Włodzimierz Staniewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Włodzimierz Staniewski
Włodzimierz Staniewski 1.jpg
Imiona i nazwisko Włodzimierz Staniewski
Data i miejsce urodzenia 1950
w Bardzie
Narodowość polska
Dziedzina sztuki reżyser teatralny
Ważne dzieła Carmina Burana, Żywot protopopa Awwakuma, Metamorfozy, Elektra
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Srebrny Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej”

Włodzimierz Staniewski (ur. 1950 w Bardzie Śląskim) – polski reżyser, założyciel i dyrektor Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Autor międzynarodowych programów, twórca autorskiej metody treningu aktorskiego, autor esejów teatralnych.

Teatr STU (1970–1971)[edytuj | edytuj kod]

W roku 1968 Staniewski rozpoczął studia z filologii polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. W roku 1969 został słuchaczem Studia Aktorskiego przy Teatrze STU Krzysztofa Jasińskiego, gdzie zajęcia prowadzili absolwenci Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie, aktorzy Teatru STU. Staniewski debiutował jako aktor w 1970 roku w spektaklu Krajobrazy według poezji Tadeusza Nowaka w ramach IV warsztatu organizowanych przez Studio Aktorskie. W tym samym roku zagrał także w Wędrówkach mistrza Kościeja Michela de Ghelderode, spektaklu reżyserowanym przez Jana Pyjora w ramach V warsztatu Studia. Zagrał w realizacji najbardziej znanego spektaklu Teatru STU – Spadanie – w oparciu o motywy poematu Stanisława Różewicza (premiera: wrzesień 1970 w Rotterdamie).

Wpływ teatru Jasińskiego na kształtowanie późniejszej wizji artystycznej Staniewskiego był znaczny: do podobieństw można zaliczyć bliski kontakt z widzem (kameralnośc spektakli), szybkie tempo i rytm przedstawienia, rola muzyki, sposób gry aktorskiej (wcielanie się aktora w rolę, potem powrót w bezosobowe „ciało zbiorowe” aktorskiej grupy), kolażowy kształt spektaklu, wykorzystanie kontrastu stylu wysokiego z niskim. Staniewski przetworzył doświadczenia Teatru STU i stworzył własny styl. Zasadnicze różnice pomiędzy obu twórcami to zupełnie różna estetyka przedstawień, wybór środowiska dla teatru (Jasiński – miasto, Staniewski – wieś), rola pieśni (u Jasińskiego – polityczny manifest, dla Staniewskiego – wyrażanie emocji, budowanie dynamiki spektaklu)[1].

Teatr Laboratorium (1972–1976)[edytuj | edytuj kod]

Jerzy Grotowski, twórca Teatru Laboratorium, był w 1971 roku widzem Spadania i świadkiem występu Staniewskiego podczas XII Festiwalu Sztuk Współczesnych we Wrocławiu. Zaproponował młodemu aktorowi udział w parateatralnych działaniach swojego teatru. Staniewski przyłączył się do Grotowskiego, przenosząc się jednocześnie z Uniwersytetu Jagielońskiego na Wrocławski, na którym obronił pracę magisterską na temat adaptacji filmowej i opisu Spadania w Teatrze STU. Po okresie działań Teatru Laboratorium w zamkniętym kręgu artystów, w 1973 roku w Brzezince odbyło się pierwsze publiczne trwające 3 dni „Święto”, kolejne otwarte zdarzenia w ramach „Complex Research Program” („Kompleksowy Program Badawczy”) miały miejsce tego samego roku w USA („Special Project”). Staniewski brał udział w obu akcjach. We Francji i Australii działania teatru przebiegały wielotorowo: realizowano „Large Special Project” oraz „Narrow Special Project”. Staniewski brał udział udział w kierowanym bezpośrednio przez Grotowskiego „Wąskim Projekcie Specjalnym”, wkrótce stał się też najbliższym współpracownikiem Grotowskiego grupy. Grotowski chciał widzieć w Staniewskim swojego następcę i przyszłego lidera Laboratorium. Wraz z wąskim gronem współpracowników w latach 1974–1975 artyści prowadzili prace mające na celu, jak powiedział Grotowski, „doświadczenia percepcji bezpośredniej, całym sobą, bez cudzysłowu”. Gdy w 1975 roku teatr Grotowskiego rozpoczął we Wrocławiu działalność Uniwersytetu Poszukiwań Teatru Narodów, Staniewski był jednym z prowadzących tzw. Ule, otwarte jednodniowe staże dla wszystkich zainteresowanych. Grupa tworząca Ul składała się z 60–90 osób. Celem Ulu było wewnętrzne wyzwolenie i spontaniczne działanie jego uczestników (improwizacja)[1]. W listopadzie 1975 podczas biennale w Wenecji Staniewski w ramach Uniwersytetu Poszukiwań II prowadził spotkania „Stage General – Island Experiment” na wysepce San Giacomo in Palude. Podczas działań w Wenecji doszło do konfliktu pomiędzy twórcami teatru, Staniewski zbuntował się. Oskarzył Grotowskiego o oportunizm[2]. W pół roku po tym zdarzeniu oficjalnie opuścił Laboratorium.

Przez wiele lat Staniewski stanowczo odcinał się od powiązań jego działalności w „Gardzienicach” z doświadczeniami Grotowskiego. Wzajemne wpływy artystów były jednak znaczące. Po rozstaniu Grotowski zrezygnował z rozwijania idei parateatru, rozpoczął nowy etap w swojej twórczości, nazywany Teatrem Źródeł. Z drugiej strony traktowanie widza w „Gardzienicach” jako współuczestnika wydarzenia teatralnego wyrosło z doświadczeń parateatralnych w Laboratorium. Także formuła gardzienickich Wypraw wiele zawdzięcza wcześniejszej współpracy Staniewskiego z Grotowskim. Staniewski wskazywał jednak na zasadniczą różnicę między teatrem Grotowskiego a Wyprawami: „Tamte eksperymenty [...] miały charakter laboratoryjny. [...] Były zamknięte odwiązane od kontekstu społecznego, odwołując się przede wszystkim do psychologii do przeżyć intymnych, eksploatacji wnętrza jednostki”[3]. Staniewski szukał natomiast kontaktu z widzem, potwierdzenia realnej wartości przedstawienia w reakcji publiczności.

Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice”[edytuj | edytuj kod]

Powstanie teatru[edytuj | edytuj kod]

Była ariańska kaplica, w której teatr pracował od 1978 roku

Po zerwaniu z Laboratorium Staniewski początkowo związał się z lubelskim teatrem Scena 6 Henryka Kowalczyka, przystąpił też do formowania własnego zespołu. W czerwcu 1976 roku podejmuje wraz z Ewą Benesz z Ośrodka Puławy pierwszą wyprawę na wieś w poszukiwaniu inspiracji. W sierpniu eksplorował tereny wokół Gardzienic, zorganizował też w pomieszczeniach Uniwersytetu Ludowego w Gardzienicach warsztat-seminarium teatralne. Jego słuchaczami byli przyszli aktorzy teatru: Henryk Andruszko, Jan Bernard, Tomasz Rodowicz, Waldemar Sidor, Jan Tabaka i Wanda Wróbel. Tego samego roku w październiku nowo powstały zespół zorganizował pierwszą Wyprawę teatru, której celem były wsie w Zamojskiem (Baranica, Bogusław, Zygmuntów, Antoniówka). W latach 1976–1977 zespół funkcjonował nieformalnie, w roku 1978 Staniewski zarejestrował w Lublinie Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice” a teatr przyjął nazwę: Ośrodek Realizacji i Badań Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Staniewski objął funkcję wiceprezesa Stowarzyszenia i dyrektora artystycznego Teatru. Zespół na cele twórcze wynajął lamus przy Uniwersytecie Ludowym w Gardzienicach, który okazał się być byłą ariańską kaplicą. W roku 1978 „Gardzienice” pod przywództwem Staniewskiego zorganizowały osiem kolejnych Wypraw[4].

Działalność „Gardzienic”[edytuj | edytuj kod]

Metoda aktorska Staniewskiego, znana jest jako ekologia teatru, wymieniana jest jako jedna z ważniejszych w XX wieku[5]. Spektakle teatru takie jak „Gusła”, Awwakum, Carmina Burana, Metamorfozy, Elektra czy Ifigenia w A… prezentowane były w wielu krajach świata, m.in.: na Festiwalu Teatru Narodów (Baltimore, USA), na Seul Olimpic Arts Festival (Korea Południowa), First New York Festival of Arts (USA), Toga Theater Festival (Japonia), Theater der Welt (Berlin, Niemcy), na Festiwalu w São Paulo (Brazylia), Olimpiadzie Teatralnej w Moskwie (Rosja) i w wielu innych. Jako reżyser i autor wykładał i prowadził razem ze swoimi aktorami klasy mistrzowskie w teatrach i ośrodkach akademickich, m.in.: Royal Shakespeare Company (Stratford, Wlk. Brytania), Centrum Meyerholda (Moskwa), Konserwatorium Teatralne (Paryż), Getty Centre (Los Angeles), Yale University, Stanford University (USA), Barbican Centre (Londyn), Uniwersytet Waseda (Tokio), Meksyk, Dallas i in.

Realizacje reżyserskie[edytuj | edytuj kod]

Spektakle teatralne[edytuj | edytuj kod]

  • 1977 – Spektakl Wieczorny
  • 1981 – Gusła
  • 1983 – Żywot protopopa Awwakuma
  • 1990 – Carmina Burana
  • 1997 – Metamorfozy
  • 2004 – Elektra
  • 2007 – Ifigenia w A...

Ekranizacje spektakli w reżyserii Staniewskiego[edytuj | edytuj kod]

  • 1994 – Awwakum
  • 1994 – Carmina Burana
  • 2004 – Metamorfozy albo złoty osioł
  • 2009 – Ifigenia w A…

Fabularyzowane filmy dokumentalne o Staniewskim i jego teatrze[edytuj | edytuj kod]

  • 1981 – Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice”[6]
  • 1994 – Po nowe naturalne środowisko teatru[7]
  • 2008 – Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Zapiski reżysera[8]

Odznaczenia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Przed „Gardzienicami”. W: Tadeusz Kornaś: Włodzimierz Staniewski i Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Kraków: Wydawnictwo Homini, 2004, s. 25-50. ISBN 83-89598-33-7.
  2. Ludwik Flaszen, Narodziny artysty – wierność i bunt. W: Teatr obiecany 30 lat „Gardzienic”. Sympozjum w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej, Warszawa, 22–23 stycznia 2008. Warszawa: Wydawnictwo Academica, 2008, s. 69-72. ISBN 978-83-89281-71-5.
  3. Włodzimierz Staniewski. Goście Starego Teatru. Spotkanie jedenaste. Z Włodzimierzem Staniewskim rozmawia Małgorzata Dziewulska. „„Teatr””. 12, s. 10, 1994. 
  4. Kalendarium. W: Zbigniew Taranienko: Gardzienice. Praktyki teatralne Włodzimierza Staniewskiego. Lublin: Wydawnictwo Test, 1997, s. 355-387. ISBN 83-7038-129-4.
  5. Alison Hodge: Twentieth Century Actor’s Training. Londyn – Nowy Jork: Routledge, 2000.
  6. filmpolski.pl: STOWARZYSZENIE TEATRALNE „GARDZIENICE”. [dostęp 2010-06-29].
  7. filmpolski.pl: PO NOWE NATURALNE ŚRODOWISKO TEATRU. [dostęp 2010-06-29].
  8. filmpolski.pl: OŚRODEK PRAKTYK TEATRALNYCH GARDZIENICE. ZAPISKI REŻYSERA. [dostęp 2010-06-29].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbigniew Taranienko „Gardzienice. Praktyki teatralne Włodzimierza Staniewskiego”, wyd. Test, Lublin 1997
  • Paul Allain „Gardzienice. Polish Theatre in transition” wyd. Harwood Academic Publisher, Anglia-USA 1997
  • Alison Hodge “Twentieth Century Actor’s Training” wyd. Routledge Londyn – Nowy Jork 2000
  • Włodzimierz Staniewski (with Alison Hodge) “Hidden Territories” wyd. Routledge, Londyn – Nowy Jork 2003
  • Tadeusz Kornaś „Włodzimierz Staniewski i Ośrodek Praktyk Teatralnych ‘Gardzienice’”, wyd. Domini, Kraków 2004
  • Wojciech Dudzik, Zbigniew Taranienko (red.) „Teatr Obiecany. 30 lat Gardzienic”, wyd. Academica Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, Warszawa 2009

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]