Włodzimierz Lenin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Lenin”. Zobacz też: inne znaczenia
Włodzimierz Lenin
Владимир Ленин
Władimir Iljicz Uljanow
Владимир Ильич Ульянов
Lenin 1920.jpg
Firma de Lenin.jpg
Data i miejsce urodzenia 22 kwietnia 1870
Symbirsk
Data i miejsce śmierci 21 stycznia 1924
Gorki Leninowskie
Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR
Przynależność polityczna Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)
Okres urzędowania od 30 grudnia 1922
do 21 stycznia 1924
Następca Aleksiej Rykow
Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
Przynależność polityczna Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)
Okres urzędowania od 8 listopada 1917
do 30 grudnia 1922
Przewodniczący Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików)
Przynależność polityczna Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)
Okres urzędowania od 17 listopada 1903
do 21 stycznia 1924
Następca funkcja zniesiona
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Włodzimierz Lenin (ros. Владимир Ленин), właśc. Władimir Iljicz Uljanow (ros. Владимир Ильич Ульянов), (ur. 10 kwietnia?/22 kwietnia 1870 w Symbirsku, zm. 21 stycznia 1924 w Gorkach pod Moskwą) – rosyjski polityk, organizator i przywódca rewolucji październikowej, a następnie pierwszy przywódca Rosji Radzieckiej. Współzałożyciel i lider partii bolszewickiej. Teoretyk ideologii komunizmu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i rodzina[edytuj | edytuj kod]

Włodzimierz Iljicz Uljanow był pochodzenia rosyjsko-kałmucko-żydowsko-niemiecko-szwedzkiego. Ojcem Lenina był Ilja Nikołajewicz Uljanow, wywodzący się z rodziny astrachańskich mieszczan pochodzenia rosyjsko-kałmuckiego (rodzice: Nikołaj Wasiliewicz Uljanow i Anna Aleksiejewna z domu Smirnow). Ojcu Lenina, nauczycielowi i inspektorowi szkół ludowych guberni symbirskiej, nadano szlachectwo w 1882 roku.

Matką Lenina była Maria Aleksandrowna z domu Blank, której ojcem był doktor Izrael Moisiejewicz Blank pochodzący z Żytomierza[1]. Izrael i jego brat Abel przyjęli chrześcijaństwo i imiona Aleksander Dmitrijewicz i Dmitrij Dmitrijewicz w 1820 roku, a ich ojciec Mojsze Blank ochrzcił się pod imieniem Dymitr Iwanowicz w 1844 roku[2]. Matka Marii Aleksandrowny – Anna Iwanowna (Ioganowna) z domu Großschopf – miała pochodzenie niemiecko-szwedzkie (rodzice: Johann Gottlieb Großschopf i Anna Estedt) i była wyznania luterańskiego.

Gdy żydowską narodowość dziadka Lenina odkryła szykująca biografię wodza rewolucji siostra Anna Ulianowa, w 1932 roku wysłała do Józefa Stalina list. Przyznała w nim, że dziadek Lenina był Żydem pochodzącym z terenów byłej Rzeczypospolitej. Według niej miał się nawrócić na prawosławie, aby wyjechać z żydowskiej strefy osiedlenia wyznaczonej po rozbiorach Polski przez carat. List Ulianowej był interwencją w sprawie narastających w Rosji Sowieckiej nastrojów antyżydowskich. Siostra Lenina liczyła, że ujawniając tę wiadomość spowoduje, iż nastroje antyżydowskie osłabną. Zdecydowano o ukryciu tej informacji przed opinią publiczną. Upublicznianiu tego faktu sprzeciwił się osobiście dyrektor Instytutu Historii Partii Lew Kamieniew, a Stalin nakazał Ulianowej "absolutne milczenie". Wiązało się to z rosnącym wśród przywódców ZSRR nacjonalizmem rosyjskim.

Lenin w wieku lat czterech
Lenin w wieku lat czterech

Młodość i lata studenckie[edytuj | edytuj kod]

Lenin ukończył symbirskie gimnazjum klasyczne, zdobywając wykształcenie średnie. Inteligencję, w kręgu której się obracał, cechowała w ogólności wiara w rewolucję. Jednym z jej zwolenników był Nikołaj Czernyszewski - typ ascetycznego i zdyscyplinowanego rewolucjonisty, całkowicie poświęconemu sprawie. Jego nowela Co robić? stała się elementarzem dla radykałów zarówno w Rosji, jak i w innych krajach. Lenin nadał ten sam tytuł jednej ze swoich książek. Czernyszewski spędził 25 lat życia na zesłaniach i katordze. Ta postać stała się dla Władimira wzorcem, Lenin pisał później, że dzieło tego ideologa odmieniło jego życie i że to u Czernyszewskiego można było się nauczyć: "jak rewolucjonista powinien działać, jakich reguł winien się trzymać i jakich środków używać".

Innym wzorcem dla Lenina był jego starszy brat Aleksander, będący członkiem organizacji Narodnaja Wola (Wola Ludu), która zorganizowała udany zamach na cara Aleksandra II w 1881. Za pośrednictwem brata Lenin wcześnie zetknął się z literaturą marksistowską. Po zakończonym fiaskiem zamachu na cara Aleksandra III, brat Lenina został aresztowany wraz z grupą towarzyszy. Aleksander Uljanow został postawiony przed alternatywą: wydać pozostałych towarzyszy biorących udział w zamachu i zostać uwolnionym, albo też być skazanym na karę śmierci. Aleksander wybrał śmierć. Dla Lenina wydarzenie to było wielkim wstrząsem[3].

W roku 1887, w którym dokonano egzekucji, Lenin wstąpił na wydział prawa Uniwersytetu w Kazaniu, skąd już w grudniu został wydalony za udział w rewolucyjnym zebraniu studentów i zesłany. Studiując na zesłaniu program uniwersytecki, zapoznawał się jednocześnie z pismami rewolucyjnych demokratów i filozofów materialistycznych. Po powrocie do Kazania wstąpił do jednego z kółek marksistowskich, gdzie studiował Kapitał i inne prace Marksa i Engelsa.

Miał 164 cm wzrostu[4].

Wczesne lata rewolucyjne i emigracja[edytuj | edytuj kod]

W 1892, po złożeniu egzaminów z prawa w Uniwersytecie Petersburskim, został pomocnikiem adwokata przysięgłego i w latach 1892–1893 występował jako obrońca sądowy w Samarze w charakterze obrońcy prywatnego. Na polu prawnym nie odnosił jednak większych sukcesów i dlatego zdecydowanie skupił się na działalności politycznej. Ostatecznie ukształtowały się i ugruntowały jego poglądy. W sierpniu 1893 wyjechał do Petersburga, gdzie nawiązał kontakt z marksistami i rozpoczął działalność polityczną, polegającą m.in. na walce z narodnikami i tzw. legalnymi marksistami.

W 1895 wyjechał do Szwajcarii, gdzie spotkał się z Gieorgijem (Jerzym) Plechanowem (1856–1918), jednym z pierwszych marksistów rosyjskich. W czasie podróży do Paryża i Berlina nawiązał kontakt z Paulem Lafarguem (1842–1911) i Wilhelmem Liebknechtem (1826–1900). Jesienią 1895, po powrocie z zagranicy, scalił poszczególne kółka marksistowskie w jednolitą organizację polityczną pod nazwą "Związek Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej". 7 grudnia 1895 został aresztowany za spiskowanie przeciw carowi Aleksandrowi III, przez dwa lata kierował związkiem z więzienia. W lutym 1897 został zesłany do miasteczka Szuszenskoje w guberni jenisejskiej we wschodniej Syberii, skąd wrócił w początku 1900. W lutym 1898 poślubił tam komunistyczną aktywistkę Nadieżdę Krupską.

Zdjęcie Lenina z carskiej kartoteki policyjnej, grudzień 1895

Ponowna emigracja[edytuj | edytuj kod]

Gazeta Iskra

Jesienią 1900 wyjechał do Monachium, gdzie jeszcze w 1900 założył gazetę polityczną marksistów rewolucyjnych – "Iskrę". Od stycznia 1901 zaczął podpisywać swoje prace pseudonimem Lenin – użył go w liście do Gieorgija (Jerzego) Plechanowa, który podpisywał się m.in. pseudonimem "Wołgin". Dla zaakcentowania zdecydowanej różnicy poglądów Uljanow utworzył swój pseudonim od nazwy syberyjskiej rzeki Leny, płynącej - odwrotnie niż Wołga - w kierunku północnym. Kolportaż "Iskry" na terenie Rosji miał duże znaczenie dla przygotowania gruntu politycznego i ideowego do zorganizowania w Rosji partii socjaldemokratycznej. W Niemczech przebywał do 1902.

Obawiając się wykrycia przez agentów caratu, opuścił Monachium i przez Kolonię, Liege i Brukselę udał się do Londynu, gdzie zamieszkał pod nazwiskiem Richter, zajmując się propagandą programu agrarnego i walcząc z programem partii socjalistycznych rewolucjonistów, (eserowców). Ważnym krokiem w tym kierunku była publikacja książki zatytułowanej Co robić?, w której Lenin metodą polemiczną wskazywał główne zadania partii socjalistycznej w warunkach rosyjskich oraz tłumaczył rolę inteligencji rewolucyjnej.

Wiosną 1903 przeniósł się do Genewy, gdzie przebywał do 1905. Stamtąd zaczął kierować pracami nad rewolucyjnym programem partii marksistowskiej, przyjętym z kolei na II Zjeździe Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SdPRR), obradującym w Brukseli, a zakończonym w Londynie. W czasie tego zjazdu doszło do rozłamu partii na radykalnych bolszewików i bardziej umiarkowanych mienszewików. Jedną z przyczyn była postawa Lenina, pozbawionego umiejętności dyskutowania i kompromisu.

Przed rewolucją październikową[edytuj | edytuj kod]

Nadieżda Krupska - żona Lenina

W listopadzie 1905 wrócił na krótko do Petersburga, angażując się w rewolucję głównie teoretycznie, pisząc komentarze prasowe i analizy. Po upadku rewolucji 1905, w grudniu 1907 znalazł się znowu na emigracji i przebywał poza Imperium Rosyjskim do 1917.

W styczniu 1908 ponownie osiedlił się w Genewie. Tu rozpoczął pracę nad "Materializmem a empiriokrytycyzmem" (1909), przeciwstawiając się próbom łączenia filozofii marksistowskiej z prądami filozoficznymi, określanymi jako idealistyczne (empiriokrytycyzm, empiriomonizm, "bogostroitelstwo") (Berman, Bogdanow, Łunaczarski, Januszkiewicz i inni). W tym samym czasie napisał artykuł "Marksizm a rewizjonizm" (1908), w którym wskazał na źródła i podstawowe założenia krytyków marksizmu. Pod koniec 1908 przeniósł się do Paryża, gdzie oddał się studiom nad historią francuskiego ruchu robotniczego, jednocześnie pracując nad zachowaniem i umocnieniem SdPRR(b). W 1911 zorganizował pod Paryżem szkołę polityczną rosyjskich działaczy partyjnych, w której wykładał ekonomię polityczną i zagadnienia teorii i praktyki socjalizmu.

Lenin, 1910

W 1912, po Konferencji Praskiej, przeniósł się z Paryża do Krakowa jako korespondent rosyjskiej gazety bolszewickiej "Prawda", wydawanej w Petersburgu. Z tego okresu pochodzi ważny filozoficznie artykuł "Trzy źródła i trzy części składowe marksizmu". Następnie dwa sezony letnie (1913 i 1914) spędził w Białym Dunajcu, będąc częstym gościem w karczmie Pawła Guta-Mostowego w Poroninie (w 1947 utworzono tam Muzeum Lenina w Poroninie). Po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914, został na krótko aresztowany przez Austriaków. Po zwolnieniu z więzienia w Nowym Targu, wyjechał przez Kraków i Wiedeń do neutralnej Szwajcarii i zatrzymał się w Bernie, a następnie Zurychu.

Lenin, 1916

W okresie I wojny światowej bolszewicy wystąpili zajęli najbardziej antywojenne stanowisko (za wyjątkiem moskiewskiej frakcji tzw. inteligentów). Duży wpływ na przekonanie ogółu bolszewików do przyjęcia taktyki pacyfizmu miał sam Lenin. Działacz w listopadzie 1914 r. wydał w szwajcarskim piśmie „Socjaldemokrata” artykuł „Wojna a socjaldemokracja w Rosji”. W artykule lider bolszewików wyznaczył cele bolszewików w czasie wojny, były to – prowadzenie propagandy, organizacja rewolucji socjalistycznej, budowa republiki rosyjskiej, polskiej i niemieckiej, walka z caratem, szowinizmem wielkorosyjskim, walka o ośmiogodzinny dzień pracy oraz konfiskata ziem należących do obszarników. Działania te które wkrótce bolszewicy zaczęli realizować poważnie osłabiły partię – rząd Rosji rozpoczął falę represji które zmusiły rewolucjonistów do emigracji lub sprawiły że trafili oni do więzień. Bolszewicy kontynuowali działalność w podziemiu gdzie wydawali nielegalne pisma i prowadzili działania o charakterze propagandowym. W listopadzie tego samego roku pod Piotrogrodem doszło do tajnej narady bolszewików, wśród uczestników znaleźli się m.in. posłowie bolszewiccy w Dumie, narada została zaatakowana przez policjantów a jej uczestnicy zostali skazani na dożywotnie zesłanie na Syberii[5].

Hasła bolszewików, początkowo odrzucane przez patriotyczną i przedwojenną opinię publiczną, z upływem czasu i na skutek krwawych klęsk armii rosyjskiej cieszyły się coraz większym poparciem wśród robotników, chłopów oraz żołnierzy. Jednocześnie antycarska działalność znalazła zainteresowanie rządu Niemiec który nawiązał kontakt z bolszewikami na emigracji w Europie zachodniej[6]. W tym czasie zmuszony był pozostawać w Szwajcarii i zajmował się lekturą prac Hegla, Arystotelesa i Ferdynanda Lassalle'a. Wyniki tych studiów zostały pośmiertnie wydane jako "Zeszyty filozoficzne" (1933), będące poniekąd dalszym ciągiem "Materializmu a empiriokrytycyzmu". Z tych czasów pochodzi również teoria sytuacji rewolucyjnej, mająca duże znaczenie dla praktycznej działalności partii marksistowskiej. Próbował także bezskutecznie stworzyć międzynarodową organizację socjaldemokratów – przeciwników wojny, opozycyjną wobec partii, popierających udział swoich krajów w wojnie (wielu socjaldemokratów-pacyfistów stanie się później działaczami Kominternu).

Powrót do Rosji, ucieczka do Finlandii i rewolucja październikowa[edytuj | edytuj kod]

Po otrzymaniu informacji o wybuchu rewolucji lutowej w 1917, Lenin chciał jak najszybciej wrócić do Rosji, aby włączyć się w działania rewolucyjne. Wyjazd nie był jednak łatwy, ponieważ Szwajcaria była oddzielona od Rosji przez wrogie i walczące kraje: Francję, Niemcy, Austro-Węgry i Włochy. Drogi morskie były kontrolowane przez Wielką Brytanię, sojusznika Rosji carskiej. Lenin rozważał przejazd przez Niemcy ze szwedzkim paszportem. Oficjalna podróż nie była możliwa, gdyż był obywatelem wrogiego państwa. W końcu sekretarz Szwajcarskiej Partii Socjalistycznej Fritz Platten uzyskał zgodę od niemieckiego ambasadora w Szwajcarii i dzięki temu Lenin mógł wrócić do Rosji[7]. Lenin z Nadieżdą Krupską i swoimi 30 współpracownikami-rewolucjonistami wyruszyli pociągiem z Zurychu 9 kwietnia 1917 do niemieckiej stacji granicznej w Gottmadingen. Tam wsiedli do wagonu, który został następnie zaplombowany i pojechali przez Frankfurt i Berlin do Sassnitz, gdzie przesiedli się na statek parowy, którym dopłynęli do Trelleborga w neutralnej Szwecji. 13 kwietnia Lenin dotarł do Sztokholmu. Następnie kontynuował podróż do Wielkiego Księstwa Finlandii, które wciąż było połączone unią personalną z Cesarstwem Rosyjskim.

Lokomotywa, która ciągnęła pociąg z podróżującym Leninem. Była własnością fińskich kolei państwowych, później została podarowana Rosji
Zawiadomienie o dotarciu Lenina na miejsce, wysłane do Berlina przez niemieckiego agenta

Wieczorem 16 kwietnia (według kalendarza juliańskiego 3 kwietnia) wjechał na Dworzec Fiński w Petersburgu, ówczesnej stolicy Imperium Rosyjskiego, gdzie został powitany przez oczekujący tłum robotników i żołnierzy. Został tam również oficjalnie powitany przez przewodniczącego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, Nikolę Czcheidzego. W czasie drogi ze Szwajcarii Lenin stworzył Tezy kwietniowe, głoszące hasło przejścia od rewolucji burżuazyjno-demokratycznej do rewolucji socjalistycznej, a 17 kwietnia ogłosił je w Petersburgu. 16 kwietnia 1917 po raz pierwszy spotkał Stalina[8]. W lipcu Rząd Tymczasowy ujawnił w prasie część zdobytych dokumentów o zagranicznym finansowaniu bolszewików i zdelegalizował partię bolszewików jako agentów niemieckich. Lenin, zagrożony aresztowaniem z powodu prowadzenia propagandy antywojennej i oskarżenia o działalność na rzecz wrogich Niemiec, opuścił Petersburg i uszedł do Finlandii nad jezioro Razliw, skąd dalej kierował partią. W tym okresie powstała książka Państwo a rewolucja.

Zdjęcie Lenina w peruce i bez zarostu z fałszywych dokumentów, którymi posługiwał się w czasie, gdy ukrywał się w Finlandii, 1917

Powrócił potajemnie z Finlandii do Rosji dopiero 20 października 1917. 23 października, w czasie historycznego posiedzenia Biura Politycznego bolszewików, zapadła decyzja o rozpoczęciu powstania. Miało ono miejsce w nocy z 6 na 7 listopada (24 i 25 października według kalendarza juliańskiego). Jednak Lenin nie brał w nim bezpośredniego udziału. Działał z ukrycia jako teoretyk i inspirator, oddając kierownictwo nad powstaniem w ręce Lwa Trockiego. Powrócił dopiero po zwycięstwie bolszewików, a jego autorytet w gronie towarzyszy partyjnych zapewnił mu stanowisko przewodniczącego nowego rządu – Rady Komisarzy Ludowych. Ciekawostką jest, iż Lenin początkowo nie chciał przyjąć tej funkcji, a jedynie obserwować z boku poczynania rządu i rzecz jasna krytykować go w razie potrzeby.

Rządy bolszewików w okresie wojny domowej[edytuj | edytuj kod]

Lenin w swoim kremlowskim gabinecie, 1918

Kształtowanie rządu[edytuj | edytuj kod]

W nocy z 25 na 26, bolszewicy powołali nowy rząd - Radę Komisarzy Ludowych. Prezesem rady ministrów wybrany został Lenin, ministrem spraw wewnętrznych Aleksy Ryków, pracy Aleksander Szlapnikow, rolnictwa Włodzimierz Kilutin, Iwan Teodorowicz (aprowizacja), Wiktor Nogin (handel), Anatiol Łunczarski (oświata), Iwan Skworcow-Steipanow (finanse), spraw zagranicznych Lew Trocki, Grzegorz Łomów (sprawiedliwość), a spraw narodowościowych Józef Stalin. Komisariatem Spraw Wojskowych i Floty kolegialnie kierowali Włodzimierz Antonow-Owslejenko, Michał Krylenko i Paweł Dybłenko[9].

Po utworzeniu rządu odbył się II Zjazd Rad. Zjazd przebiegł w niespokojnej atmosferze. W trakcie spotkania mienszewicy i prawicowi eserzy oskarżyli bolszewików o hipokryzję. Obrady zakończyły się gdy mienszewicy i eserowcy w proteście przeciwko puczowi opuścili obrady. Wspólnie z przedstawicielami kadetów udali się do gmachu dumy miejskiej gdzie powołali Komitet Ocalenia Ojczyzny i Rewolucji. Na zjeździe rad pozostali natomiast lewicowi eserowcy, grupa ta opowiedziała się za koalicją z partią bolszewicką i w grudniu założyła odrębną partię która zdobyła reprezentantów w rządzącej Rosją Radzie Komisarzy Ludowych[10]. Na zjeździe bolszewikom udało się uchwalić dwa dekrety uchwalili dwa dekrety. Pierwszy z nich - o pokoju, wzywał rządy państw prowadzących wojnę do zawieszenia działań zbrojnych na okres trzech miesięcy i rozpoczęcie rozmów pokoju. Według Lenina i bolszewików wojna zakończona powinna być bez aneksji i kontrybucji. Ogłoszono likwidację tajnej dyplomacji i ogłoszono treść układów rządu carskiego i Tymczasowego z innymi krajami. Część bolszewików skrytykowała treść dekretu twierdząc że może on zostać odebrany jako dowód słabości władzy bolszewików[11].

Okres od października 1917 do lipca 1918 wypełniła praca nad organizacją państwa radzieckiego (w tym powołanie tajnej policji Czeka) oraz wojna domowa z tzw. kontrrewolucją wewnątrz kraju (walka z Białymi Armiami Antona Denikina, Aleksandra Kołczaka, Nikołaja Judenicza i formacjami kozaków, opowiadającymi się przeciw władzy bolszewickiej w Rosji) oraz z interwencją zewnętrzną (przede wszystkim niemiecką, brytyjską, francuską i japońską).

Reformy Lenina[edytuj | edytuj kod]

Rząd Lenina zaproponował natychmiastowe zawieszenie broni na wszystkich frontach i oddanie gruntów (bez wykupu) rolnych w ręce chłopstwa[12]. Lenin zniósł na froncie karę śmierci i przekazał władzę w terenie w ręce rad. Rząd powołał Ogólnorosysjki Centralny Komitet Wykonawczy składający się z 101 członków (62 bolszewików i 29 eserowców lewicowych)[13]. Na mocy pierwszych reform Lenina dysponentami dóbr cerkiewnych, klasztornych i obszarniczych stały się gminne komitety rolne i rady powiatowe[14]. Na gruncie pragmatyzmu w okresie swoich rządów, Lenin porzucił tezę Karola Marksa dotyczącą priorytetu ekonomii nad polityką[15].

W przeciągu ciągu jednego roku Lenin wydał szereg dekretów. Wprowadzały one ośmiogodzinny dzień pracy, kontrolę robotniczą nad przedsiębiorstwami, proklamowały suwerenność narodów dawnego Imperium, nacjonalizowały banki, znosiły rangi cywilne i stanowe, wprowadzały państwowe rozwody, oddzielały państwo i edukację od cerkwi prawosławnej. Inne dekrety stanowiły o utworzeniu Armii Czerwonej, nacjonalizacji magazynów zbożowych, handlu zagranicznego, przemysłu naftowego, wielkiego przemysłu, floty handlowej, przedsiębiorstw kolejowych, transportu, młynów, wprowadzeniu kalendarza gregoriańskiego, walki ze spekulacją, konfiskaty majątku rodziny carskiej, likwidacji kolei prywatnych[16].

Przeciwko niektórym reformom Lenina opowiedziała się lewica partyjna. Stało się tak w przypadku dekretu otworzeniu regularnej armii i włączaniu do niej oficerów z dawnego wojska carskiego[17].

Traktat brzeski[edytuj | edytuj kod]

Na początku 1918 Lenin zawarł pokój z Trójprzymierzem (traktat brzeski) i skierował siły na nasilenie wojny domowej[18]. Rokowania do traktatu rozpoczęły się w grudniu 1917 roku. Decyzję Lenina o zawieszeniu broni skrytykowali partyjni lewicowcy, którzy twierdzili że wojna musi być kontynuowana a jej celem jest poniesienie haseł rewolucji październikowej na zachód, utworzenie ochotniczej armii rewolucyjnej i prowadzenie wojny z burżuazją całego świata[19].

Na mocy traktatu brzeskiego wojska rosyjskie opuściły miały Finlandię, Wyspy Alandzkie i kilka innych spornych terenów. Rosja zgodziła się również na demobilizację[20].

Wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

Przeciwko bolszewikom wystąpili popierający ich dotychczas lewicowi eserowcy i anarchiści. (17 lipca 1918) rozstrzelano w Jekaterynburgu byłego cara Mikołaja II i jego rodzinę. Nie jest znany żaden dokument, świadczący o tym, że była to decyzja Lenina czy Swierdłowa, choć tak twierdzą niektórzy autorzy[21]. Oddział mający dokonać egzekucji wszedł do Domu Ipatiewa i w tym samym czasie został wysłany telegram do Lenina i Swierdłowa. Postanowienie o rozstrzelaniu zostało oficjalnie podjęte przez władze na Uralu 12 lipca i aż do 16 lipca fakt ten był utrzymywany w tajemnicy[22].

Lenin przemawia, oparty o trybunę Lew Trocki (Plac Teatralny w Moskwie, 5 maja 1920[23])

W styczniu 1918 roku nieudanego zamachu na Lenina dokonała Żydówka, socjalrewolucjonistka Dora Frumkin. Kula ominęła Lenina, raniąc szwajcarskiego komunistę Plattena. Dorę Frumkin torturowano i zamordowano w podziemiach Czeka. 30 sierpnia 1918 Lenin został ranny w płuco w wyniku zamachu dokonanego przez Fanny Kapłan, co stało się pretekstem do rozpętania kampanii "czerwonego terroru". Zachowało się wiele podpisanych przez niego listów i telegramów, wzywających do wzmagania terroru i rozstrzeliwania opozycjonistów, przedstawicieli burżuazji, duchownych prawosławnych i innych "zbędnych" osób. W tym okresie Lenin sprzyjał polityce komunizmu wojennego, polegającej na upaństwowieniu przemysłu i zniesieniu gospodarki rynkowej (czasowo nawet likwidacji pieniądza). Po zawieszeniu broni w Compiegne, kończącym I wojnę światową, w listopadzie 1918 uznał traktat brzeski za nieistniejący i rozpoczął agresję wobec Polski, Ukrainy i innych państw, powstałych na zachód od linii okupacji, określonej w traktacie brzeskim.

Rządy Lenina po zakończeniu wojny[edytuj | edytuj kod]

Próba eksportu rewolucji[edytuj | edytuj kod]

Lenin podjął próbę eksportu rewolucji, ale choć przez pewien czas zaistniały rządy radzieckie w szeregu krajów europejskich (Finlandia, Niemcy, Węgry, Słowacja) oraz liczne "lokalne" tymczasowe republiki, jednak te projekty nie zakończyły się sukcesem, a fala rewolucyjna (najsilniejsza w Niemczech i na Węgrzech) upadła. Pod jego kierunkiem partie marksistowskie zaangażowane w ruch rewolucyjny utworzyły w 1919 III Międzynarodówkę Komunistyczną (Komintern).

Polityka gospodarcza rządu[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym wariantem gospodarki przyjętym przez radziecką Rosję była koncepcja zwana jako komunizm wojenny. Komunizm wojenny zakładał nacjonalizację przemysłu, eliminację obiegu pieniądza oraz prywatnych przedsiębiorstw. Komunizm wojenny zgodnie z założeniami Lenina miał pełnić tymczasową funkcję[24]. Koncepcja komunizmu wojennego opracowana została przez Nikołaja Bucharina i jego lewicowe środowisko polityczne. Włodzimierz Lenin był jednak zdania uważał że w Rosji funkcjonować powinien kapitalizm państwowy a więc gospodarka mieszana[25].

W wyniku reform Bucharina znacjonalizowano firmy zatrudniające więcej niż pięć osób, wymianę pieniężną zamieniono na wymianę towarową (znaczenie pieniądza zostało zniszczone na skutek szalejącej w Rosji hiperinflacji)[26]. Wprowadzono też obowiązek pracy[27].

Lenin zawiedziony strategią komunizmu wojennego zapoczątkował w 1921 roku politykę rynkowego NEP-u[28][29]. Polityka ta poskutkowała szybką odbudową kraju[30].

Lenin założył współistnienie w Rosji firm należących do osób prywatnych i do państwa[31]. Rząd Rosji w rezultacie odstąpił od planów nacjonalizacji a inwestycje NEP-u w części wsparte zostały przez inwestorów z zagranicy[32].

Za priorytet uznano politykę rolną[33]. Na skutek reformy leninowskiej w 1928 roku, produkcja rolna i przemysłowa powróciła do poziomu sprzed I wojny światowej[34].

Działania na dalekim wschodzie[edytuj | edytuj kod]

W 1921 roku Lenin wspomógł rewolucjonistów mongolskich. W Chanacie Mongolii doszło do wybuchu wojny domowej. Rządzącego autonomiczną prowincją Bogda Chana (Świętego Władcę) poparli białogwardziści dowodzeni przez autokratycznego barona Ungerna-Sternberga oraz Republikę Chińską. Przeciwko nim opowiedział się Tymczasowy Rząd Ludowy na czele którego stanął Damdin Suche Bator, wsparty przez komunistyczną Republikę Dalekiego Wschodu. W czerwcu 1921 siły prokomunistyczne w sile 10 100 żołnierzy, 20 dział i 4 samolotów wkroczyły do Mongolii, obierając kurs na Urgę. Oddziały Ungerna liczące 10 500 jazdy, 200 piechoty oraz 21 dział, zmuszone zostały do ucieczki[35]. Zwycięzcy rewolucjoniści utworzyli na terenie dawnego Chanatu, Mongolską Republikę Ludową na czele z Mongolską Partią Ludowo-Rewolucyjną.

W 1921 roku z pomocą Lenina powstała Tuwińska Republika Ludowa.

Utworzenie ZSRR[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1922 zainicjował utworzenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), obejmując urząd przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych ZSRR (łącząc to stanowisko z funkcją przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych RSFSR).

Polityka zagraniczna Lenina[edytuj | edytuj kod]

Nawiązanie współpracy z Chinami[edytuj | edytuj kod]

Lider Republiki Chińskiej wywodzący się z Kuomintangu, Sun Jat-sen zwrócił się ku ZSRR. W 1922 radziecki dyplomata Adolf Joffe odwiedził Szanghaj a rok później rząd ZSRR zrezygnowało z roszczeń do Mongolii Zewnętrznej. Stosunki chińsko-radziecki regulował manifest Sun-Joffe[36]. Po namowach dyplomatów radzieckich chińscy komuniści skupieni w Komunistycznej Partii Chin zdecydowali się na współpracę z rządem uznawanym powszechnie za nacjonalistyczny.

W październiku 1923 r. przyjechał do Szanghaju Michaił Borodin. Na początku 1924 r. Sun Jat-sen zreformował Kuomintang w hierarchiczną strukturę, wzorowaną na partii bolszewickiej. Z mocy jego polecenia delegaci Kuomintangu wybrali do jego Komitetu Wykonawczego trzech przedstawicieli KPCh i zgodzili się na powołanie akademii wojskowej (na czele której stanął Czang Kaj-szek)[37]. Dzięki wsparciu Lenina, rząd Republiki Chińskiej rozwinął wojsko i zorganizował ekspedycję północną skierowaną przeciwko rządom na północy kraju.

Prywatnie Lenin chwalił Suna za jego próby reform społecznych i walkę z obcym imperializmem[38]. W odpowiedzi Sun nazwał Lenina „wielkim człowiekiem” i wysłał do Rosji gratulacje z okazji zwycięstwa rewolucji październikowej (kresu wojny domowej)[39].

Spory z II RP[edytuj | edytuj kod]

W 1920 utworzył Towarzystwo Wiedzy Obronnej, które miało być organem przysposobienia wojskowego ludności.

Już po podpisaniu traktatu ryskiego kończącego regularną wojnę z II RP, w marcu 1921 rozpoczął kampanię odrzucenia nowo uznanej granicy z Polską, używając argumentu, że nie była ona wytyczona zgodnie z zasadą samostanowienia narodów. Władze ZSRR zaczęły wspierać i inspirować zbrojne formacje mniejszości narodowych w Polsce oraz wypady zwartych oddziałów o charakterze partyzanckim z terytorium BSRR/USRR na wschodnie rejony RP[40].

Choroba i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Po zamachu z 30 sierpnia 1918 Lenin nigdy nie wrócił w pełni do zdrowia[41], co było również skutkiem serii wylewów. 25 maja 1922 nastąpił pierwszy wylew. W grudniu 1922 miał miejsce kolejny, w wyniku którego podjął decyzję o wycofaniu się z czynnego życia politycznego. W marcu 1923 nastąpił trzeci wylew, w wyniku którego został stopniowo sparaliżowany, utracił mowę[42] i prawdopodobnie funkcje poznawcze. Mimo wysiłków wielu lekarzy, w tym czołówki zagranicznych medyków (m.in. Georga Klemperera z Berlina, potem Otfrida Foerstera z Wrocławia), nie udało się powstrzymać eskalacji choroby.

Ostatnie zdjęcia Lenina
Ленин в Горках (1923).jpg
Pogrzeb Lenina (z przodu Feliks Dzierżyński), 27 stycznia 1924

Można z dużą pewnością stwierdzić, że jego choroba miała podłoże genetyczne (jego ojciec również zmarł w wyniku wylewu w wieku 55 lat). Istnieje kilka niezbyt wiarygodnych źródeł, w tym pamiętniki przeciwników politycznych Lenina, jakoby wódz rewolucji październikowej umarł na skutek przebytej kiły, która przeniosła się na ośrodek mózgowy. Nie istnieje natomiast żadna dokumentacja medyczna, która pozwalałaby to potwierdzić. Charakter Lenina i jego stosunek do spraw intymnych również każe powątpiewać w taką wersję wydarzeń, jako że chyba jedyną osobą, z którą Lenin utrzymywał osobiste stosunki intymne (wyjąwszy żonę Nadieżdę Krupską) była Inessa Armand. Jednak publikacje z roku 2009 na podstawie prac Helen Rappaport przemawiają za możliwością śmierci z powodu powikłań kiły[43].

Stopniowo tracił władzę, bezsilnie obserwując walkę o sukcesję. Ostatnie dokumenty świadczą, że zdawał sobie sprawę z wielu negatywnych zjawisk w utworzonym przez siebie państwie: występował przeciwko biurokratyzacji partii bolszewickiej oraz rosyjskiemu szowinizmowi. O Stalinie, którego w 1922 wyznaczył na sekretarza generalnego partii bolszewickiej, napisał, że "skupił w swych rękach nadmierną władzę" i że "jest zbyt brutalny".

Zmarł 21 stycznia 1924 o godzinie 18:50 w wieku 53 lat.

Wywód genealogiczny[edytuj | edytuj kod]

 
 
Dymitr (Mojsze) Blank
 
Johann Gottlieb Großschopf
 
Anna z d. Estedt
 
 
 
 
 
 
 
 
Wasilij Uljanow
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aleksander (Izrael) Blank
(1801/1804–1870)
 
 
 
 
 
Anna z d. Großschopf
(1810–1838)
 
 
 
 
Anna z d. Smirnow
 
 
 
Nikołaj Uljanow
(1770–1838)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Maria z d. Blank
(1835–1916)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ilja Uljanow
(1831–1886)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dmitrij Uljanow
(1874—1943)
 
Aleksander Uljanow
(1866—1887)
 
Włodzimierz Lenin
(1870—1924)
 
Nadieżda Krupska
(1869—1939)
 
Olga Uljanowa
(1871—1891)
 
Anna Uljanowa
(1864—1935)
 
Maria Uljanowa
(1878—1937)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Olga Uljanowa
(1922–2011)


Kult Lenina[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Lenina Dimitri Schwarza pierwotnie stojący w Poroninie, obecnie w Kozłówce

Mimo sprzeciwów rodziny i wbrew woli samego Lenina[42], z inicjatywy Stalina zwłoki Lenina zmumifikowano i udostępniono do oglądania w mauzoleum na Placu Czerwonym. Nowe władze partyjne postanowiły wykorzystać autentyczną popularność i autorytet Lenina i przenieść ją na partię "leninowską". Kult Lenina wykorzystał Stalin do budowania osobistego kultu jako "następcy". Stalin stwierdził, że wkład Lenina do filozofii marksistowskiej jest tak znaczący, że odtąd winna się ona nazywać "marksizmem-leninizmem".

Leninowi stawiano liczne pomniki, cytaty z jego dzieł były koniecznym uzupełnieniem dzieł naukowych, imię Lenina nosiła organizacja młodzieżowa (Wszechzwiązkowy Leninowski Komunistyczny Związek Młodzieży WLKSM), akademia nauk rolniczych i wiele innych instytucji. Nagradzano orderami i medalami imienia Lenina oraz wręczano nagrody imienia Lenina. W samym Związku Radzieckim imię Lenina nadano wielu miastom, dzielnicom, szczytowi, jezioru, rzece i kanałom – nosiło je co najmniej sto kilkadziesiąt obiektów geograficznych, w tym drugie pod względem wielkości miasto kraju – Leningrad (wcześniej i obecnie Petersburg), Leninabad (Chodżent w Tadżykistanie), Leninakan (Giumri w Armenii), kilka miejscowości o nazwie Lenino, Uljanowsk i inne, oraz trzeci pod względem wysokości szczyt ówczesnego ZSRR – Szczyt Lenina[44][45].

Ważną tezą propagandy była rzekoma ścisła współpraca Lenina ze Stalinem w okresie rewolucyjnym i porewolucyjnym. W rzeczywistości Lenin w coraz większym stopniu był uprzedzony do Stalina, a w swoim ostatnim liście do zjazdu partii (zwanym Politycznym testamentem Lenina) postulował jego usunięcie z funkcji sekretarza generalnego WKP(b), pisząc, że Stalin "ma zbyt dużo władzy". Druga fala kultu Lenina wiąże się z chruszczowowską destalinizacją, której jednym z haseł był powrót do leninowskich norm życia partyjnego. "Dobry" Lenin był wtedy przeciwstawiany "złemu" Stalinowi, który zdradził ideały swego poprzednika i zamordował jego najbliższych współpracowników. Kulminacja tej fali kultu nastąpiła w 100-lecie urodzin w 1970, kiedy w ZSRR i krajach podporządkowanych były rozpowszechniane i popularyzowane liczne dzieła, przedstawiające "dzieciątko Lenin" . Każde miasto radzieckie musiało posiadać co najmniej jeden pomnik Lenina, także żaden gabinet dyrektorski lub sekretarski nie mógł obejść się bez portretu byłego wodza. W ZSRR istniało tak wiele muzeów leninowskich, że większość ich eksponatów musiała być nieoryginalna. Rytualną częścią przemówień przywódców partyjnych były zapewnienia o leninowskim kursie prowadzonej przez nich polityki. Kult "wiecznie żywego" Lenina wygasł dopiero w okresie pierestrojki, kiedy otwarcie archiwów ujawniło okrucieństwa leninowskiej polityki, a jego prace filozoficzne i ekonomiczne uznano za wtórne i mało inspirujące (co pozostaje nadal kwestią dyskusji wśród specjalistów).

Kult Lenina był uprawiany także w PRL, a jego głównymi ośrodkami były muzea Lenina w Warszawie (Pałac Przebendowskich) i Poroninie. Najbardziej znany pomnik Lenina stał na placu Centralnym w Nowej Hucie, a imię Lenina nosiły wielkie zakłady przemysłowe – Stocznia Gdańska i Huta im. Lenina (do 1990) w Krakowie, które w latach 1980–1989 stały się bastionami Solidarności, a także kopalnia węgla kamiennego, obecnie KWK Wesoła, w Mysłowicach-Wesołej. W latach 70. modne były w PRL czapki „leninówki” (bez inspiracji PZPR).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Teksty Lenina w języku polskim:

Teksty o Leninie w języku polskim:

Fragmenty przemówień i inne dźwięki:

Przypisy

  1. Piotr Zychowicz: Towarzysz Lenin był Żydem? (pol.). Rzeczpospolita.pl, 2011-06-01. [dostęp 2011-06-02].
  2. Michael Brenner: Wielka tajemnica ZSRR (pol.). W: Süddeutsche Zeitung [on-line]. Onet.pl, 2011-03-04. [dostęp 2011-03-07]. s. 1-2.
  3. Max Jakobson: Våldets århundrade, Stockholm 2001, Atlantis.
  4. Wzrost a polityka. national-geographic.pl, 8 września 2009.
  5. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 10-13.
  6. I wojna światowa w fotografiach str. 460.
  7. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 29-35.
  8. TVP, Sensacje XX wieku, odc. Stalin. Droga do władzy
  9. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  10. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  11. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  12. Lenin, Vladimir. To workers Soldiers and Peasants, Collected works, Vol 26, s. 247. Lawrence and Wishart, (1964).
  13. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 52-53.
  14. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52.
  15. „Commanding Heights: Lenin’s Critique of Global Capitalism”.
  16. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 57-60.
  17. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 57-60.
  18. Wojna domowa należala do programu i zamierzeń bolszewików, pod. Richard Piper
  19. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 63-65.
  20. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 64-67.
  21. Sołżenicym, Ossendowski
  22. Вести.Ru: СКП: Николая II казнили без санкции Ленина и Свердлова
  23. David King, James Ryan: Trotsky, a pictorial biography:Chapter 2: The Revolution (ang.). [dostęp 2010-10-26].
  24. Kenez P.: Odkłamana historia Związku Radzieckiego. Warszawa: Bellona, 2006, s. 61. ISBN 9788311110311.
  25. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 535. ISBN 978-83-233-2615-1.
  26. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 541. ISBN 978-83-233-2615-1.
  27. Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 511. ISBN 978-83-233-2615-1.
  28. Pipes R.: Rosja bolszewików. Warszawa: MAGNUM, 2005, s. 395. ISBN 8389656159.
  29. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 554. ISBN 978-83-233-2615-1.
  30. Gregory, Paul R. (2004). The Political Economy of Stalinism: Evidence from the Soviet Secret Archives. Cambridge University Press. s. 218–220. ISBN 0-521-53367-8.
  31. V.N. Bandera „New Economic Policy (NEP) as an Economic Policy”, „The Journal of Political Economy” 1963, nr 3 (71).
  32. Fitzpatrick, The Russian Revolution, s. 96.
  33. Vladimir P. Timoshenko, Agricultural Russia and the Wheat Problem. Stanford, CA: Food Research Institute, Stanford University, 1932; s. 86.
  34. Service, Robert (1997). A History of Twentieth-Century Russia. Cambridge, MA: Harvard University Press. s. 124–125. ISBN 0-674-40348-7.
  35. Leksykon bitew świata, Wyd. Almapress, Warszawa 2004.
  36. Tung, William L. (1968). The political institutions of modern China. Springer publishing. ISBN 90-247-0552-5, 9789024705528. s. 92.
  37. Gao. James Zheng. (2009). Historical dictionary of modern China (1800–1949). Scarecrow press. ISBN 0-8108-4930-5, ISBN 978-0-8108-4930-3. s. 251.
  38. Robert Payne (2008). Mao Tse-tung: Ruler of Red China s. 22 ISBN 1-4437-2521-8.
  39. Bernice A Verbyla (2010). Aunt Mae’s China. Xulon Press. s. 170. ISBN 1-60957-456-7.
  40. Wojciech Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943, Wyd. ISP PAN i oficyna „Rytm”, Warszawa 2005, ISBN 83-88490-84-2; s. 256-258.
  41. Świat Wiedzy (Historia świata), Wiek XX, rozdz. 80 - Rewoucja w Rosji, str. 248, ISSN 1426-1375
  42. 42,0 42,1 Włodzimierz Lenin
  43. fakty.interia.pl
  44. L.R. (Lech Ratajski). Imię Lenina na mapach. „Poznaj Świat”. 2, s. II/24-25, luty 1970. Polskie Towarzystwo Geograficzne. ISSN 37149. 
  45. [1]