Wacław Jędrzejewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wacław Jędrzejewicz
Wacław Jędrzejewicz.jpg
Data i miejsce urodzenia 29 stycznia 1893
Spiczyńce
Data i miejsce śmierci 30 listopada 1993
Cheshire
Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego
Przynależność polityczna Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem
Okres urzędowania od 23 lutego 1934
do 12 października 1935
Poprzednik Janusz Jędrzejewicz
Następca Konstanty Chyliński
Prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce
Okres urzędowania od 1977
do 1978
Poprzednik Jan Fryling
Następca Tadeusz Pawłowicz
Dyrektor wykonawczy Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce
Okres urzędowania od 1943
do 1948
Następca Marian Chodacki
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (czterokrotnie) Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kawaler Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wolności za służbę wojskową (Estonia) Krzyż Wielki Orderu Korony Rumunii Oficer Orderu Gwiazdy Rumunii Wielki Oficer Orderu Trzech Gwiazd (Łotwa) Złote Promienie z Rozetą Orderu Wschodzącego Słońca (Japonia) Złote Promienie ze Wstęgą Orderu Świętego Skarbu (Japonia) (typ I) Komandor Orderu Białej Róży (Finlandia) Kawaler 1. klasy Orderu Miecza (Szwecja) Komandor Krzyża Wielkiego Królewskiego Orderu Gwiazdy Polarnej (Szwecja) Krzyż Wielki Orderu św. Sawy Oficer Orderu Leopolda (Belgia) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch Order Świętego Aleksandra (Bułgaria) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (wojskowy)

Wacław Jędrzejewicz (ur. 29 stycznia 1893 w Spiczyńcach na Ukrainie, zm. 30 listopada[1][2]1993 w Cheshire w stanie Connecticut) – podpułkownik[3] dyplomowany Wojska Polskiego II RP, polski działacz niepodległościowy, działacz państwowy II Rzeczypospolitej – dyplomata, polityk i historyk.

Brat pedagoga i polityka Janusza Jędrzejewicza, premiera II RP.

Młodość i studia[edytuj | edytuj kod]

Wacław Jędrzejewicz urodził się 29 stycznia 1893 r. w Spiczyńcach (obecnie terytorium Ukrainy), wsi położonej nad rzeką Rosią ok. 12 km na południowy zachód od Pohrebyszcz. Syn Czesława Jędrzejewicza, inżyniera chemika, absolwenta Szkoły Głównej w Warszawie i Eleonory z domu Buchner. Wacław był najmłodszym dzieckiem Jędzrzejewiczów. Miał brata Janusza (ur. 21 czerwca 1885 r.) w przyszłości prezesa Rady Ministrów oraz siostrę Marię (ur. w 1887 r.), która pracowała w Oddziale II i MSZ. Podczas okupacji w 1944 r. siostra Wacława zmarła na tyfus w Krakowie. Ojciec Wacława pracował w cukrowniach w Spiczyńcach, Skoromoszkach i Cybulowie. W 1903 r. rodzina Jędrzejewiczów przeniosła się do Warszawy, gdzie ojciec Wacława rozpoczął pracę w labolatorium chemicznym[4].

Przed rozpoczęciem nauk w gimnazjum Wacław do dziesiątego roku życia był nauczany w domu przez prywatnych nauczycieli. Wiosną 1903 r. zdał egzamin wstępny do II Gimnazjum w Żytomierzu. Nie został jednak przyjęty ze względu na niskie oceny (egzamin konkursowy). Tego samego roku po przeprowadzce wraz z rodziną do Warszawy, Wacław rozpoczął naukę w warszawskim gimnazjum założonym przez gen. Pawła Chrzanowskiego, w którym to językiem wykładowym oprócz rosyjskiego był również polski (późniejsze Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego[5]), jego kolegą z klasy był m.in. ksiądz Ignacy Skorupka. W gimnazjum w 1909 współtworzył kółko lotnicze oraz został członkiem Związku Młodzieży Polskiej "Przyszłość" (PET). W 1912 zdał maturę. Tego samego roku rozpoczął loty na szybowcu, co było wyrazem jego fascynacji lotnictwem i jako pierwszy polski lotnik w okolicach Klarysewa przeleciał ok. 300 m na wysokości ok. 20 m szybowcem zbudowanym wraz z kolegami z gimnazjum Chrzanowskiego[6][7]. Od 1913 studiował w Studium Rolniczym przy Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Decyzja o kontynowaniu nauki właśnie na Uniwersytecie Jagiellońskim wiązała się z planami ojca Wacława związanymi z zakupem majątku ziemskiego a także ze względu na brata Janusza, który studiował matematykę na tym samym wydziale.

Podczas studiów wstąpił do ZMP "Zet" i był członkiem tej młodzieżowej organizacji do wiosny 1914 r. Pod koniec 1913 r. wstąpił do Związku Strzeleckiego, gdzie w czerwcu 1914 r. ukończył szkołę podoficerską. Jego egzaminatorami byli: Tadeusz Furgalski "Wyrwa", Bogusław Kunc "Kordian" oraz Józef Zając "Mars"[4].

Okres I Wojny Światowej[edytuj | edytuj kod]

I wojna światowa zastała Jędrzejewicza w Warszawie u rodziców, gdzie po zaliczeniu I roku studiów spędzał wakacje. Kolega Wacława ze "Strzelca", Adam Koc "Witold" zainiciował ideę utowrzenia Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), gdzie Jędrzejewicz pełnił początkowo funkcję kierownika szkół podoficerskich POW w Warszawie. We rześniu 1914 roku wraz z Konradem Libickim "Buyno" założył Wolną Szkołę Wojskową, która skupiała się na szkoleniu młodzieży z różnych kręgów społecznych. Jędrzejewicz pełnił tam rolę zastępcy, zaś Libicki był komendantem. Szkołę tą ukończył również brat Wacława, Janusz Jędrzejewicz, który wstąpił również w kręgi POW w grudniu 1914 r.

Za zgodą Józefa Piłsudskiego na czele tzw. Batalionu Warszawskiego w sierpniu 1915 dołączył do I Brygady Legionów walczącej wówczas na Wołyniu. Skierowany ponownie do pracy w POW. Był członkiem Komendy Naczelnej i komendantem okręgów POW w Częstochowie i Zagłębiu, angażował się też działalność polityczną. W lipcu 1917 został aresztowany przez Niemców i skazany na 10 lat więzienia. Uwolniony z chwilą odzyskania niepodległości przez Polskę w listopadzie 1918, wstąpił do organizowanego Wojska Polskiego.

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Jako należący do najbliższego kręgu zaufanych Józefa Piłsudskiego został skierowany do pracy w II Oddziale Sztabu Generalnego. W lipcu 1920, podczas wypełniania lotniczej misji wywiadowczej na trasie Lida-Wilno, dostał się do niewoli bolszewickiej. Po udanej ucieczce via Litwa powrócił do Polski. Jako ekspert uczestniczył w rokowaniach nad traktatem ryskim, równocześnie współdziałał przy tworzeniu w państwach bałtyckich polskich komórek wywiadowczych mających zadanie zbierania informacji o Rosji. W 1921 ukończył Wyższą Szkołę Wojenną. W latach 1921–1925 był szefem Referatu Wschód II Oddziału Sztabu Generalnego (wywiad na ZSRR). Z dniem 1 kwietnia 1926, w randze majora SG, mianowany został attaché wojskowym przy Poselstwie Polskim w Tokio[8].

Jesienią 1928 przeniesiony w stan nieczynny. Objął stanowisko dyrektora departamentu administracyjnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Od 1930 był dyrektorem departamentu konsularnego MSZ. We wrześniu 1933 otrzymał nominację na stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Skarbu. Od lutego 1934 zajmował stanowisko ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (w rządach Janusza Jędrzejewicza, Leona Kozłowskiego i Walerego Sławka). W październiku 1935 ustąpił ze stanowiska. Pełnił funkcje sekretarza generalnego Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości. W 1937 prezes Polskiego Komitetu Międzynarodowej Wystawy w Paryżu.

We wrześniu 1939 powrócił do czynnej służby wojskowej w charakterze oficera łącznikowego przy MSZ. Uczestniczył w ewakuacji depozytu Funduszu Obrony Narodowej (FON) z Polski przez Rumunię do Francji, gdzie skarb został przekazany Rządowi Rzeczypospolitej.

Otoczenie gen. Władysława Sikorskiego uniemożliwiło mu zarówno dalszą służbę państwową jak i służbę wojskową w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.

Emigracja do Stanów Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

W konsekwencji wiosną 1941 wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Pracował jako pracownik fizyczny na fermie kurzej, a później jako szlifierz w fabryce zbrojeniowej. Działał społecznie w środowisku Polonii amerykańskiej. Współorganizował wraz z Ignacym Matuszewskim i Henrykiem Floyar-Rajchmanem Komitet Narodowy Amerykanów Polskiego Pochodzenia (KNAPP). Był jednym z założycieli powstałego w lipcu 1943 Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce[9], a w latach 1943–1948 był jego pierwszym dyrektorem i prezesem. Jesienią 1948 otrzymał tytuł profesora języka i literatury rosyjskiej w Wellesley College. W latach 1958–1963 był kierownikiem studiów slawistycznych w Ripon College w stanie Wisconsin. W 1963 przechodzi na emeryturę i powraca do Nowego Jorku, gdzie poświęca się działalności w Instytucie Józefa Piłsudskiego jako dyrektor (1963–1964), sekretarz zarządu (1971), wiceprezes (1972–1976) i prezes (1977–1978). Członek Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie (od 1961).

W 1992 Prezydent RP Lech Wałęsa nadał mu stopień generała brygady. W 1993 roku przyznano mu Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa[10].

Jego prochy złożono na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Autor około 300 artykułów historycznych publikowanych m.in. w paryskich „Zeszytach Historycznych” oraz obszernych prac: Poland in the British Parliament 1939-1945 i Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935.

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Polskie
Zagraniczne

Przypisy

  1. Sprawozdanie Zarządu Instytytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce za okres 18 marca – 8 września 1994.
  2. Nekrolog: prof. Wacław Jędrzejewicz. „Nowy Dziennik”, 3 grudnia 1993. Nowy Jork. 
  3. W. Jędrzejewicz, Wspomnienia, Ossolineum, Wrocław, 1986, s. 186
  4. 4,0 4,1 Wacław Jędrzejewicz: Rola Józefa Piłsudskiego w odbudowie i umacnianiu państwa polskiego. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, Instytut Piłsudskiego w Ameryce, 2013, s. 12. ISBN 978-83-7629-459-9.
  5. Późniejsze nazwy szkoły: od 30 czerwca 1915 do 10 listopada 1918 Gimnazjum Towarzystwa Szkoły Maurycego hr. Zamoyskiego, od 10 listopada 1918 Gimnazjum Towarzystwa im. Jana Zamoyskiego (za: Smolna 30. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Warszawa: PIW, 1989: 21 i 23; tamże w spisie absolwentów na s. 338, pozycja 11. oraz fotografia nr 36 po s. 224).
  6. Wacław Jędrzejewicz: Rola Józefa Piłsudskiego w odbudowie i umacnianiu państwa polskiego. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowe – Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, Instytut Piłsudskiego w Ameryce, 2013, s. 11-12. ISBN 978-83-7629-459-9.
  7. Ku czci poległych lotników. Księga pamiątkowa. Warszawa: 1933.
  8. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 20 z 08.05.1926 r.
  9. Biogram Wacława Jędrzejewicza na stronie Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce.
  10. Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. [dostęp 18 lutego 2011].
  11. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Rok. III, Nr 43, s. 1722. Warszawa 27 grudnia 1921.
  12. Kancelaria Prezydenta RP: Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1991-2005) – wykaz osób odznaczonych. [dostęp 2012-05-11].
  13. M.P. z 1994 r. Nr 8, poz. 64
  14. Dz.U.R.P. z 1983 r. Nr 4. s. 32.
  15. 6 listopada 1930 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości” M.P. z 1930 r. Nr 260, poz. 349
  16. 16,00 16,01 16,02 16,03 16,04 16,05 16,06 16,07 16,08 16,09 16,10 16,11 16,12 16,13 16,14 Wacław Jędrzejewicz: Wspomnienia. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993, s. 1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czy wiesz kto to jest? pod ogólną red. Stanisława Łozy, Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938.
  • Rafał Stobiecki, Wacław Jędrzejewicz (1893-1993). Historyk epoki Józefa Piłsudskiego [w:] Historycy polscy wobec wyzwań XX wieku, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje 2014, s. 127-160.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]