńskiego 14, należący do firmy Rieber Foods Polska, posługującej się marką Delecta; dawna siedziba XIX-wiecznej fabryki kaw zbożowych i cykorii Ferdynanda Bohma, w XX wieku mocno rozbudowanej
  • budynek Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy u zbiegu ulic Wyszyńskiego i Szpitalnej; wybudowany na wzór dawnego XIX-wiecznego szpitala św. Antoniego[118], zburzonego w 2012 roku, wiele lat po zamknięciu i wyłączeniu z użytkowania.
  • dawna siedziba straży ogniowej przy ul. Żabiej 8; obecnie klub „Stara Remiza”, funkcjonujący w ramach Centrum Kultury Browar B
  • liczne kamienice w Śródmieściu.
  • dawny solny młyn parowy, należący niegdyś do Lejba Sterna; wzniesiony w 1902 roku przy obecnej ul. Okrzei, na początku XXI stulecia przebudowany na hotel
  • dawne zespoły fabryczne i ich pozostałości (między innymi przy ul. Związków Zawodowych, Łęgskiej, w lasach w Michelinie – pozostałości niemieckiej fabryki z czasów II wojny światowej[119].

Wiele zabytków nie doczekało obecnych czasów, wśród nich można między innymi wymienić: zamek biskupi, katedrę romańską, ratusz na Starym Rynku, kościół św. Stanisława, położony nieopodal zamku książęcego, klasztor cystersów i kościół św. Gotarda na Zawiślu, kościół św. Jerzego przy ul. Jurskiej, kościół św. Wojciecha przy ul. Brzeskiej, synagogi przy ul. Żabiej 14 i Królewieckiej 17, cerkiew św. Mikołaja na placu Wolności, pałacyk przy ulicy Chopina, dworzec kolejowy, zabytkowe fabryki, średniowieczne stare miasto, koszary wojskowe przy ul. Żytniej. W roku 2008 wykaz obiektów zabytkowych we Włocławku zawierał 574 obiekty[120]. Wykaz nie obejmuje wszystkich zabytków, a tym samym nie są one chronione przez miejskiego konserwatora zabytków.

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Media[edytuj | edytuj kod]

Włocławscy dziennikarze

We Włocławku działają liczne media, które przekazują mieszkańcom informacje z miasta i regionu:

Honorowi obywatele[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni we Włocławku[edytuj | edytuj kod]

Związani z Włocławkiem[edytuj | edytuj kod]

  • Charles de Gaulle – francuski wojskowy i polityk, prezydent Francji, w 1920 r. zostaje zakwaterowany we Włocławku w ramach Francuskiej Misji Wojskowej[130]
  • Alfred Szklarski – pisarz, twórca serii o Tomku Wilmowskim, przed wyjazdem na studia kształcił się we Włocławku

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Przypisy

  1. GUS: Dane roczne – Podział terytorialny – Powierzchnia geodezyjna kraju (dane GUGiK) – Powierzchnia – Włocławek (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2013-03-12. [dostęp 2013-05-21].
  2. Bank Danych Lokalnych GUS – okres sprawozdawczy: dane roczne, kategoria: ludność, grupa: stan ludności i prognozy, podgrupa: ludność wg miejsca zameldowania/zamieszkania i płci (NTS-5), Włocławek, faktyczne miejsce zamieszkania; adres źródła: [1]
  3. Monografia Wielkiego Pomorza i Gdyni, pod red. Józefa Lachowskiego, Toruń-Lwów, 1939 r., s. 7, s. 154, s. 176.
  4. Monografia Włocławka, ks. dr Michał Morawski, 1933 r., s.94, s. 364, s. 368.
  5. Przewodnik Ilustrowany po Włocławku, pod red. Stanisława Jankowskiego, 1922 r., s. 43.
  6. 6,0 6,1 Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Nazewnictwo geograficzne Polski, tom I: Hydronimy, część II: Wody stojące, Warszawa, s. 45, 300, 383 [2].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Nazewnictwo geograficzne Polski, tom I: Hydronimy, część I: Wody płynące, źródła, wodospady, Warszawa, s. 31, 143, 243, 331, 332 [3].
  8. Stan Środowiska Miasta Włocławek, Załącznik nr 1, Włocławek wrzesień 2003, s. 48-52 [4].
  9. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 245.
  10. uchwała nr XXXII/44/2013 Rady Miasta Włocławek z dnia 29 kwietnia 2013 r. w sprawie ustanowienia użytku ekologicznego na terenie miasta Włocławek (DZ. URZ. WOJ. KUJ-POM. 2013.1885).
  11. Oficjalna strona Gostyńsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego [5].
  12. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 7 marca 2008 r. (w sprawie wymagań, jakie muszą spełniać cmentarze, groby i inne miejsca pochówku zwłok i szczątków; Dz. U. z 2008 r. Nr 48, poz. 284) cmentarze „projektuje się i utrzymuje jako tereny o założeniu parkowym”.
  13. Nowości Włocławskie, Trzeba zrobić miejsce zmarłym http://q4.pl/?id=17&news=104158.
  14. Nowości Włocławskie, Groby w elektronicznym spisie http://q4.pl/?id=17&news=111519.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Michał Morawski, Monografja Włocławka: (Włocławia), Włocławek 1933, s. 296 [350] [6].
  16. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 173.
  17. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 112.
  18. Tadeusz Kieloch, Udział Włocławka w walkach o niepodległość w latach 1794-1918, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. Jacka Staszewskiego, t. I, Włocławek 1999, s. 681.
  19. Porównanie starej niemieckiej mapy topograficznej (3380 Leslau z 1944 r. [7]) z dzisiejszym planem miasta.
  20. Adam Ginsbert, Włocławek: studium monograficzne, Warszawa 1968, s. 15.
  21. Ulica Tadeusza Reichsteina – rozstrzygnięcie konkursu na nazwę ulicy [8].
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 22,6 22,7 22,8 Projekt Lokalnego Programu Rewitalizacji Miasta Włocławek na lata 2008-2015 z grudnia 2008 r. [9].
  23. Strategia Rozwoju Miasta Włocławek do 2015 roku [10].
  24. Błogosławiony Michał Kozal (25.09.1893-26.01.1943) – artykuł na oficjalnej stronie Urzędu Miasta, [11].
  25. Urząd Miejski Włocławek, [12].
  26. 26,0 26,1 26,2 Uchwała nr 65/XII/2003 Rady Miasta Włocławka z dnia 6 października 2003 roku w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Włocławek.
  27. Urząd Miejski we Włocławku [13].
  28. UM Włocławek: Konkurs literacki na legendę o Włocławku rozstrzygnięty! (pol.). W: Kalendarz imprez [on-line]. oficjalna strona internetowa Urzędu Miasta Włocławek, 2009. [dostęp 2014-02-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-22)].
  29. „Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, s. 25, ISBN 978-3-939991-64-9.
  30. „Monumenta Germaniae Historica”, „Chronicae Polonorum”, tom IX, Hannoverae 1851 s. 431.
  31. „Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, s. 25, ISBN 978-3-939991-64-9.
  32. Włocławek w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
  33. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 488.
  34. Włocławek w Słowniku Królestwa Polskiego, s. 697.
  35. Adam Ginsbert: Włocławek. Studium monograficzne. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1968, s. 15-16. (pol.)
  36. Andrzej Michałowski: Początki osadnictwa. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 1: Od początków do 1918 roku. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 1999, s. 13-35. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  37. 37,0 37,1 Gall Anonim, Kronika Polska, Księga I.
  38. Michał Morawski: Monografja Włocławka: (Włocławia). Włocławek: 1933, s. 13 [31]. [dostęp 2013-03-07]. (pol.)
  39. Janusz Bieniak: Powstanie miasta samorządowego – najstarsze lokacje miejskie. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 1: Od początków do 1918 roku. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 1999, s. 87-117. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  40. Zasłużeni dla Włocławka, red. M. Wojciechowski, Włocławskie Towarzystwo Naukowe 1991, s. 225.
  41. Janusz Małłek. Gdzie Kopernik chodził do „szkoły średniej”?. „Głos Uczelni: pismo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika”. XIX (4), kwiecień 2010. Winicjusz Schulz – redaktor naczelny. Toruń: UMK. ISSN 1230-9710 (pol.). [dostęp 2013-06-13]. 
  42. Janusz Małłek. Czy nieznane dotąd fakty z życiorysu Kopernika znajdą potwierdzenie?. „Głos Uczelni: pismo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika”. XIX (9), wrzesień 2010. Winicjusz Schulz – redaktor naczelny. Toruń: UMK. ISSN 1230-9710 (pol.). [dostęp 2013-06-13]. 
  43. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu Nr 22, Historia Sztuki, Zbigniew Radacki – Spichlerze gotyckie nad dolną Wisłą, Poznań 1959.
  44. Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej, red. S. Kalembka, Włocławskie Towarzystwo Naukowe 1989, s. 154.
  45. Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej, red. S. Kalembka, Włocławskie Towarzystwo Naukowe 1989, s. 155.
  46. Wspomnienie Zbiegniewskiej o Bechim 1863, Warszawa 1938, s. 43.
  47. Igor Kraiński: 14 pułk piechoty. Warszawa: Redakcja Historyczno – wojskowa „Ergos”, 1992. ISBN 83-85253-13-0.
  48. Dębiński Józef, „Duchowieństwo rzymskokatolickie diecezji włocławskiej w latach 1918-1939”, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2010, ISBN 978-83-231-2400-9.
  49. 49,0 49,1 49,2 49,3 49,4 49,5 49,6 49,7 Jan Sziling: Z dziejów Włocławka w latach okupacji niemieckiej (1939-1945). W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 367-429. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  50. 50,0 50,1 Barbara Berent: Zagłada Żydów. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 430-446. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  51. Aneta Baranowska: Żydzi włocławscy i ich zagłada 1939-1945. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Grado, 2008, s. 77, 111. ISBN 978-83-61201-06-9. (pol.)
  52. Praca zbiorowa „Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski”, Demart 2008, s. 162, ISBN 978-83-7427-391-6.
  53. Janusz Gumkowski: Proces Artura Greisera – Namiestnika Rzeszy w Poznaniu – Wysiedlanie i przesiedlanie. W: Janusz Gumkowski, Tadeusz Kułakowski: Zbrodniarze hitlerowscy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze, 1961, s. 45. (pol.)
  54. Ryszard Kozłowski: Życie społeczne i polityczne w latach 1939-1945. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 458-461. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  55. B. Berent, Żydzi we Włocławku w drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. J. Staszewskiego, t. II, Włocławek 2001, s. 289; M. Golon, Żydzi we Włocławku po drugiej wojnie światowej, [w:] Byli wśród nas. Żydzi we Włocławku oraz na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej, pod red. M. Krajewskiego, Włocławek 2001, s. 177, 192, 197, 199.
  56. M.in. dekret Rady Państwa, wydany 25 czerwca 1954 r. (Dz. U. z 1954 r. Nr 31, poz. 120), wszedł w życie 7 lipca 1954 r.; uchylony.
  57. Administracja Zasobów Mieszkaniowych we Włocławku: Budynki Gminne (pol.). BIP AZM we Włocławku. [dostęp 2013-05-27].
  58. Tę tematykę opisuje książka Ryszarda Kozłowskiego Czerwony Włocławek. Mity a rzeczywistość, Włocławek 2000.
  59. Małgorzata Goździalska, Włocławek nie graniczy z Łódzkim, Gazeta Kujawska, 19 sierpnia 2006 [14].
  60. [www.umk.pl/badania/fundusze/rpowk-p/RPOWK-P_2007-2013.pdf] Regionalny Program Operacyjny Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2007-2013 z dnia 23 października 2007 r.
  61. 61,0 61,1 Małgorzata Goździalska, Orlen oddał do użytku we Włocławku wytwórnię kwasu, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej”, 2 czerwca 2011, [15].
  62. GUS: Podmioty gospodarcze – Podmioty gospodarki narodowej wpisane do rejestru REGON – Podmioty według klas wielkości (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2013-03-14. [dostęp 2013-11-08].
  63. GUS: Wynagrodzenia i świadczenia społeczne – Wynagrodzenia – Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2013-07-18. [dostęp 2013-11-08].
  64. GUS: Rynek pracy – Bezrobocie – Stopa bezrobocia rejestrowanego (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2013-10-15. [dostęp 2013-11-08].
  65. Skład Orzekający Nr 7 Regionalnej Izby Obrachunkowej w Bydgoszczy: Uchwała Nr 12/2013 (pol.). BIP UM Włocławek, 2013-01-15. [dostęp 2013-02-12].
  66. sporządzona przez redakcję „Rzeczpospolitej” lista największych polskich przedsiębiorstw, uszeregowana według przychodów, [w:] „Lista 2000 – polskie przedsiębiorstwa” (wydawana łącznie z „Rzeczpospolitą”), numer z 3 grudnia 2013 r., s. 35-59.
  67. M.P. z 1982 r. Nr 10, poz. 74
  68. Urząd Miasta Włocławek: Uchwała numer VII/19/11 Rady Miasta Włocławek (pol.). Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Włocławek, 2011-04-22. [dostęp 2012-12-28].
  69. Dz. U. z 2013 r. Nr 0, poz. 58.
  70. Onet.pl/PAP: PKN Orlen rozpoczyna budowę elektrociepłowni we Włocławku za 1,4 mld zł (pol.). portal Onet.pl, 2013-04-18. [dostęp 2013-04-21].; Aneta Wieczerzak-Krusińska, PKN Orlen wyda 1,4 mld zł na Włocławek, [w:] „Rzeczpospolita”, nr 284 z 5 grudnia 2012 r., s. B4.
  71. EuRoPol GAZ SA: Tłocznia gazu we Włocławku (pol.). oficjalna strona internetowa przedsiębiorstwa, 2010. [dostęp 2013-11-17].
  72. Leszek Dąbrowski: Trasy rurociągów w Polsce (pol.). W: Rurociągi dalekiego zasięgu [on-line]. prywatna strona internetowa na serwerze Wydziału Mechanicznego Politechniki Gdańskiej, 2003, Zajęcia 1 [dostęp 2013-11-17].
  73. Katarzyna Prętkowska: Premier przyjechał mówić o inwestycjach gazowych (pol.). portal informacyjny Telewizji Polskiej SA, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-31].
  74. Operator Gazociągów Przesyłowych Gaz-System SA: Gazociąg Włocławek-Gdynia (pol.). oficjalna strona internetowa przedsiębiorstwa, 2012. [dostęp 2013-11-17].
  75. PERN „Przyjaźń” SA: Transport paliw (pol.). oficjalna strona internetowa przedsiębiorstwa, 2013. [dostęp 2013-11-17].
  76. Doradztwo Gospodarcze DGA SA: Strategia rozwoju miasta Włocławek do 2015 roku – projekt po konsultacjach społecznych styczeń-luty 2008 (pol.). oficjalna strona internetowa włocławskiego Urzędu Miasta, styczeń 2009. [dostęp 2013-11-17].
  77. Bank Danych Lokalnych GUS – okres sprawozdawczy: dane roczne, kategoria: turystyka, grupa: turystyczne obiekty noclegowe, podgrupa: turystyczne obiekty noclegowe (NTS-5), jednostka terytorialna: Włocławek, zakres przedmiotowy: obiekty hotelowe; adres źródła: [16]
  78. 78,0 78,1 78,2 78,3 Gabinet Marszałka, Wydział Turystyki, Biuro ds. Usług Turystycznych, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu: Ewidencja skategoryzowanych obiektów hotelarskich wg stanu na 18 lutego 2014 r. (pol.). strona internetowa Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, 2014-02-19. [dostęp 2014-08-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-17)]. s. 1-30.
  79. Barbara Szmejter – „Gazeta Pomorska” – za portalem „Q4” (28 X 2005), Feta z Jadwigą [17].
  80. Barbara Szmejter – internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” (21 VIII 2008), Włocławek. Będzie nowy plan zagospodarowania przestrzennego [18].
  81. Ewelina Piotrowska, O Jadwidze zapomnijmy, [w:] „Nowości”, nr 210 z 8 września 2009 r., wyd. włocławskie, s. 7.
  82. Joanna Lewandowska, Kapitulna nie wszystkich cieszy, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 213 z 12 września 2012 r., wyd. włocławskie, s. 13A; Plan modernizacji dróg opublikowany wraz z artykułem: Małgorzata Goździalska, Protest. Na ul. Kapitulnej we Włocławku wrzało, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” (2009-06-03) [19]; Małgorzata Goździalska, Kiedy skończą się utrudnienia na Kapitulnej we Włocławku?, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 14 kwietnia 2010 r., [20]; Małgorzata Goździalska, Co się dzieje na przebudowywanej ulicy Kapitulnej we Włocławku?, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 14 maja 2010 r., [21]; Małgorzata Goździalska, We Włocławku rusza ostatni etap remontu Kapitulnej, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 4 listopada 2011 r., [22]; Małgorzata Goździalska. Finisz na Kapitulnej. W końcu!. „Gazeta Pomorska”. Nr 173, s. 17A, 2013-07-26 (pol.). 
  83. Barbara Szmejter, „Schetynówka” na początek, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 51 z 2 marca 2009 r., wyd. włocławskie, s. 13.
  84. Lokalny Program Rozwoju Miasta Włocławka na lata 2007-2013 – uchwała z 2006 r. [23]; Maciej Gogołkiewicz, Oczekiwanie pod szlabanem, internetowe wydanie „Nowości” (2009-05-25) [24].
  85. Joanna Lewandowska, Awaria. No i wszyscy stoimy, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 174 z 27 lipca 2012 r., wyd. włocławskie, s. 13A.
  86. 86,0 86,1 86,2 Małgorzata Goździalska, Warto przetrwać utrudnienia, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 166 z 18 lipca 2012 r., wyd. włocławskie, s. 12A.
  87. Ewelina Piotrowska, Cierpienie w dobrej sprawie, internetowe wydanie „Nowości” (2009-09-21) [25]; Europejski koncern wyremontuje „jedynkę”, internetowe wydanie „Nowości” (2009-09-09) [26]; Małgorzata Goździalska, Rozpoczął się remont krajowej „jedynki” we Włocławku. Wreszcie!, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 1 marca 2010 r., [27].
  88. redakcja portalu wloclawek.info.pl: Znamy wykonawcę przebudowy IV etapu DK1 (pol.). portal wloclawek.info.pl, 2013-08-28. [dostęp 2014-06-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-06-23)].
  89. Małgorzata Goździalska. Nie zapłacimy za złą robotę. „Gazeta Pomorska”. Nr 19671; wyd. włocławskie. 65 (102), s. 13A, 2013-05-02. Wojciech Potocki – redaktor naczelny. Bydgoszcz: Media Regionalne. ISSN 0867-4965 (pol.). 
  90. Grażyna Sobczak, Iluminacja taniej niż planowano, internetowe wydanie „Nowości” (2009-07-09) [28].
  91. GUS: Transport i łączność – Pojazdy samochodowe – Pojazdy ogółem (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2013-07-24. [dostęp 2014-01-01].
  92. 92,0 92,1 MPK Włocławek – „O nas”. [dostęp 9 września 2014].
  93. MPK Włocławek – „Rozkład jazdy” [29].
  94. Biuletyn Informacji Publicznej MPK Włocławek [30].
  95. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 28 stycznia 2009].
  96. Załącznik do Uchwały nr 78/LI/2006 Rady Miasta Włocławek z dnia 28 sierpnia 2006 r. – Cele i kierunki rozwoju m. Włocławka na lata do 2020 r., s. 7, 21 [31].
  97. Protokół nr 6/2012 z posiedzenia Komisji Budżetu, Rozwoju i Promocji Rady Miasta z dnia 29 maja 2012 roku, s. 2 [32]; redakcja „Gazety Pomorskiej” we współpracy z Joanną Lewandowską: Lotnisko w Kruszynie nie zostanie rozbudowane (pol.). współpracujący z „Gazetą Pomorską” serwis MMWloclawek, 2012-03-01. [dostęp 2013-02-01].
  98. Broszura informacyjna Grupy Energa, dotycząca budowy II stopnia wodnego na Wiśle, s. 3.
  99. Artykuł Budowa przystani wodnej na rzece Wiśle ruszy w lipcu tego roku na oficjalnej stronie włocławskiego Urzędu Miasta; Małgorzata Goździalska, Przystań łapie wiatr w żagle, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 174 z 28 lipca 2011 r., wyd. włocławskie, s. 11A; Podpisanie umowy z wykonawcą przystani – artykuł na portalu wloclawek.info.pl z 13 października 2011 r.[33]; Wojciech Alabrudziński, Stąd będą wypływać po medale, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 265 z 13 listopada 2012 r., wyd. włocławskie, s. 9A.
  100. Anna Pudlińska: Nowa przystań we Włocławku (pol.). strona internetowa Radia PiK, 2014-05-09. [dostęp 2014-05-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-09)].
  101. Michał Morawski, Monografja Włocławka: (Włocławia), Włocławek 1933, s. 126 [158] [34]; o tej przystani wspomina również w książce, wydanej po raz pierwszy w 1867 r., Oskar Kolberg (Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 3, Wrocław-Poznań 1962, s. 1, 29 [35]).
  102. Plan miasta: Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Włocławek, Warszawa-Wrocław 1977.
  103. Odpowiedź prezydenta Włocławka Andrzeja Pałuckiego na interpelację radnego Andrzeja Kazimierczaka w kwestii budowy przystani na Wiśle dla potrzeb ratunkowych [36].
  104. Na podstawie Banku Danych Regionalnych.
  105. Ludność – faktyczne miejsce zamieszkania – źródło: strona internetowa Banku Danych Regionalnych GUS [37].
  106. szczegółowa lista na oficjalnej stronie Urzędu Miasta.
  107. Oficjalna strona CK Browar B.
  108. Strona internetowa Teatru Impresaryjnego im. Włodzimierza Gniazdowskiego [38].
  109. http://www.muzeum.wloclawek.pl/
  110. [39]
  111. Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej – Serwis www (pl) – Inne Muzea Pożarnictwa w Polsce
  112. Kościół katedralny. W: Wanda Puget, Marian Paździor, Tadeusz Chrzanowski, Marian Kornecki: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Wyd. I. T. XI: Dawne województwo bydgoskie. Cz. zeszyt 18.: Włocławek i okolice. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1988, s. 9-47. ISBN 83-221-0375-1. (pol.)
  113. Włocławek – Przewodnik Guidebook, Piotr Nowakowski, MPEC, Studio Wena 2011, s.12-21.
  114. http://www.naszwloclawek.pl/historia.php.
  115. http://glos.umk.pl/2010/04/kopernik/.
  116. CH Wzorcownia: Historia fabryki J. Teichfelda I L. Asterbluma (pol.). strona internetowa Centrum Handlowego Wzorcownia, 2011. [dostęp 2014-08-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-30)].
  117. Kazimierz Rulka: Kościół w życiu miasta. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 687-715. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  118. Bloki SILKA Tempo na budowie WOMP we Włocławku, zasób filmowy w serwisie YouTube
  119. Tajemnica Mielęcina – Włocławek.
  120. Włocławek: Zabytki straszą turystów i mieszkańców – 25 października 2008.
  121. Lata 1929-1936; źródło: B. Berent, Żydzi we Włocławku w drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. J. Staszewskiego, t. II, Włocławek 2001, s. 289.
  122. B. Berent, Żydzi we Włocławku w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. J. Staszewskiego, t. II, Włocławek 2001, s. 295.
  123. Marek Szajda. Od Żar po Włocławek – Gmina Żydowska we Wrocławiu. „Chidusz”. 1/2014 (nr 3), s. 20-21, 2014. red. nacz. Michał Bojanowski. Wrocław: Gmina Żydowska we Wrocławiu. ISSN 2353-7612 (pol.). [dostęp 2014-08-14]. 
  124. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.
  125. 125,0 125,1 125,2 125,3 125,4 125,5 125,6 125,7 Honorowi obywatele – artykuł na oficjalnej stronie Urzędu Miasta, [40].
  126. Informatyk: Inauguracja nowego roku akademickiego 2012/13 (pol.). strona internetowa Wydziału Elektroniki Wojskowej Akademii Technicznej, 2012-10-01. [dostęp 2013-01-02].
  127. Halina Woyke, Jerzy Woyke: Polskie korzenie pszczelnictwa w Izraelu (pol.). internetowa „Pasieka”, 2009-06. [dostęp 2013-01-02].
  128. Aleksandra Kaniewska. Zobacz, co wynaleźli polscy emigranci. „dziennik.pl”, 2009-04-21. Infor Biznes (pol.). [dostęp 2013-05-02].  Edward W. Kellogg. History of Sound Motion Pictures – First Installment. „Journal of the SMPTE”. 64, s. 293-294, czerwiec 1955. Society of Motion Picture and Television Engineers (ang.). [dostęp 2013-05-02]. 
  129. kru, Krzysztof Kowalski: Polskie Noble rozdane już 21. raz (pol.). internetowa „Rzeczpospolita”, 2012-11-07. [dostęp 2013-01-02].
  130. http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20130208/REGION/130209429
  131. 131,0 131,1 131,2 131,3 z aktualności Urzędu Miasta – Town Twinning.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]