Wały Śląskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wały Śląskie

Wały Śląskie (na dawnych mapach niemieckich oznaczane jako Dreigräben - dosł. trzy wały, trójwale; potocznie (choć nie wiadomo czy słusznie) nazywane również Wałami Chrobrego) – pas podwójnych i potrójnych wałów ziemnych, opartych o naturalne przeszkody, ciągnących się w zachodniej części Dolnego Śląska na obszarze m.in. Borów Dolnośląskich, począwszy od mokradeł w okolicy wsi Wierzbowa na południu, wzdłuż środkowego i dolnego biegu Bobru, aż po okolice Krosna Odrzańskiego na północy. Zwane w niektórych źródłach "najdłuższym zabytkiem w Europie". Ich ślady widoczne są do dnia dzisiejszego. Dobrze zachowane fragmenty znajdują się m.in: w powiecie bolesławieckim: ciąg ok. 7,5 km, zaczynający się 3,5 km na północ od miejscowości Wierzbowa i biegnący lasami w kierunku północnym, ku miejscowości Piotrowice; w powiecie żagańskim: odcinek na wysokości wsi Bobrowice i w pobliżu wsi Wrzesiny oraz na innych stanowiskach. W systemie Wałów Śląskich wyróżnia się ponadto wkomponowane w ich przebieg rzeki, zalewy i obszary bagienne.

Jedna z tez głosi, że powstały w X-XI wieku. Dla niektórych badaczy stanowiły dowód na istnienie na ówczesnym Śląsku związku plemiennego wokół plemienia Ślężan. Obok Przesieki Śląskiej (będącej zabezpieczeniem na wschodzie i południowym wschodzie) stanowiły ochronę granic Śląska od zachodu.

Hipoteza najnowsza[edytuj | edytuj kod]

Wykopaliska PAN na Wałach Śląskich w 2008 roku
Oznakowanie turystyczne Wałów Śląskich na terenie Nadleśnictwa Szprotawa
Wystawa z badań nad Wałami Śląskimi w Muzeum Ziemi Szprotawskiej

Muzeum Ziemi Szprotawskiej w dniu 23 grudnia 2006 podało do wiadomości publicznej raport z programu badawczego "Wały Śląskie". Wyniki badań ulokowały je w przedziale chronologicznym XIV/XV wieku. Wały wyznaczały granicę Księstwa Głogowskiego i księstwa żagańskiego, stanowiąc jednocześnie zaporę[1][2][3][4][5]. Program badawczy jest ciągle w toku, dostarczając nowych informacji na temat dawnego pogranicza w rejonie występowania Wałów.

Niniejsza hipoteza poza ww. zabytkami kultury materialnej zasadza się także na bezpośrednich wzmiankach źródłowych, m.in.:

  • protokół rady miejskiej w Szprotawie z dnia 20 kwietnia 1399 wymienia państwowy obszar chroniony „hage”, który odnosi się do umocnienia granicznego[6];
  • akt książęcy z 20 czerwca 1399 zezwala braciom Rechenberg na budowę wału w Tarnowie dla lepszej osłony Księstwa Głogowskiego[7];
  • akt z 8 września 1484 wymienia nadgraniczny las z umocnieniami „Hegewald” koło Borowa Wielkiego
  • akt z dnia 13 czerwca 1525 wymienia las z umocnieniami granicznymi „Hegewalde” koło Kiełcza nad Odrą;
  • spis inwentarza zamku w Janowcu z dnia 25 września 1560 bezpośrednio wymienia rów graniczny „Landgraben”[8] rozdzielający Księstwo głogowskie od żagańskiego[9];
  • porozumienie z dnia 16 lipca 1699 zawarte pomiędzy miastem Szprotawa a hrabstwem Przemków bezpośrednio mówi o naprawie rowów granicznych „Gräntz=Graben”, podając ich przebieg zgodny z aktualnie znanym na ciągu południowym i wschodnim odcinku ciągu środkowego[10].

Jako dowody pośrednie przytacza się 17 zidentyfikowanych spokrewnionych obiektów na terenie Niemiec, wszystkie wzniesione w późnym średniowieczu[11]. W pobliżu w okresie od 1399 powstawały udokumentowane źródłowo Wały Łużyckie[12].

W dniu 5 czerwca 2008 Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków na wniosek MZSz i po uzyskaniu pozytywnej opinii Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Zielonej Górze, wpisał do rejestru zabytków pod numerami L-84/C i L-85/C odcinki zabytku, oznaczone jako stanowiska archeologiczne Biernatów i Sieraków, położone na terenie Nadleśnictwa Szprotawa, datowane na okres średniowiecza[13][14].

W 2013 roku ekipa badawcza Towarzystwa Bory Dolnośląskie natrafiła w okolicy przysiółka Szprotawka w Lubuskiem na kolejne nieznane dotąd odcinki Wałów Śląskich[15].

Na wpis do rejestru czekają pozostałe odcinki Wałów, m.in. na obszarze Nadleśnictwa Nowa Sól i poligonu Żagań-Świętoszów i pomiędzy wsiami Borowina i Witków w gminie Szprotawa.

Znaczenie dla nauki[edytuj | edytuj kod]

Wały Śląskie posiadają znaczenie naukowe i edukacyjne, dają bowiem szeroki wgląd w organizację państwowości na Śląsku w okresie pokolonizacyjnym. Odzwierciedlają stosunki graniczne, gospodarcze i komunikacyjne między księstwami śląskimi, począwszy od późnego średniowiecza. Uzasadniają charakter i lokalizację dawnych siedzib rycerskich. Są także jednym z elementów późnośredniowiecznej sztuki militarnej. Dowodzą stanu ówczesnej znajomości topografii terenu, będąc równocześnie reliktem sztuki geodezyjnej. Są jednym z najcenniejszych obiektów śląskiego dziedzictwa kulturowego.

Ostatnimi pracami archeologicznymi na Wałach Śląskich były przeprowadzone w grudniu 2008 wykopaliska sondażowo-ratownicze na stanowisku Sieraków, pod patronatem Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Oddział we Wrocławiu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Raport z programu badawczego MZSz Wały Śląskie 2000-2006, MZSz sygn. 0463 (z uzup. 2007 i 2008)
  2. Gazeta Lubuska 23-26.12.2006, art. Koniec legendy?; 5-6.01.2008, art. To wcale nie Mur Chiński; 15.03.2008, art. Wały Śląskie do rejestru; 7.04.2008, art. Stare Wały Śląskie są już ledwo widoczne
  3. Miesięcznik Turysta Dolnośląski 1/2007, art. Najdłuższy zabytek Europy
  4. Pismo Zielone Brygady 2/2007, art. Co kryją Bory Dolnośląskie: Wały Śląskie
  5. Czasopismo Zielone Lubuskie 2/2007, art. Zielone zakątki Lubuskiego: Wały Śląskie
  6. Matuszkiewicz F.: Steht die miitelschlesische Preseka zu den niederschl. Dreigräben in Beziehung?. ZVG Schlesien 41, 1907, str. 392-401
  7. Wolfarth E.: Die Inventare der Nichtstaatlichen Archive Schlesiens - Die Kreise Grünberg und Freystadt, Codex Diplomaticus Silesiae Band 24., Breslau 1908, str. 106
  8. Por. Landwehr
  9. Steller G.: Das Johnsdorfer Schloss auf dem Schlossgut Girbigsdorf, w: Heimatkalender für den Kreis Sprottau, Sprottau 1942, str. 87
  10. Boryna M.: Wały Śląskie. Tajemnice dawnych granic, Szprotawa 2011 (ISBN 978-83-930137-1-5), str. 39-45, 91, 97, 98
  11. Tamże, str. 8-13
  12. Tamże, str. 52, 67
  13. Decyzje Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków nr RZD.E.Gar.430-110/4-08, RZD.E.Gar.430-111/4-08
  14. Gazeta Lubuska 16.05.2008 , art. Przegląd Wałów; 17.09.2008, art. Turyści na wały!
  15. Nowy fragment Wałów Śląskich art na archeowieści.pl

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]