Wadwicz (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wadwicz
POL COA Wadwicz.svg
Alternatywne nazwy Wadwic
Pierwsza wzmianka 1404 (zapiska) 1413 (pieczęć)
Herbowni
Miasta
Gminy

Wadwicz (Wadwic) – polski herb szlachecki noszący zawołanie Wadwic. Występował głównie w ziemi poznańskiej, zaś po unii horodelskiej w 1413 także na Litwie, Rusi[2].

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Poniższy opis stworzono korzystając z reguł współczesnego polskiego blazonowania, zaproponowanych przez Alfreda Znamierowskiego[2]:

Na tarczy dzielonej w słup w polu prawym czerwonym pstrąg srebrny, w polu lewym srebrnym pstrąg czerwony. W klejnocie nad hełmem w koronie pięć (lub trzy) piór strusich lub pawich. Labry: czerwone podbite srebrem.

Pierwotnie strony herbu były umieszczone odwrotnie, klejnotem herbu były trzy dzwona kołowe górne, srebrne, na każdym zaćwieczone po trzy pióra kogucie. Korony brak, labry nieznane[3]. Pierwotny klejnot uległ zapomnieniu i był przez autorów herbarzy zastępowany (jak zwykle w takich wypadkach) przez pióra strusie (trzy w XVI wieku, pięć od XVII wieku) lub pawie (od XVII wieku).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienia herbu Wadwicz na przestrzeni wieków
Herb Wadwicz w średniowieczu, rekonstrukcja współczesna
Herb Wadwicz w średniowieczu, rekonstrukcja współczesna

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka na temat herbu pochodzi z roku 1404, jest to zapiska sądowa w księgach ziemskich poznańskich (wraz z opisem starego klejnotu)[4][3].

Aktem unii horodelskiej herb Wadwicz został przeniesiony na Litwę. Ród Wadwiczów reprezentował Jan Mężyk z Dąbrowy, zaś adoptowany został bojar Piotr Montygerd (Mondygerd, Mondiger)[5].

Herb zachował się na pieczęciach średniowiecznych z lat 1413, 1427 i 1430 Jana Mężyka z Dąbrowy oraz z 1413 Piotra Montygierda, bojara litewskiego[3].

Ewolucja wizerunku[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczne godło herbu opisał Jan Długosz w Klejnotach i Historii. Wizerunek herbu pojawia się w Stemmata polonica. W obu wzmiankach istotne jest, że pole prawe jest tu srebrne, a ryba czerwona, zaś lewe czerwone, ryba srebrna. Jest to odwrotny układ barw niż w przedstawieniach późniejszych. Inne wzmianki ikonograficzne, czyli wymienione pieczęcie, jako bezbarwne nie określają tego układu. Opis średniowiecznego klejnotu zachował się jedynie we wzmiance w księgach ziemskich poznańskich z 1404[3].

Autorzy herbarzy XVI-wiecznych, nie znając wcześniejszych przekazów, zastąpili pierwotny klejnot herbu piórami strusimi. U Paprockiego piór było trzy. W XVII wieku również rysowano trzy pióra. W herbarzu Kleynoty... Gorczyna (1630) bezbarwny wizerunek został uzupełniony opisem barw, z którego wynika, że w stosunku do średniowiecza uległa zmianie też kolejność pól[6]. W Orbis Poloni Szymona Okolskiego konsekwentnie pióra są trzy. Brak opisu barw[7]. Wacław Potocki natomiast umieścił tylko rysunek godła (bez informacji o barwach), ale klejnot opisał słownie – miała to być nieokreślona liczba piór strusich[8].

Autor pierwszego herbarza XVIII wieku, Antoni Swach, przedstawił herb bez klejnotu, nie sporządził również opisu (1705). Pełna rekonstrukcja herbu pojawiła się dopiero u Niesieckiego (1738). Zaszła tu kolejna zmiana w stosunku do ubiegłych stuleci, pojawiły się dwa dodatkowe pióra w klejnocie. Niesiecki wspomina dodatkowo o wariancie herbu, w którym w klejnocie widnieje ogon pawi. Jeśli przyjąć, że Niesiecki opisywał herby z perspektywy rycerza trzymającego tarczę (czyli w sposób właściwy dla blazonowania), to i u tego autora zaszła zamiana pól w stosunku do średniowiecza[9].

Prawidłowy układ pól podał Aleksander Borysowicz Łakier w swojej Heraldyce rosyjskiej (1855). Autor opisał także klejnot jako trzy pióra strusie[10]. Zabrakło miejsca na opracowanie Wadwicza w Księdze herbowej rodów polskich, doprowadzonej jedynie do litery "S".

Autorzy opracowań XX-wiecznych powrócili do do wizerunku z zamienionymi polami. Emilian Szeliga-Żernicki (1904)[11] oraz Zbigniew Leszczyc (1908)[12] podali właśnie taką wersję oraz klejnot z pięciu piór strusich. Charakterystycznie dla siebie, Leszczyc podał także labry, barwione zupełnie niezgodnie z barawmi herbu (błękitno-srebrne). Teodor Chrząński w swych Tablicach odmian (1909) podał ponadto dwie wersje klejnotu: z pięcioma piórami strusimi i ogonem pawim (jako Wadwicz b). Chrząński wymienił też herb Dwa łososie (jak Wadwicz, ale bez klejnotu) oraz Wadwicz odmienny z jedną rybą na opak (herb Łodziata)[13].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa i zawołanie Wadwicz ma według Józefa Szymańskiego pochodzenie topograficzne, obce[3].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Lista sporządzona została na postawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Najpełniejszą listę herbownych stworzył Tadeusz Gajl w Herbarzu polskim od średniowiecza do XX wieku z 2011 roku. Lista zawiera 73 nazwiska. Została ona umieszczona w infoboksie po prawej stronie[14].

Herb Wadwicz był niekiedy przyjmowany przez rodziny pochodzenia obcego. Zdarzało się także, że rodzina zarzucała swój pierwotny herb na rzecz Wadwicza.

Boreyszowie mają być gałęzią Boremlskich herbu Pogoń, Kamieniccy z województwa trockiego - gałęzia Matyaszewiczów, jedna gałąź Macaszewiczów z województwa mińskiego także miała się nazwać Kamienicki, z kolei Nadarzyńscy z Wołynia mieli być wspólnego pochodzenia w Węsławskimi, natomiast Węsławscy na Litwie, o których wzmianka w 1569, mieli być z gałęzią Węsławowiczów[15].

Wawrzyniec Kreutz, syn Dyderyka, wywodzący się z rodziny pieczętującej się herbem Kreutzen, miał przyłączyć się do powstania Prus przeciw Krzyżakom w 1454, walczył po stronie polskiej, a jego potomkowie, spolszczywszy się, mieli zmienić nazwisko na Krajcz, Krecz i używać herbu Wadwicz[16]. Herb i rodzinę tą wzmiankuje Józef Szymański, ale podaje, że przyjęty przez nich herb (Tryumf I) łączył Wadwicza i herb rodowy.

Według Stanisława Dziadulewicza Borodziczowie mieli być rodziną pochodzenia tatarskiego, a ich protoplastą miał być wzmiankowany w popisie z roku 1528 i zapisany do zaciągu najmańskiego jakiś Boroda, jego zaś potomkowie mieli się osiedlić w ziemi nowogródzkiej. Z czasem mieli oni zupełnie zatracić tradycję, przed deputacjami wileńską, grodzieńską i mińską wywodzili swoje pochodzenie z Mazowsza i z innymi herbami (Brodzic, Ostoja, Radwan)[17].

Odmiany[edytuj | edytuj kod]

Odmiany herbu Wadwicz
Herb własny rodziny Łodziata, osiadłej na Litwie i w Inflantach
Herb własny rodziny Łodziata, osiadłej na Litwie i w Inflantach

Ponieważ herb Wadwicz był używany przez stosunkowo niewielką liczbę herbownych, dlatego też nie odnotowano dużej liczby jego odmian. Tadeusz Gajl przytacza jedynie dwie odmiany herbu Wadwicz, wzmiankowaną wcześniej Łodziata, w której jedna ryba została odwrócona, oraz Naruszewicz, z nieznanymi barwami i innym klejnotem (pióra pawie). Członkowie rodu herbowego Wadwiczów nie uzyskali nigdy tytułów arystokratycznych, więc nie odnotowano żadnych wersji Wadwicza z udostojnieniami czy dodatkami arystokratycznymi.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Andrzej Kulikowski: Wielki herbarz rodów polskich. Warszawa: Świat Książki, 2005, s. 355-356. ISBN 83-7391-523-0.
  2. 2,0 2,1 Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 174. ISBN 83-7391-166-9.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Józef Szymański: Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. Warszawa: PWN, 1993, s. 282-283. ISBN 83-01-09797-3.
  4. Andrzej Kulikowski: Wielki herbarz rodów polskich. Warszawa: Świat Książki, 2005, s. 309. ISBN 83-7391-523-0.
  5. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413. – 12. Ród Montygerda (Wadwicz). „Miesięcznik Heraldyczny”. 5, s. 55, 1920. Lwów. 
  6. Jan Aleksander Gorczyn: Kleynoty abo herby państwa y rycerstwa powiatow y miast głownych Korony Polskiey y W. X. L. według obiecadła dla pamięci łacnieyszey położone. Kraków: Aleksander Dymowski, 1630, s. 53.
  7. Szymon Okolski: Orbis Poloni, In quo Antiqua Sarmatarum gentilitia et arma quaecunque a litera L, usque ad literam R (...) continentur (...). T. 2. Kraków: 1641-43, s. 248.
  8. Wacław Potocki: Poczet herbów szlachty Korony Polskiey i Wielkiego Xsięstwa Litewskiego. Kraków: 1696, s. 689.
  9. Kasper Niesiecki, Jan Nepomucen Bobrowicz: Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. T. 9. Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 209.
  10. Aleksander Borysowicz Łakier: Russkaja geraldika. St. Petersburg: KNIGA, 1855, s. 417 /art. 25/ XIX tabl.. (ros.)
  11. Emilian Szeliga-Żernicki: Die polnischen Stammwappen : ihre Geschichte und ihre Sagen. Hamburg: Verlag vin Henri Grand, 1904, s. tabl. IV.
  12. Zbigniew Leszczyc: Herby szlachty polskiej. T. 2. Poznań: Zakład Artystyczno-Chemigraficzny Antoniego Fiedlera, 1908, s. tabl. XXXII.
  13. Stanisław Teodor Chrząński: Tablice odmian herbowych. Juliusz Karol Ostrowski, 1909, s. XXIII.
  14. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Gdańsk: L&L, 2011, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  15. Zbigniew Leszczyc: Herby szlachty polskiej T.2. Poznań: Fiedler Antoni, 1908, s. 323.
  16. Seweryn Uruski: Rodzina.Herbarz szlachty polskiej. T. 8. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1911, s. 56.
  17. Stanisław Dziadulewicz: Herbarz rodzin tatarskich w Polsce. Wilno: Nadkładem autora z zasiłkiem Komitetu Funduszu Kultury Narodowej, 1929, s. 383.
Poprzedni

Wadkowski
POL COA blank.svg
Herby ułożone alfabetycznie

Wadwicz
POL COA blank.svg
Następny

Waga