Walery Eljasz-Radzikowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Walery Eljasz-Radzikowski
EljaszXX.jpg
Imiona i nazwisko Jan Kanty Walery Eljasz-Radzikowski
Data i miejsce urodzenia 13 września 1840
Kraków
Data i miejsce śmierci 23 marca 1905
Kraków
Narodowość polska
Dziedzina sztuki malarstwo
Styl realizm
Ważne dzieła Bitwa pod Racławicami, Śmierć Stanisława Żółkiewskiego
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Teksty na Wikiźródłach Teksty na Wikiźródłach
Strona tytułowa przewodnika po Tatrach i Pieninach autorstwa W. Eljasza-Radzikowskiego
Śmierć Stanisława Żółkiewskiego

Jan Kanty Walery Eljasz-Radzikowski (używał imienia Walery) (ur. 13 września 1840[1] w Krakowie, zm. 23 marca 1905 w Krakowie) – polski malarz i fotograf, popularyzator Tatr i Zakopanego, współzałożyciel Towarzystwa Tatrzańskiego, autor przewodników tatrzańskich.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Był synem Wojciecha Eljasza (1814–1904), malarza, autora prac o tematyce religijnej i Tekli z Krzyżanowskich, starszym bratem Władysława Eljasza (rzeźbiarza) i Marii Eljaszówny (malarki i hafciarki). Syn Walerego (z małżeństwa z Natalią z Nyczów) Stanisław Eljasz-Radzikowski był lekarzem, malarzem, badaczem Tatr i Podhala. Rodzina używała zamiast nazwiska Radzikowski przydomku „Eljasz”, który przyjął pradziad Walerego oraz konfederat barski Wojciech Radzikowski, aby uniknąć prześladowań politycznych po upadku powstania[2]. Walery powrócił do nazwiska Radzikowski dopiero po dwóch pokoleniach, jednak używał go wraz z przydomkiem Eljasz. Odrzucił go całkowicie dopiero syn Walerego, również malarz Stanisław Radzikowski, który powrócił do prawdziwego rodzinnego nazwiska[3].

Walery Eljasz-Radzikowski posługiwał się herbem Ogończyk, pochodził jednak z rodziny mieszczańskiej, która do tego herbu nie miała prawa[4].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Nauki początkowe Walery Eljasz pobierał w Szkole Wydziałowej św. Barbary, a później w Gimnazjum św. Anny. W 1856 roku ukończył Wyższą Szkołę Realną działającą przy Instytucie Technicznym. W latach 1856-1862 studiował malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem Władysława Łuszczkiewicza. Jego rysunki zostały wyróżnione na drugiej Wystawie Publicznej w roku 1856. W roku 1858 na Wystawie Szkoły Sztuk Pięknych rysunki artysty wyróżnił jako „najpierwsze” recenzent oraz profesor Akademii Sztuk Pięknych w KrakowieJan Nepomucen Bizański. Naukę kontynuował w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych (1862-1865), a po jej zakończeniu odbył podróż po Europie. W okresie powstania styczniowego pełnił w Monachium specjalną misję zleconą przez powstańczy Rząd Narodowy.

W 1865 r. powrócił do Krakowa. Oprócz twórczości artystycznej zajmował się nauczaniem rysunku w Gimnazjum św. Anny (1872-1891). Ponadto badał dzieje i tradycje Krakowa oraz historię ubiorów, publikując opracowania poświęcone tym tematom.

Jeszcze w trakcie studiów, w 1861 r., po raz pierwszy pojechał w Tatry. Odtąd wielokrotnie je odwiedzał, poświęcając im znaczną część swojej działalności artystycznej. Wydał również Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnicy (1870), brał udział w wytyczaniu szlaków i organizowaniu przewodnictwa tatrzańskiego, działał aktywnie w Towarzystwie Tatrzańskim. W 1876 r. w Zakopanem na Krupówkach wybudował dom, a w latach 1881-1882 kolejny, zwany „Eljaszówką” (ul. Stara Polana), przy którym dziesięć lat później wzniósł jeszcze jeden, zaprojektowany przez jego brata Stanisława (obecnie przy ul. Nowotarskiej, dom zw. później „Siemianówką”)[5].

Twórczość artystyczna[edytuj | edytuj kod]

Malował głównie obrazy o tematyce historycznej, krajobrazy Tatr, także widoki zabytków Krakowa, portrety, obrazy i malowidła ścienne o tematyce religijnej. W czasie studiów wraz z kolegami (m.in. z Aleksandrem Kotsisem) podejmował wycieczki plenerowe, podczas których malował szkice, pejzaże oraz krajobrazy. Tworzył nie tylko na płótnie, ale również na naturalnym podłożu, np. obraz Matki Boskiej Skalskiej na wapiennej ścianie w Dolinie Mnikowskiej. W trakcie wypraw w Tatry w rysunkach i obrazach utrwalał górskie widoki i zwyczaje górali.

W 1890 r. zaczął fotografować Tatry, lokalne budownictwo, tradycje mieszkańców i ich stroje. Służyły mu one jako pomoc do obrazów i rysunków, były także publikowane w czasopismach, albumach i w formie pocztówek. Nie był pionierem fotografii tatrzańskiej (pierwsze zdjęcia wykonywali pod koniec lat 50. XIX w. Walery Rzewuski i Melecjusz Dutkiewicz), ale przyczynił się do jej spopularyzowania[6].

W 1858 roku Radzikowski rozpoczął realizację projektu odtworzenia historii ubiorów w Polsce oraz krajach sąsiednich. Materiały zebrane przez niego w latach 1858–1904 pt. Ubiory w Polsce, materiały do dziejów ubiorów X–XVIII w. znajdują się w Muzeum Narodowym w Krakowie[7]. Na ich podstawie opracowywał swoje rysunki, obrazy historyczne, a także książki dotyczące ubiorów oraz umundurowania wojsk polskich. Jego rysunki opublikowano w wielu książkach dotyczących historii oraz etnografii. W latach 1899–1905 wydrukowane zostały m.in. w serii Ubiory w Polsce i u sąsiadów czy Wojsko polskie Kościuszki. Był również badaczem historii sztuki, a zwłaszcza specjalistą w zakresie kostiumologii. W 1862 r. wydał w Krakowie książkę pod tytułem Ubiory ludu w dawnej Polsce.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Rysunki i obrazy[edytuj | edytuj kod]

  • Bitwa pod Racławicami – 1862,
  • Zdobycie Wolmaru na Szwedach – 1865,
  • Hetman Czarniecki zachęca Polaków – 1866,
  • Mikołaj Kopernik na łożu śmierci – 1869,
  • Polichromia w kościele parafialnym w Chochołowie – 1871,
  • Jan Sabała Krzeptowski portret – 1889
  • Śmierć Stanisława Żółkiewskiego.

Książki[edytuj | edytuj kod]

Książki ilustrowane przez Radzikowskiego[edytuj | edytuj kod]

  • Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, 1870,
  • Szkice z podróży w Tatry, 1874,
  • Ubiory w Polsce i u sąsiadów, 1879–1899,
  • O nazwie Morskiego Oka w Tatrach, 1884,
  • Konik Zwierzyniecki, 1898,
  • Wspomnienie o schroniskach nad Morskim Okiem, 1903.

Przypisy

  1. Wiesław A. Wójcik. Kiedy naprawdę urodził się Walery Eljasz?. „Tatry. TPN”. 1(15), s. 102–103, zima 2006. Zakopane: Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531. 
  2. Maciej Pinkwart: Zakopiańskim szlakiem Walerego i Stanisława Eljaszów. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1988, s. 9–10. ISBN 83-7005-167-7
  3. Andrzej Szpakowski, Walery Eliasz Radzikowski, Kraków: Muzeum Historyczne miasta Krakowa, 1960.
  4. Jan Reychman, Peleryna, ciupaga i znak tajemny, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1976.
  5. Marek Grabski, Walery Eljasz Radzikowski – fotograf Tatr i Podhala, „Dagerotyp” 14/2005, s. 18.
  6. Marek Grabski, Walery Eljasz Radzikowski – fotograf Tatr i Podhala, „Dagerotyp” 14/2005, s. 24.
  7. Andrzej Szpakowski, Walery Eliasz Radzikowski, Kraków: Muzeum Historyczne miasta Krakowa, 1960, s. 66.
  8. Walery Eljasz Radzikowski: Kraków dawny i dzisiejszy (pol.). Kraków, 1902. [dostęp 2014-04-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Grabski, Walery Eljasz Radzikowski – fotograf Tatr i Podhala, „Dagerotyp” 14/2005, s. 14-29.
  • Jan Reychman, Przewodniki do Tatr, Pienin i Szczawnic Walerego Eljasza, cz. II, „Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy”, tom XXVI, numer 9–10, 1947, s. 192-199 (dostępne także on-line).
  • Andrzej Szpakowski, Walery Eljasz Radzikowski, Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 1960.